فایل پاورپوینت کامل صنعت از دیدگاه امام جعفر صادق (ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل صنعت از دیدگاه امام جعفر صادق (ع) :

معنای صنعت

در فرهنگ نامه معین «صنعت» این گونه تعریف شده است:

وسیله ای است که بشر بدان عقیده خود را راجع به کمال بیان می کند؛ هنر، کار، پیشه، حرفه؛ حیله، چاره؛ کلیه تغییراتی که بشر در مواد طبیعی می دهد، تا بهتر و بیشتر از آنها استفاده کند. [۱]

بنابر این، «صنعتگر» یا صنعتکار فردی است که به صنعتی مشغول است.

از واژه های نزدیک به صنعت «فن» است. «فن» در فرهنگ معین به معنای مطلق «صنعت» و «هنر» آمده است. [۲] البته در معانی دیگری مانند حال، گونه، فریب و حیله نیزبه کار می رود که مد نظر ما نیست.

در این نوشتار «فن» به معنای مهارت در اجرای کارهای معین و روش های تولید محصولات خاص به کار برده می شود که معادل «تکنیک»[۳] است. با توجه به تعاریف فرهنگ معین، به ویژه تعریف آخر از صنعت که برگرفته از تعاریف جدید آن است، [۴] در این نوشتار واژه «صنعت» به «مجموعه تغییرات ایجاد شده در مواد طبیعی توسط بشر به منظور استفاده از آن ونیز به محصول ایجاد شده» اطلاق می شود.

فناوری در معنای عمومی، مهارت و دانش انجام کار است. و به معنای خاص عبارت استاز تحلیل و طراحی، ساخت و بهره برداری، تعمیر و نگهداری و بهبود و ارتقا. امروزه فناوریحاصل دانشی است که در مراکز علمی پدید می آید.[۵]

همان گونه که مشاهده می شود تعاریف متأخر نسبت به تعاریف متقدمان مفهومی خاص تر و محدودتر از صنعت ارائه می دهند.

در منابع علمی تمدن اسلامی بارها مفهوم صنعت بررسی و از آن استفاده شده است[۶] که در ادامه به دو مأخذی که مباحث آن به موضوع این مقاله نزدیک تر است اشاره می شود. فارابی در بخشی از کتاب احصاء العلوم،[۷] «علم حِیَل» را به دقت تعریف و تشریح می کند. [۸] در تمدن اسلامی مفهوم حیل با تدابیر عملی و صناعات مختلف پیوند خورده است. فارابی علم حیل را به دو حوزه اصلی عددی و هندسی تفکیک می کند. وی در تشریح مفهوم حیل هندسی، از صنایع مختلف نام می برد، مانند مهندسی ساختمان، مسّاحی، ساختن ابزار نجومی، موسیقی، جنگ افزار، و حتی «حیل مناظریه» که استفاده از وسایل آنها نیروی بینایی انسان را افزایش می دهد، ساختن آینه های سوزان و حیل آن، ساختن ظرف های عجیب، و تهیه ابزار برای صنایع بسیار که طیف وسیعی از تمام صنایع آن زمان را دربرمی گیرد. [۹]

حیل هندسی فارابی کم و بیش مترادف صناعه الحیل و مشابه دانش و روش پدیدآوری صنایع، مصنوعات یا کالاهای ساخته شده در حوزه های خاص، و نیز به طور کلی تکنیک است که در بالا به آن اشاره شد. به عبارت دیگر، نتیجه اعمال علم الحیل، حیل هندسی است. از برخی جنبه ها حیل هندسی فارابی بر مفهوم مهندسی کاملا منطبق است. اگر تعریف فارابی از علم حیل به حیل هندسی محدود شود، آنچه حاصل می شود کمابیش بر تعریف جدید فناوری درحوزه های خاص مهندسی و کاربردی منطبق می گردد، که موضوع مورد بحث این مقاله است. «رساله صناعیه» مهم ترین اثر ابو القاسم میرفندرسکی (۱۰۵۰-۹۷۰ ق)از حکما و عرفای امامیه به زبان فارسی است. وی در این رساله صناعت را به مفهومی بسیار گسترده به کار گرفته شامل هرچیزی می داند که از قوای عاقله و عامله آدمی حاصل شود. صنایع و علوم نزد او تفاوت چندانی با هم نداشته، نجوم، طب و نظایر اینها نیز، از زمره صنایع شمرده می شوند. همین تعبیر موسّع از صنایع امکان استفاده مستقیم از کتاب را در زمان حاضر دشوار می سازد. از این رو، نویسنده مقاله «معنای صنعت در حکمت اسلامی: شرح و تحلیل رساله صنایعه میرفندرسکی» نیز، به رغم تلاش برای یافتن پاسخ به مهم ترین پرسش مقاله درباره تناسب صنعت به معنای جدید آن با صنعت از دیدگاه میر فندرسکی، پاسخی درخور نمی یابد. [۱۰] مرحوم سید جلال الدین آشتیانی در کتاب منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ضمن معرفی رساله صناعیه، بخش هایی از آن را درج کرده است. وی به قابلیت یا عدم توانایی دستیابی به فناوری و صنایع جدید با استفاده از نگرش میرفندرسکی اشاره ای نکرده است [۱۱]مطلبی که موضوع اصلی این مقاله است. [۱۲]

متن

در ابتدای مقاله، سخن را با درج حدیثی از امام جعفر صادق (ع) در خصوص صناعات، ازکتاب تحف العقول، [۱۳] مزین کرده با استناد به آن به بررسی و تحلیل موضوع خواهیم پرداخت؛ اگرچه واضح است که بیانات حضرت در این باره به حدیث ذیل محدود نمی شود.

و اما تفسیر الصّناعات: کلّ ما یتعلّم العباد أو یعلّمون غیرهم من صنوف الصّناعات مثل الکتابه و الحساب، و التّجاره و الصّیاغه، و السّراجه و البناء، و الحیاکه و القصاره، و الخیاطه، و صنعه صنوف التصاویر ما لم یکن مثل الرّوحانی، و أنواع صنوف الآلات الّتی منها منافعهم و بها قوامهم، و فیها بلغه جمیع حوائجهم، فحلال فعله و تعلیمه و العمل به و فیه لنفسه أو لغیره و إن کانت تلک الصّناعه و تلک الآله قد یستعان بها علی وجوه الفساد و وجوه المعاصی، و یکون معونه علی الحقّ و الباطل، فلا بأس بصناعته و تعلیمه، نظیر الکتابه الّتی هی علی وجه من وجوه الفساد منتقویه معونه ولاه الجور، و کذلک السّکّین و السیف، و الرّمح و القوس، و غیر ذالک من وجوه الآله الّتی قد تصرف إلی جهات الصّلاح و جهات الفساد، و تکون آله و معونه علیهما، فلا بأس بتعلیمه و تعلّمه و أخذ الأجر علیه و فیه و العمل به و فیه لمن کان له فیه جهات الصلاح من جمیع الخلائق… .

و اما تفسیر صنایع: هرگونه صنعتی که بندگان فراگیرند یا به دیگران آموزش دهند از قبیل: نویسندگی، حسابداری، بازرگانی، زرگری، زین سازی، ساختمان [سازی]، بافندگی، لباس شویی، دوزندگی، ساختن انواع صورت ها به جز صورتگری از جانداران، ساختن انواع ابزار و آلات که مورد نیاز بندگان است و برای آنان سودآور و مایه ماندگاری و راحتی زندگانی است، پس ساختن و آموختن و به اجرا درآوردن همه اینها برای خود یا دیگری، حلال است و گرچه از این صنعت ها و این ابزار و آلات در جهت فساد گستری و گناهان گوناگون استفاده شود و نیز در صورتی که مورد استفاده حق و باطل -هردو- قرار گیرد، ساخت و آموزش آن هیچ اشکالی ندارد. مانند نویسندگی که [امکان دارد] درجهت فساد گستری و فتنه انگیزی به کار گرفته شود از قبیل: تقویت در جهت یاری رساندن به کارگزاران حکمرانان ستمگر.

همچنین است استفاده از کارد، شمشیر، نیزه، کمان و امثال اینها از انواع ابزار و آلات که بسا هم در راه صلاح و خیر و هم در راه فساد به کار گرفته می شود و در هر دو صورت مورد استفاده می تواند باشد؛ لذا یاد دادن و یاد گرفتن و مزدستاندن بر آن و در آن و انجام دادن آن و در آن، برای کسی که در او جهات صلاح باشد بلامانع است؛ ولی بر همگان حرام است که آن را به شکلی دربیاورند تا در جهت فساد و زیان به کار رود. بر استاد و شاگرد این صنعت ها گناه و بازخواستی نیست؛ زیرا در آنها منافع جهات صلاح رجحان دارد و پایندگی و ادامه زندگی نوع مردم وابسته به آنها است.

همانا گناه و وزر و وبال آن فقط شامل کسی می شود که آنها را در راه های فسادو حرام به کار می گیرد و این از آن جهت است که خداوند تنها صنعتی را تحریم کرده که تمامی آن حرامکاری باشد و فساد محض بشمار آید؛ مانند ساختن تارها، نی ها، شطرنج ها، ابزار بازی [قمار]، صلیب ها و بت ها، که همه اینها را حرام اعلام فرموده است و آنچه مانند اینهاست از قبیل: ساختن نوشیدنی های حرام و آنچه که از آن فساد محض برخیزد و در آن هیچ گونه مصلحتی نباشد و خیری از آن به دست نیاید که همه اینها که یاد گرفتن و یاد دادن و به کار گیری و مزدگرفتن بر آن و هرگونه تصرفی در آن از جمیع وجوه حرکات حرام است مگر اینکه صنعتی باشد که در صنعت های دیگر [که حلال اند] به کار گیری شود؛ گرچه در آن تصرفی صورت گیرد و در یکی از موارد گناه و خلاف به کار آید و شاید چون وجه صلاحی در آن است، یادگیری و یاد دادن و به کار گیری آن، حلال و بلامانع اعلام شده است. ولی کسی که آن را در غیر راه حق و حلالبه کار می برد، حرام و نامشروع است. این بود تفسیر و بیان راه امرار معاش بندگان و آموختن تمام راه های درآمد و سودآور برای ایشان. [۱۴] [۱۵]

شرح حدیث[۱۶]

۱- صنعت و قلمرو آن

فرد عادی در پاسخ به پرسش «صنعت چیست؟» بلافاصله فهرستی از نمونه های مصنوعات فناوری شده را برخواهد شمرد؛ چراکه صنعت و دستاوردهای صنعتی در تمام وجوه زندگی ما نفوذ کرده است. راه و ساختمان و تجهیزات مربوط به آن، لباس، پارچه و صنایع بافندگی، پزشکی و تجهیزات آن، انواع مختلف خودروها، ابزار متنوع و متعدد که در زندگی روزمره استفاده می شوند، نمونه هایی از مصنوعاتی اند که زندگی انسان ها با آنها پیوند خورده است.

اجسام اطراف را می توان به دو دسته طبیعی و مصنوعی تفکیک نمود. سنگ یا تنه درختی که برای نشستن انتخاب می شوند یک صندلی طبیعی اند که بدون ایجاد تغییر در آنبرای هدف مشخص به کار گرفته می شوند. بشر با الهام از اشیای طبیعی و موجودات زنده باایجاد تغییر در اجسام از آنها برای برآوردن نیازها و خواسته های خود استفاده می کند. فرایند تبدیل به تدریج دقیق تر و حساب شده تر صورت می گیرد؛ مثلا به تدریج انواع مختلفی از صندلیبرای راحت نشستن انسان پدید می آید. به دانش و مهارت تبدیل اشیای طبیعی به اجسام مصنوعی «فناوری» گفته می شود. نمود عینی فناوری، محصولات صنعتی اند. به عبارت دیگر صنعت مواجهه مستقیم بشر را با فناوری فراهم می آورد.

تفاوت تنه درخت با صندلی، فناوری نهفته در صندلی مصنوعی است که چوب تنه درخت را به صندلی راحت و چشم نوازی تبدیل کرده است. بنابر این صنایع، عبارت اند از اجسام مصنوعی ای که حاصل تغییر اشیای طبیعی برای برآوردن اهدافی خاص اند. بیانات حضرت امام جعفر صادق (ع) ناظر به مصنوعات حاصل از تلاش آگاهانه بشری است.

صنایع موجب تغییر وضعیت یا حالت می شوند. انسان هیچ گاه از وضع موجود راضی نیست و همواره در جهت بهبود و ارتقای زندگی خود حرکت می کند. او مهم ترین عامل آسایش و رفاه، و دستیابی به آرزوهای بلند پروازانه خود را در خلق صنایع مختلف یافته، با اختراع و نوآوری و پدید آوردن محصولات صنعتی در پی ایجاد وضعیتی بهتر از گذشته و حال است. از این رو صنایع نقشی اساسی در زندگی بشر ایفا کرده، لاجرم با اهداف و آرمان های انسان درزندگی پیوند خورده است. ایشان نیز، بر نقش تأثیرگذار صنایع در زندگی بشر تأکید دارند که در بخش بعد به آن اشاره می شود.

در ادامه به نقش و کارکرد صنایع از دید امام صادق (ع) می پردازیم. نکته شایان توجه اینکه آن حضرت بر مصنوعات به مثابه نمادهای عینی و تحقق یافته تأکید می کنند تا تشریح ذهنی مفاهیمی مانند فن و فناوری، صنعت و مصنوعات و نظایر آن که بیشتر به حوزه فلسفهتعلق دارند. ما نیز به استثنای تعاریف ارائه شده، متعرض آنها نمی شویم.

در بیان امام، قلمرو صنایع بسیار وسیع بوده، افزون بر تمام شاخه های فعلی صنعت، حوزه های دیگری همچون هنر و بخشی از علوم انسانی را نیز دربر می گیرد. به عبارت دیگر، قلمرو صنایع به تعریف واژه نامه های معین و دهخدا بسیار نزدیک است، اما نه در وسعتی کهمیر فندرسکی آن را معنا می کند. از این رو می توان صنایع را در ادبیات حضرت شامل مصنوعات فنی و هنری دانست. به عبارت دیگر، در بیان حضرت، هم مصنوعات فنی و هممصنوعات هنری در مقوله صنعت قرار می گیرند. مهم ترین تمایز مصنوعات هنری از مصنوعات فنی آن است که مصنوعات هنری واجد کارکردهای عملی نیستند. این وجه تمایزدر تعیین اهداف اولیه در زمان طراحی پایه ریزی می شود. البته شاخه ای از هنر همچون مصنوعات فنی دارای اهداف عملی اند، مانند «طراحی صنعتی» و «تزیینات و دکوراسیون» ونظایر اینها. گویا بیان حضرت در خصوص مصنوعات هنری ناظر به همین قسم از هنر است.

۲- اهداف و کارکردهای اصلی صناعات

از دیدگاه حضرت، صنایع سه ویژگی و کارکرد اساسی دارند:

-سودمندی؛ صنایع برای بشر نافع اند.

-پایدار سازی؛ صنایع مقوم و پایدار کننده اجتماعات انسانی اند.

-آسایش مندی؛ صنایع باعث آسودگی، رفاه و راحتی اند. [۱۷]

بنابر این، از دیدگاه آن حضرت، مصنوعاتی که با این سه عامل اساسی همراه باشند، توجیه پذیراند.

شایان توجه اینکه صنعت برای تأمین نیازهای اولیه انسان مانند غذا و سرپناه نیست، که انسان های اولیه و حتی حیوانات این نیازهای خود را بدون ابزارهایی که اینک صنعت خوانده می شود، تأمین می کردند. بلکه صنعت عاملی است که موجب تحول و تکامل اجتماعی می شود. این بُعد صنعت ناظر به نقش یگانه آن در استحکام اجتماعی و رفاه و آسایش انسانی است.

از بیان حضرت به وضوح می توان نتیجه گرفت که ایشان صنعت را پدیده ای مثبت تلقی می کنند. به نظر ایشان مصنوعات افزون بر آسان کردن زندگی موجب قوام و پایداری اجتماعات انسانی شده، در زندگی انسان ها اهمیت خاصی دارند. صنایع افزون بر ایجاد تحول و تکامل در زندگی بشر بخش مهمی از زندگی انسان ها را تشکیل می دهند.

تأثیرات منفی صنعت به استفاده نابجا از آن محدود می شود. به عبارت دیگر، تأثیرات منفی مصنوعات در نحوه کاربرد آنهاست نه در ذات آنها و همین جنبه صنعت است که با مسائل انسانی، اجتماعی، اخلاقی و شرعی پیوند می خورد. در آموزه های حضرت به وضوح خنثی بودن صنعت از نظر اهداف و چرایی، رد می شود. صنعت وسیله ای برای تحقق برخی نیازها و خواسته های انسان ها است و در تعالیم دینی بر رفع آنها در راستای تعالی انسان تأکید می شود. در نتیجه صنایع مستقیما با آموزه های دینی که راه تعالی و تکامل انسانی را تشریح می کنند، مرتبط اند.

از یک نظر، مصنوعات طبیعتی دوگانه دارند: طبیعت فیزیکی؛ و طبیعت عملکردی. طبیعت فیزیکی به ویژگی های فیزیکی مانند اندازه، رنگ، شکل، نوع ماده، شیوه کارکرد و نظایر اینها مربوط می شود و طبیعت عملکردی به نوع کارکرد و نقش آن در رسیدن به اهداف در نظر گرفته شده. البته این دو طبیعت با یکدیگر در تعامل اند و لزوما نسبتی با یکدیگر دارند. حضرت در بیانات خود متعرض ماهیت فیزیکی مصنوعات نمی شوند.

در حوزه عملکردی نیز، صنعت می تواند دو کارکرد داشته باشد: کارکرد اصلی؛ و کارکردفرعی. کارکرد اصلی عبارت است از کارکردی که همان طراح و سازنده در ابتدا برای تحقق آن اقدام نموده است؛ و کارکرد فرعی به کار گیری صنعت مزبور در جهتی متفاوت با هدفاصلی و یا خلاف آن است. به عبارت دیگر، کارکرد اصلی معطوف به طراحی، و کارکرد دوممعطوف به بهره بردای است.

برای نمونه، کارکرد اصلی کتاب، تعلیم و انتقال دانش است اما از آن می توان برای مقاصد اقتصادی مانند چاپ و نشر، و تخمیر برای حصول خمیر کاغذ و نظایر آن استفاده نمود. افزون بر این، هدف کتاب ثبت و ضبط و انتقال حقایق است؛ اما می تواند در جهت تحریف واقعیت و قلب حقیقت نیز به کار رود. و یا کارکرد اصلی صندلی نشستن بر روی آن است اما می توان ازآن به جای چارپایه برای تعویض لامپ استفاده کرد.

همان گونه که اشاره شد معمولا کارکرد اصلی در زمان طراحی معین می شود و کارکردهای فرعی به زمان بهره برداری از آن معطوف است. [۱۸]بنابر این کاربران می توانند از یک مصنوع منظورهای مختلف داشته باشند، اگرچه هدف طراح آن چیز دیگری باشد. نمونه آن انرژی اتمی حاصل از شکافت هسته اتم هاست. این فناوری می تواند در جهات کاملا عمومی و مفید، (مانند رادیو داروها که برای مقاصد تشخیصی و درمانی بیماری های صعب العلاجبه کار می رود و همچنین پرتودهی محصولات کشاورزی و استریل کردن تجهیزات پزشکی و پرتودهی بافت های ناهنجار بدن و موراد متعدد دیگر) و یا به عنوان سلاحی نابودگر استفاده شود. مثال امام صادق (ع) در خصوص نویسندگی تحت همین تفکیک قرار می گیرد. حتی ابزار دفاعی زمانی توجیه پذیراند که در جهت حفاظت از جامعه و دفاع از خود در برابر تهاجم بیگانگان به کار گرفته شود. در بیان آن حضرت جهت گیری ها به هردو ساحت کارکردی مربوط می شود. از صنعت و مصنوعاتی که به منظور رفاه انسان، پایداری و استحکام بیشتراجتماعات بشری طراحی شده اند نباید در جهت تزلزل جامعه بشری استفاده کرد. از این رو، به جهت اهمیت جنبه کاربردی صنعت، در زمان طراحی دستاوردهای صنعتی، ضمن توجه به جهت گیری های صلاح بخش یا فسادانگیز آن باید به نحوه به کار گیری آن نیز توجه شود. نکته مزبور به اندازه ای است که باب بحثی عمیق را می گشاید.

از بیان حضرت چنین برداشت می شود که مصنوعات ماهیت مفعولی دارند. به عبارت دیگر، آنها به کار گرفته می شوند نه اینکه انسان ها را خودآگاه یا ناخودآگاه به کار گیرند؛ زیرا میزان هوشمندی یا پیچیدگی دستگاه این ماهیت را تغییر نمی دهد. اگر فعلی از آنها سر می زند به تبع برنامه ای است که طراح برای آن درنظر گرفته است. فناوری به رغم قدرت بخشی به انسان، به شدت محدود کننده نیز است. انسان تکنولوژیک خود را محدود می کند که از طریق مصنوعاتی که خود ابداع کرده است عمل کند. و این خطری است که می تواند انسان را اسیر مصنوع خود سازد. حضرت بر کنترل فناوری توسط انسان تأکید دارد. رابطه انسان و مصنوعات باید رابطه فاعل و مفعول باشد چرا که فقط در این صورت کنترل فناوری وجهت مند کردن آن از نظر انسانی و اخلاقی امکان پذیر است. این جهت گیری فاعل مداری، از اهدافی که حضرت برای صنایع ترسیم می کنند، استنتاج می شود؛ چرا که انسان ها گرچه سازنده مصنوعات اند، موجودی مخلوق و فکور شمرده می شوند. به قول مامفورد «چنانچه همه ابداعات مکانیکی پنج هزار سال گذشت