فایل پاورپوینت کامل صبر و استقامت و انواع صبر

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل صبر و استقامت و انواع صبر :

صبر یکی از سجایای اخلاقی است که بدون آن تداوم زندگی و موفقیت ممکن نیست. این صفت اخلاقی به امور دینی اختصاص ندارد و هر انسانی برای هر اقدامی و هر هدفِ ریز و درشتی که در روزها، هفته ها و ماه ها و سال های زندگی خود دنبال می کند، باید به صبر که لازمه دست یابی به آن هدف هاست پایبند باشد. البته به هر میزان که هدف او بزرگ تر و دستیابی به آن دشوارتر و زمان بَرتر باشد، به همان میزان صبر بیشتری نیاز دارد. شاید به دلیل اهمیت حیات اخروی و بزرگی آن و نیز طولانی بودن زمان رسیدن به آن از نگاه بشرِ مادی، توصیه به صبر در قرآن کریم زیاد تکرار شده است. مقصود این نوشتار، مطلق صبر نیست؛ بلکه صبر از منظر قرآن کریم و نیز متون روایی بررسی می شود. قرآن کریم می فرماید: یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ.[۱] (ای اهل ایمان در کار دین شکیبا باشید و یکدیگر را به صبر و مقاومت سفارش کنید و مُهیا و مراقب کار دشمن بوده و خداترس باشید، باشد که پیروز و رستگار گردید).

اهمیت صبر

در قرآن کریم بیش از صد مرتبه موضوع «صبر» مطرح[۲] و به آن توصیه و تأکید شده است. فراوانی تأکید به صبر در این کتاب راهنما، بیان گر آن است که صبر از فضایل اخلاقی درجه دو و مکمل نیست، بلکه حاکی از اهمیت صبر و لزوم آن برای انسان در امور مادی و معنوی و دنیوی و اخروی است و بی شک بدون تمسّک به صبر در هیچ امری توفیقی حاصل نمی شود. ازاین رو خداوند صبر را یکی از مهم ترین امور در زندگی دانسته و فرموده است: وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِک لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ.[۳] و هر که شکیبایی ورزد و درگذرد، هر آینه آن از مهم ترین کارهاست.

یکی از زیباترین جملات که علی رغم کوتاهی عبارت، اهمیت و کارکرد صبر را بیان می کند، حدیث شریفی است از امیرالمؤمنین (ع) که فرموده است: الصبر مفتاح الفرج.[۴] صبر، کلید گشایش است. بی گمان برای رسیدن به اهداف خود، همان گونه که در بحث توکل گذشت، از تلاش و کوشش گریزی نیست. پس اگر انسان در مسیر دستیابی به هدف، تحمل سختی ها را بر خود هموار نکند، تلاش ها را نیمه تمام خواهد گذاشت و پیش از آن که به نتیجه تلاش خود برسد و میوه تلاش و صبر را در قبال سختی ها بچیند، از ادامه کار صرف نظر کرده، بازمی ایستد. از کودکی آموخته ایم:

نابرده رنج گنج میسر نمی شود/مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد

و در شعر عربی می خوانیم: لا تَحسَب المَجدَ تَمراً أنتَ تَأکلهُ لَن تَبلُغَ المَجدَ حَتّی تَلعِقَ الصَّبراً.[۵] گمان مبر شوکت و آقایی، خرمایی است که تو آن را می خوری به شوکت و آقایی نخواهی رسید مگر آن که به صبر ملتزم باشی. البته باید توجه داشت که وجود انسان، با صبر عجین است و بدون آن امورش سپری نمی شود. در حقیقت، هنگام تعارض خواست و تمایلات شهوانی انسان با فرامین عقل، صبر تحقق پیدا می کند؛ اگر انسان هوای نفس و شهواتش را نادیده گیرد و به حکم عقل یا آموزه های دین عمل کند. بنابراین صبر عبارت است از: توان ثبات محرّک های عقلی و دینی هنگام محرّک شهوت.[۶] و اگر این توان در آدمی نباشد، هرگز در امور خویش توفیقی به دست نخواهد آورد. لذا می بینیم که با آیاتی نظیر لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کبَدٍ[۷] و إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً[۸] می توان به این نتیجه رسید که خلقت و زندگی انسان آمیخته با صبر است و بدون آن از عهده امتحانات و بلایای روزگار برنمی آید. پس کسی که در ایجاد و تثبیت فضیلت صبر در خود موفق تر باشد، با ارتقاء صفات انسانی خویش، موفقیت خود را نیز تضمین کرده است.

واژه شناسی صبر

«صبر» در لغت به معنای خویشتن داری از جزع و فزع هنگام سختی است.[۹] برخی، صبر را خصلتی مرکب از وقار و شجاعت دانسته اند[۱۰] و برخی صبر را نگهداری نفس از بی تابی، غضب، زبان از شِکوِه و شکایت، و جوارح از تشویش و کارهایی چون گریبان چاک زدن دانسته اند[۱۱] قرآن کریم نیز صبر را برابر جزع و بی تابی دانسته است.[۱۲] ازاین رو صبر به معنای «خود نگهداری و ثبات» است.[۱۳] بر این اساس صبر یکی از صفات بازدارنده است و آدمی را از بی تابی و عنان اختیار از کف دادن باز می دارد و نشان گر توان بالای تحمل سختی ها و مقاومت در برابر ناملایمات است. انسان صبور، بر خود مسلط است و به سبب سختی ها دست از تلاش برنمی دارد و همچون کوه استقامت می ورزد. این معنا بیان کننده آن است که محل صبر، هنگام سختی هاست و ویژگی مشترک تمام سختی ها آن است که با طبع انسان سازگار نیست و نفس انسان به طور طبیعی از آن گریزان است. بر این اساس هنگام رفاه و گشایش و آسایش، صبر معنا ندارد و در آسانی ها جای بحث از صبر نیست.

از آن جا که صبر به معنای حبس نفس و خود نگهداری است، برخی آن را به روزه معنا کرده، صبر در آیه ۱۵۳ سوره بقره[۱۴] را به معنای روزه دانسته اند، اما به نظر می رسد تفسیر صبر به روزه، از باب تطبیق مفهوم بر مصداق است، نه تفسیر مفهومی؛ یعنی روزه معنای صبر نیست، بلکه یکی از مصادیق کامل صبر است.[۱۵]

البته برخلاف آنچه بعضی تصور می کنند، صبر هرگز به معنای تحمل بدبختی ها و تن دادن به ذلت و تسلیم در برابر سختی ها و پذیرش شکست نیست. صبر و شکیبایی، پایداری و استقامت در برابر مشکلات و حوادث و ناملایمات است. به این دلیل است که در قرآن کریم، صبر از مهم ترین و محکم تریم امور برای رسیدن به اهداف کوچک و بزرگ دانسته شده است[۱۶] و در حدیث شریف به نقل از امیرالمؤمنین (ع) می خوانیم: علیکم بالصبر، فان الصبر من الایمان کالرأس من الجسد، و لا خیر فی جسد لا رأس معه، و لا فی ایمان لا صبر معه.[۱۷] بر شما باد به صبر و استقامت؛ که صبر در برابر ایمان همچون سر است در مقابل تن. تن بی سر فایده ای ندارد، همچنین ایمان بدون صبر ناپایدار و بی نتیجه است.

صاحب تفسیر مواهب الرحمان نیز در تفسیر آیه اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاهِ[۱۸] می نویسد: صبر در این جا به معنای مقاومت انسان در برابر مکروهات و سختی هاست و چون متعلَّقِ صبر ذکر نشده، از آن عمومیت فهمیده می شود؛ یعنی از صبر در تمام امور خود کمک بگیرید؛ زیرا کلید سعادتمندی و موفقیت در امور، صبر است. پس صبر در همه امور نیکوست و همواره محبوب است؛ زیرا مادر همه فضایل اخلاقی است و زمینه ساز کمال و سعادت انسان است به ویژه اگر در مورد تکالیف الهی نیز مراعات شود.[۱۹]

ناگفته نماند که صبر، صفت و ملکه نفسانی است. این ویژگی همانند دیگر فضایل اخلاقی، در عمل نمایان می شود. ازاین رو تا زمانی که صبوری انسان در رفتار او متجلی نشده، چندان آشکار نمی شود و به راحتی نمی توان صاحب این فضیلت را صبور خواند. پس برای اتصاف به این فضیلت اخلاقی باید در سختیها و ناملایمات با یادآوری نتایج ارزنده صبر، راه شکیبایی و مقاومت را بر خود هموار ساخت و با تمرین مستمر، به تدریج این فضیلت را در وجود خویش تقویت کرد. برای مثال، شکیبایی افراد هنگام معطلی در ترافیک و پُشت چراغ راهنمای چهار راه ها، در شهرهای بزرگ و پُرترافیک بسیار بیشتر از افرادی است که در شهرهای کوچک و کم ترافیک زندگی می کنند. این شکیبایی به سبب معطلی هر روزه آنان در ترافیک و پذیرش ترافیک به عنوان واقعیت زندگی خود بوده است. نتیجه این تمرین هر روزه و مستمر افزایش صبر در ترافیک و حفظ آرامش خواهد بود. بنابراین تمرین به صبر می تواند این فضیلت را در انسان ایجاد و تقویت کند و میزان شکیبایی در ناملایمات را افزایش دهد.

انواع صبر

صبر را می توان از جهات گوناگون تقسیم کرد. از یک منظر به دو بخش تقسیم می شود: نخست صبر از عمل (صبر در ترک عمل) و دیگری صبر در عمل (صبر در انجام عمل). امیرالمؤمنین (ع) به این دو نوع صبر اشاره کرده و فرموده است: «صبر دو نوع است: صبر بر انجام چیزی که خوشایندت نیست، و صبر از انجام چیزی که خوشایندت هست».[۲۰] در ادامه، شرح این دو نوع صبر از نظر خواننده محترم خواهد گذشت.

۱.صبر بر ترک

مقصود از صبر بر ترک، همان صبر هنگام ترک عملی است که طبع آدمی به انجام آن مایل و مشتاق است، اما عقل و شرع انجام آن را ناپسند دانسته، از آن نهی کرده و یا ترکش را پسندیده تر شمرده است. بنابراین انسان با امساک نفس از انجام آن رفتاری که متضمن صبر است، از خود صبر نشان داده و فضیلت اخلاقی صبر را متجلی ساخته است. ازاین رو فرد امساک کننده، صبور خوانده می شود. این قسم از صبر، خود به سه نوع تقسیم می شود: «صبر بر مصیبت»، «صبر بر معصیت» و «صبر بر خواهش های (مشتهیات) نفس».

در ادامه به اختصار، توضیح هر یک می آید:

الف- صبر بر مصیبت:

صبر بر مصیبت، تسلط بر نفس از بی تابی و جزع و فزع است؛ یعنی کنترل نفس از انجام رفتاری ناپسند از قبیل جزع و فزع و بی تابی و از دست دادن عنان اختیار. این نوع صبر معمولًا هنگام مبتلا شدن به بلا و مصیبت کاربرد دارد و اصطلاحاً «صبر بر مصیبت» نامیده می شود. بی تابی و از دست دادن عنان اختیار ازآن رو ناپسند است که نشانه ضعف انسان در ناملایمات و ناتوانی در تحمل مصیبت ها و سختی های زندگی است. همچنین از کف دادن عنان اختیار و انجام دادن رفتاری که شایسته انسان نباشد و در آینده مایه سرافکندگی و پشیمانی را فراهم آورد، برازنده انسان خردمند و دوراندیش نیست. قرآن کریم در آیه ذیل به این نوع صبر اشاره کرده، می فرماید: وَ لَنَبْلُوَنَّکمْ بِشَیءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِینَ.[۲۱] بی شک همه شما را با اموری از قبیل ترس و گرسنگی، نقصان مالی و جانی و کمبود محصول آزمایش می کنیم؛ پس به صبرکنندگان مژده بهشت بده. در این آیه شریفه تصریح شده است که هر آینه شما را به چیزی همچون بیماری و ترس از دشمنان، گرسنگی و قحطی، کم شدن مال، آفت محصولات و ابتلا به مرگ عزیزان می آزماییم تا آشکار شود کدام یک از شما بعد از این امتحانات صبر و شکیبایی می ورزید و یا جزع و فزع کرده، ناسپاسی می کنید. آن گاه به پیامبر (ص) می فرماید: «ای محمد! صبرکنندگان در بلایا را به بهشت مژده ده».[۲۲] سپس در آیه بعد در توصیف صابران می فرماید: «آنان چنان جماعتی اند که چون به آنان بلا و مصیبتی وارد آید می گویند: همه از آن خداوندیم و به سوی او باز می گردیم».[۲۳]

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می نویسد: صابران را دو باره نام برد تا اولًا بشارتشان دهد و ثانیاً راه صبر را و این که چه صبری، صبر جمیل است یادشان دهد، و ثالثاً آن علت واقعی که صبر را بر آدمی واجب می سازد بیان کند، و آن این است که ما مِلک خداییم و مالک حق دارد هر گونه تصرفی در ملک خود بکند، و رابعاً پاداش عموم صابران را که عبارت است از درود خدا و رحمت و راه یافتن به بهشت، معرفی نماید.[۲۴]

وی همچنین اعتقاد و ایمان به مالک بودن خدا را لازمه صبر در مصیبت ها می داند و می نویسد: باید حقیقتاً ایمان داشت که آدمی مملوک خداست و مالکیت حقیقی از آن خداست، و انسان دوباره به سوی مالکش باز می گردد. این جاست که بهترین صبر تحقق پیدا می کند؛ صبری که ریشه و منشأ هر جزع و تأسفی را در دل می سوزاند و قطع می کند، و چرک غفلت را از صفحه دل می شوید.[۲۵]

گاهی به نظر می رسد این نوع صبر، از انواع دیگر صبر آسان تر است، ولی حقیقت این است که اگر مصایب و بلایا، متنوع، متعدد و مستمر باشد، صبر بر آن از دشوارترین آزمایش های پروردگار خواهد بود. از جمله نشانه های دشواری این نوع صبر، تجلیل خداوند از ایوب نبی (ع) به سبب صبر و شکیبایی و استقامت بر دینداری و بندگی خداست، آن گاه که خدا او را با انواع بلاها به مال و فرزند و جان و آبرو آزمایش نمود.[۲۶] البته در دشوار