فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی

با فایل فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی :

اشاره

علم حضوری بنیادی ترین موضوع در فلسفه معرفت و سنگ بنای مابعدالطبیعه متعالی است. اولین تقسیم علم آن بود که یا حصولی است و یا حضوری. قسم دوّم هر چند نقشی اساسی و بس مؤثر دارد اما به دلائلی مورد بی مهری قرار گرفته است.

مقاله حاضر تحلیل و بررسی این بخش از علم را برعهده دارد. لذا نخست به تمایز میان فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی پرداخته است تا ماهیت علم حضوری برملا گردد. ویژگیهای علم حضوری، اقسام علم حضوری و اثبات اصالت علم حضوری از دیگر مباحث گفتار حاضر است و در هر زمینه دیدگاهها و نظریه های عمده و اصلی مطرح شده اند.

اولین تقسیم علم، انشعاب آن به دو شاخه «علم حصولی» و «علم حضوری» است. از آنجا که این دو، هر یک قسمی و بخشی از علم را می سازند، طبعا باید به طور یکسان مورد توجه قرار می گرفتند. اما حقیقت آن است که به علم حضوری بی مهری شده است. شاید یکی از علل کم توجهی به علم حضوری این باشد که بیشتر مسائل علم در خانه منطق روییده و در واقع درخت علم از گلستان منطق سر برآورده است، لذا منطق سرآغاز پیدایش مباحث علم است و این مسائل سپس به علم کلام و فلسفه منتقل شد. از سوی دیگر قلمرو منطق، فکر است و فکر، تصور یا تصدیق است. فکرِ تصوری از طریق حد و رسم، تحصیل می شود و فکر تصدیقی را حجت اعم از قیاس، استقراء و تمثیل تحقق می بخشد. از طرفی، می دانیم که فکر و رویّت تنها در محدوده علم حصولی شکل می گیرد، بدین ترتیب علم از آغاز به صورت حصولی صورت بندی شد و نطفه علم از روز نخست، با علم حصولی منعقد گردید و این جریان و روند به محدوده کلام و فلسفه هم تسرّی پیدا کرد.

افزون بر آن، علم حضوری بیشتر رنگ و انگ وجودشناختی دارد، در حالی که در مباحث فلسفی و منطقی پیرامون علم، بیشتر از دیدگاه مفهومی و آلی به علم نگاه می شود و از آن سخن به میان می آید.

گفتنی است که بعد از ورود مباحث علم به حوزه کلام و فلسفه، به مناسبت، مباحثی پیرامون علم حضوری مطرح شد. بطور کلی از علم حضوری ضمن مباحثی می توان سراغ گرفت: مسئله علم واجب، نفس شناسی؛ آنجا که سخن از علم نفس به خود به میان می آید، قاعده کلّ مجرد عاقل، مسئله ابصار براساس مبنای شیخ اشراق، مسئله وجدانیات که یکی از اقسام بدیهیات است و نهایتا مسئله مطرح در این نوشتار یعنی تقسیم علم به حضوری و حصولی که بیشتر در کلمات متأخرین مطرح شده است.

تمایز علم حضوری از حصولی

سؤال مهمی که در اینجا رخ می نماید این است که: فارق اساسیِ علم حضوری از علم حصولی چیست؟ به عبارت دیگر اگر علم حضوری متمایز از علم حصولی است چنانکه قسیم یکدیگر بودن، اقتضای تغایر دارد مِیز میان آن دو کدام است؟ می دانیم که علم به دو قسم حصولی و حضوری منقسم است و در هر تقسیم لازم است قید یا قیودی به مقسم اضافه شود تا قسمی حاصل آید. پس قسم، مجموع قسم و فصل متمایز است. مقسم، وجه اشتراک و جامع دو قسم است. آنچه که دو قسم را از یکدیگر جدا می سازد و آن دو را قسیم یکدیگر قرار می دهد همان قید یا قیودی است که به مقسم افزوده شده و سازنده قسم می باشد. حال سؤال این است که آن قیود کدامند؟

در این زمینه سه دیدگاه وجود دارد:

دیدگاه نخست: فارق اساسی میان علم حصولی و علم حضوری، «واسطه» است. اگر معلوم بی هیچ واسطه ای نزد عالم حاضر باشد، آن علم حضوری است و اگر حصول معلوم برای عالم با واسطه صورت گیرد آن علم حصولی خواهد بود. معلومِ با واسطه، معلوم حصولی و معلومِ بی واسطه، معلوم حضوری است. بر این اساس در علم حصولی میان عالم و معلوم چیزی میانجی گری می کند، برخلاف علم حضوری که معلوم به تمام قامت و به خودی خود و با وجود عینی اش نزد عالم حاضر است. در واقع علم حصولی بر سه پایه استوار است: مدرِک که نفس یا ذهن است، شئ مدرَک یا به عبارت دیگر معلوم بالعرض و سوم صورت ذهنی یا معلوم بالذات که نقش واسطه را ایفا می کند اما در علم حضوری وجود دو رکن کافی است که عبارتند از: مدرِک و وجود مدرَک. بیان منظوم سبزواری بر این فارق تطبیق می کند:

«فاوّل صوره شئ حاصله

للشئ و الثانی حضور الشئ له»(۱)

برخی فارق و ملاک مذکور را بدین صورت نقد و نقض کرده اند که اگر در ذهن دو تصور حاصل آید به گونه ای که یکی از آن دو توسط دیگری فهمیده شود، در این صورت یکی از آن دو تصور، واسطه فهم دیگری شده است، در حالی که این دو، هر دو در ذهن وجود داشته و با علم حضوری یافت می شوند. بنابراین در این مورد، علم، حضوری است؛ حال آنکه یکی با واسطه دیگری معلوم شده است.(۲)

برای پاسخگویی به این نقض، باید اختلاف دو حیثیت آلی و استقلالی را در نظر داشت. اگر به صورت ذهنی، نگاهی آلی و مرآتی شود و آن را واسطه فهم و درک صورتی دیگر قرار دهیم، در این حالت ما یک فقره علم حصولی خواهیم داشت. اما اگر به آن صورت، نگاه استقلالی و غیرابزاری داشته باشیم، در این صورت علم حضوری در اختیار ماست. بنابراین نحوه نگاه و نگرش ما به تصوری که واسطه قرار گرفته است، تعیّن بخش نوع علم خواهد بود. لازمه این سخن آن است که علم حضوری و علم حصولی بودن، در موردی خاص، بسته به نحوه نگرش انسان باشد. به عبارت دیگر اختلاف آن دو نسبی است و نه نفسی؛ بدین معنا که به یک امر ذهنی اگر نگاه ابزاری شود، یک نوع علم حاصل می آید و اگر به همان امر، مستقلاً توجه شود علم حضوری فراهم خواهد آمد و در این گونه موارد تفاوت جوهری میان آن دو علم وجود ندارد.

دیدگاه دوم: فارق اساسی میان علم حضوری و علم حصولی، «صورت» است(۳). اگر علم به شئ از طریق صورت آن حاصل شود در این صورت، علم، حصولی خواهد بود و اگر صورتی در میان نبود و شئ بدون صورت برای عالم حاضر شد، چنین علمی حضوری است. علم حصولی، علم از طریق صورت است ولی علم حضوری، علم به خود شئ است. در علم حضوری، شئ «حاضر» است، اما در علم حصولی، «حاصل». دیدگاه دوم می تواند مکمل و تفسیر کننده دیدگاه اول باشد، زیرا صورت همان واسطه است. به عبارت دیگر در علم حصولی صورت میان عالم و معلوم بالعرض وساطت می کند اما در علم حضوری عالم بی هیچ واسطه ای خود را به معلوم رسانده و از آن کشف قناع می کند. هرگاه میان عالم و معلوم واسطه ای بود، این واسطه چیزی جز صورت نیست و اگر علم از طریق صورت پدید آمد در اینجا میان عالم و معلوم واسطه ای رخ نموده است. صدرالمتألهین می گوید: «العلم بالشئ الواقعی قدیکون نفس وجوده العلمی نفس وجوده العینی کعلم المجردات بذاتها و قدیکون وجوده العلمی غیر وجوده العینی کعلمنا بالاشیاءالخارجه عن ذواتنا»(۴)

دیدگاه سوم: از کلمات استاد شهید مطهری فارق دیگری نیز به دست می آید. ایشان می گوید: «در علم حضوری قوه مخصوص و آلت خاصی دخالت نمی کند بلکه عالم با ذات و واقعیت خود، معلوم را می شناسد اما در علم حصولی یک قوه مخصوصی… عالم می شود یعنی قوه خیال… . علم حضوری مربوط به یک دستگاه مخصوص از دستگاههای مختلف نفسانی نیست ولی علم حصولی مربوط به یک دستگاه مخصوص است».(۵) بر این اساس به طور کلی اختلاف میان علم حضوری و علم حصولی از دو جانب است، از ناحیه علم یا معلوم و از ناحیه عالِم. فارق اول و دوم واسطه و صورت مربوط به ناحیه اول است؛ یعنی اگر معلوم یا علم را در علم حصولی ملاحظه و آن را با معلوم یا علم در علم حضوری مقایسه کنیم، خواهیم دید در یکی واسطه یعنی صورت وجود دارد و در دیگری وجود ندارد. اما این دو علم از جانب عالم هم تمایزی با یکدیگر دارند. در علم حضوری، ذات عالم حاضر است و با معلوم بی واسطه مواجه می شود اما در علم حصولی، عالم خود حضور نمی یابد بلکه با قوه و دستگاهی خاص نظیر قوای حسّی یا خیالی به سراغ معلوم می رود، لذا علم حصولی به یکی از دستگاههای نفس ارتباط دارد اما در علم حضوری قوه، شأن و دستگاهی به کار نیست، بلکه ذات عالم به تمام قامت با معلوم، مواجهه مستقیم پیدا می کند.

به نظر می رسد فارق سوم، محل تأمل باشد، زیرا نفس براساس مشرب حکمت متعالیه حقیقتی دارای شئون و مراتب است. جوهر نفس امری جدا و منعزل از قوای خود نیست. درست است که نفس، دستگاهها و قوای متعددی دارد و هر یک از این قوا به کاری می آیند؛ یکی مسئول درک حسّی، دیگری مسئول حفظ صور و سومی وظیفه تحریک را برعهده دارد، در عین حال تمام قوا، شئون و مراتب نفس محسوب می گردند و نفس در عین حال که واحد است، در قوا و به صورت قوا ظهور و بروز دارد. پس قوه چیزی جز ظهور نفس در شأنی خاص نیست و نفس اگر در رتبه ای جلوه کرد به صورت دستگاه و قوه ای نمایان خواهد شد، لذا کثرت قوا چیزی جز کثرت مظاهر نفس نیست و نفس که امری واحد است در جلوه ها و مظاهر متنوعی ظهور و بروز می کند. باطن مظاهر قوا در ذاتِ واحدِ نفس نهفته است و حقیقت نفس می تواند از حالت خفا خارج شده، در مظاهر قوا به ظهور برسد؛ یعنی نفس حقیقتی است دو رویه که باطنش واحد و ظاهرش کثیر است و حقیقت نفس یک چیز بیش نیست «النفس فی وحدتها کل القوی». بر این اساس اگر قوای نفس همان شئون و مراتب و مجالی نفس هستند و اختلاف میان ذات نفس و قوای نفس، اعتباری است، فارق سوم، اساسی و جوهری نخواهد بود. افزون بر آن، اصطلاح آلت در کلمات قوم، مختص به ادراکات جزئی است لذا ادراکات کلی و عقلی بی آلت است حال آنکه از سنخ علوم حصولی است.

حاصل آنکه تفاوت علم حصولی و حضوری از ناحیه معلوم به دو امر است؛ یکی واسطه و دیگری صورت، هرچند این دو بر یکدیگر منطبقند؛ یعنی هرجا صورت است واسطه ای در کار است و بالعکس. همچنین از ناحیه عالم نیز اختلاف اعتباری میان آن دو است و آن اینکه در برخی از انواع علم حصولی، علم از طریق قوه و دستگاهی خاص صورت می گیرد اما در علم حضوری ذات عالم به میان آمده و با معلوم درگیر می شود. به عبارت دیگر در علم حضوری نه از جانب معلوم و نه از ناحیه عالم هیچ واسطه ای در کار نیست. معلوم با وجود عینی خود نزد عالم بار می یابد و عالم با تمام حقیقت خویش با معلوم مواجهه مستقیم پیدا می کند، لکن در علم حصولی در ناحیه معلوم، واسطه ای وجود دارد که همان صورت است و از جانب عالم در برخی از انواع علم حصولی هم قوای نفس میانجی گری می کنند.

حصر علم در حضوری و حصولی

نتیجه آنکه علم به دو صورت است؛ حضوری و حصولی. تقسیم علم به حصولی و حضوری در واقع یک حصر را بیان می کند. حال سؤالی که در اینجا قابل طرح است اینکه آیا این حصر عقلی است که امرش دائرمدار میان نفی و اثبات باشد یا استقرایی بدین معنا که پرونده اقسام علم هنوز باز است و می توان قسیمی برای علم حضوری و علم حصولی یافت گرچه تاکنون یافت نشده است یا اینکه بتوان از دو قسم کاست و علم را تنها در یک نوع خلاصه کرد؟

حاصل کلمات حکما این است که حصر علم در حضوری و حصولی، حصری عقلی است و این تقسیم حاصر است؛ به دو بیان:

بیان اول: میان عالم و معلوم یا واسطه ای در کار است یا نیست. اگر واسطه ای موجود باشد، علم حصولی است و در غیر این صورت، حضوری خواهد بود(۶).

بیان دوم: حضور معلوم نزد عالم از دو حال بیرون نیست؛ معلوم یا با ماهیت خود به بارگاه عالم می رود یا با وجود خویش نزد عالم حضور می یابد(۷). علم اگر به ماهیت، آمیخته باشد، علم حصولی است و اگر با وجود معلوم در ارتباط باشد حضوری خواهد بود. حال با توجه به اینکه برای معلوم غیر از ماهیت و وجود امر دیگری غیر از عدم نیست و عدم، هلاکت و بطلان محض است لذا حصر عقلی خواهیم داشت.

اما به نظر می رسد با توجه به مسئله «اثبات فایل پاورپوینت کامل علم حضوری و حصولی» که خواهد آمد شاید بتوان گفت برخی حکما عملاً از اقسام علم کاسته اند و در این صورت حصر عقلی نخواهد بود؛ زیرا حصر عقلی یعنی تقسیمی که دائرمدار نفی و اثبات یا وجود و عدم باشد و قابل کاهش و افزایش نیست. علاوه بر آنکه در بیان دوم علم حصولی مختص به ماهیّات شد حال آنکه دامنه و گستره علم حصولی وسیعتر از ماهیات است. مفاهیم به معنای معقولات ثانی بخش وسیع دیگری از علم حصولی را تشکیل می دهند. به بیان دیگر محتوای ذهن را دو چیز می سازد؛ ماهیات و مفاهیم. لذا علوم ماهوی تنها بخشی از علم حصولی را تشکیل می دهند نه تمام آن را. مفاهیم، چه فلسفی و چه منطقی، از دیگر سازندگان و مقوّمات ذهن بشرند. پس اگر ذهنیات اعم از ماهیات باشند، حصری که در بیان دوم بود مخدوش خواهد شد مگر آنکه به گونه ای دیگر تقریر کنیم و بگوییم معلوم یا از طریق مفهومش مفهوم در اینجا به معنای عام به کار رفته است و شامل ماهیات هم می شود نزد عالم حاصل است و یا با وجود خویش برای عالم حاضر است و از آنجا که غیر از مفهوم و وجود، امر محصّل دیگری در میان نیست لذا حصر علم در حصولی و حضوری، حصر عقلی خواهد بود.

نتیجه دیگری که از مطالب پیش گفته حاصل می آید اینکه اگر در علم حضوری هیچ واسطه ای نه از طرف عالم و نه از سوی معلوم وجود ندارد و اگر میان وجود عالم و وجود عینی معلوم، ارتباط بی واسطه و مستقیم برقرار شد، با این فرض در علم حضوری خطا وجود نخواهد داشت. خطا آنگاه زمینه پیدا می کند که میان عالم و معلوم واسطه ای وجود داشته باشد و تنها راه حصول به معلوم از طریق آن واسطه باشد و آنگاه نسبت به میزان انطباق آن واسطه بر معلوم، تردید رخ دهد. این فرض تنها در مورد علم حصولی صادق است. حال اگر اصولاً واسطه ای در کار نبود و معلوم با وجود عینی اش برای عالم حاضر بود، در این مورد هیچ زمینه ای برای طرح مسئله خطا هم وجود ندارد. به تعبیر دیگر خطا در صورتی در ادراک قابل تصور است که ارتباط عالم و معلوم مستقیم نباشد؛ یعنی واسطه ای در بین باشد و ما در انطباق آن با معلوم متوقف بمانیم. در اینجاست که می توان سؤال کرد آیا آن صورت دقیقا معلوم را نشان می دهد؟ اما در صورتی که شئ یا شخص درک شونده با وجود عینی خویش و بدون هیچ واسطه ای نزد درک کننده حاضر باشد یا با آن نوعی اتحاد یا وحدت داشته باشد، اصولاً خطا فرض ندارد و این است راز و رمز خطاناپذیری علم حضوری(۸).

بیان مذکور ما را به مطلب دیگری سوق می دهد و آن اینکه اگر ریشه اصلی خطاپذیری، وجود واسطه است و علم با واسطه علم حصولی است، بر این اساس علم حصولی از آن جهت که علم حصولی است هرگز ضمانتی برای صدق ندارد؛ زیرا اگر در مورد یک علم حصولی مبتلا به خطا یا حتی تردید شدیم چگونه می توان با علم حصولی دیگر آن علم نخست را تصحیح نمود؟ چون در علم دوم هم واسطه ای میان عالم و معلوم وجود دارد و ما راهی برای کشف انطباق واسطه بر معلوم خارجی نداریم. به دیگر سخن مادام که ما ارتباطی مستقیم با جهان خارج برقرار نکنیم و بی واسطه به آن نائل نگردیم نمی توانیم صورت ذهنی خود را بر متن واقع منطبق سازیم و از انطباق آن یقین حاصل کنیم. شرط مطابقت آن است که ما دو طرف مطابقت را در اختیار داشته باشیم. حال آنکه صورت ذهنی که یک طرف مطابقت است نزد ماست اما طرف دیگر یعنی جهان خارج را نیز باید بی واسطه بدانیم و بر آن آگاه باشیم تا بتوانیم صورت ذهنی را بر آن منطبق سازیم لذا باید درکی مستقیم از جهان خارج هم در اختیار داشت تا قادر باشیم قضاوتی درست در باب انطباق صورت بر جهان خارج داشته باشیم. این امر تنها در صورتی محقق می شود که بتوانیم علم حصولی را سرانجام به علم حضوری منتهی کرده و نشان دهیم که ذهن سر بر بالین شهود گذارده است. درست به همین علت است که در فلسفه و منطق سلسله معارف نظری را به معارف بدیهی می رسانند و در میان آنها بدیهیات شهودی اصالت پیدا می کنند؛ یعنی علم حضوری سنگ بنای معارف بشری است. براهین و استدلالها تا به علم شهودی بازنگردند، تضمین صدق دریافت نمی کنند. از این رو فلسفه که در بر دارنده یک سلسله ادله و حجج است، در صورتی سامان می یابد که سر بر آستان شهود نهد. در اینجاست که این سؤال دغدغه آفرین مطرح می شود که با این فرض، تفاوت فلسفه و عرفان در چیست؟ اگر فلسفه به شهود منتهی شود و از شهود آغاز کند و عرفان نظری هم جهان را بر اساس مکاشفات تفسیر می کند، پس میان فلسفه و عرفان از این حیث چه تفاوتی می توان نهاد؟ البته ممکن است تفاوتهای دیگری میان آن دو برقرار باشد، چنان که هست، اما انتظار می رود که فلسفه به عنوان علمی استدلالی، از عرفان که شهودی است، متمایز باشد؛ حال آن که سرانجام هر دو به یک جا رسیدند. علت آن است که اگر نتوانیم به طور مستقیم نقبی به خارج بزنیم و آن را در اختیار گیریم و تا آخر با عینک صورت به جهان خارج بنگریم حتی یک فقره دانش با ارزش نخواهیم داشت و تمام براهین و علوم ما معلّق و بی اعتبار خواهند ماند. اهمیت و ارزش علم حضوری بس والا است و تحقیقی جدید و وسیع می طلبد.

ویژگیهای علم حضوری

با توجه به مطالبی که تاکنون گفته شد و با دقت بیشتر در علم حضوری، می توان خصائص و اوصافی را برای آن برشمرد تا بتوان بهتر آن را از علم حصولی تفکیک کرد و از درهم آمیختن احکام آن دو در امان بود.

۱. در علم حضوری واسطه دخالت ندارد، نه صورت خود را میان عالم و معلوم می افکند و نه عالم با دستگاه و نیروی خاصی به سراغ معلوم می رود. اگر در علم حضوری واسطه ای دخالت ندارد و ارتباط عالم و معلوم مستقیم و به صورت مواجهه رو در رو است و اگر در علم حضوری ماهیت و مفهوم نقشی ندارند، پس می توان نتیجه گرفت که وجود علمی معلوم همان وجود عینی اوست؛ یعنی معلوم با تمام هستی خویش برای عالم ظاهر می شود. از آنجا که در علم حضوری ماهیت راه ندارد، در این علم هیچیک از احکام و آثار ماهیت را نباید وارد کرد. براین اساس اعتبارات ماهیت را نمی توان برای علم حضوری ثابت کرد و مقولات ماهوی در این علم جایی ندارند. از این رو علم حضوری تحت مقوله نمی گنجد(۹). علم حضوری، نه کلی است و نه جزئی؛ زیرا تنها مفهوم است که به دو قسم کلی و جزئی تقسیم می شود. همچنین در علم حضوری خبری از مفهوم نیست. البته می توان گفت علم حضوری شخصی است، اما شخصی غیر از جزئی است. جزئی وصف مفهوم است، اما شخصی با وجود خارجی مرتبط است مگر این که جزئی را به معنای شخصی بگیریم. علم حضوری ارتباطی با مسئله وجود ذهنی ندارد؛ زیرا در وجود ذهنی، ذهن و مفاهیم مطرح می شوند. در علم حضوری، قضیه و موضوع و محمول راه ندارند. بنابراین به طور کلی می توان گفت هر آنچه که با ماهیت و مفهوم نسبت و ارتباطی پیدا می کند، از حوزه علم حضوری بیرون است و نباید احکام آنها را با این نوع از علم در آمیخت، بلکه باید کوشید که دامن علم حضوری را از اوصاف و ویژگیهای ماهیات و مفاهیم پیراست.

۲. علم حضوری عاری از تصور و تصدیق است: «و اما تخصیص مقسم التصور والتصدیق بالعلم الحصولی و ان الحضوری لیس تصورا و تصدیقا فهو حق.»(۱۰) در آن دو، صورتِ ذهنی نقش اساسی را ایفا می کند و دیدیم که در علم حضوری صورت وجود ندارد. اگر در علم حضوری عین حقیقت معلوم، برای عالم حاضر است، هم هستی و هم چیستی آن را با یک نگاه می توان دید و از آنجا که منطق شامل دو بخش تصورات و تصدیقات می شود، در علم حضوری، منطق و قواعد و اصول آن جاری نیست. علم حضوری، تسلیم منطق نبوده و علمی فرامنطق است. به عبارت دیگر منطق برای سامان دهی به علم حصولی، تدوین و تنظیم شده است و قواعدش در حیطه این علم معنا پیدا می کند. بنابراین تفکرات و تأمّلات عقلانی از حوزه علم حضوری خارج است. فکر چه تصوری حد یا رسم و چه تصدیقی حجت و استدلال عضو کاروان علم حصولی است. از این رو انتقالهای فکری از معلوم به مجهول و بالعکس در علم حضوری کاربردی نخواهد داشت.

تصورات، مراحلی دارند که عبارتند از: تصورات حسی، تصورات خیالی، تصورات وهمی و تصورات عقلی. این مراحل به تدریج و به صورت تجرید براساس نظریه ابن سینا، اما ملاصدرا به نظریه تعالی قائل است حاصل می شوند. در علم حضوری این مراحل و حصول تدریجی، وجود ندارند. تجرید و انتزاع از خصوصیات علم حصولی است. در علم حضوری چون عین معلوم نزد عالم حاضر است، تجرید و انتزاع معقول نیست؛ بدین معنا که علم حضوری، خود انتزاعی و تجریدی نیست، اما می تواند منشأ انتزاع برای علم حصولی باشد.

۳. در علم حضوری، خطا قابل طرح نیست. در علم حصولی معلوم یا بالذات است که همان صورت ذهنی است یا بالعرض که شئ و یا شخص خارجی است. اگر صورت علمی کاملاً حاکی از مصادیق خارجی باشد و به تعبیری اگر معلومِ بالذات در حکایت از معلومِ بالعرض صداقت داشته باشد، چنین علمی صادق و صواب است و الّا علم کاذب و خطا خواهیم داشت. از آنجا که در علم حضوری، حقیقت عینیِ معلوم، رخ می نمایاند و جایی برای صورت و معلوم بالذات نیست، مسئله حکایت، مطابقت، صدق و کذب قابل طرح نیستند. در علمی که صحنه حضور و منصّه شهود است و علم و معلوم مواجهه مستقیم دارند، جایی برای خطا و کذب نیست. البته به یک معنا می توان گفت علم حضوری همیشه صادق است و آن در صورتی است که صدق را مطلق عدم کذب بدانیم به نحو سلب و ایجاب، نه به نحو عدم و ملکه. اگر نسبت صدق و کذب را عدم و ملکه بدانیم، باید در علم شأنیتی برای هر دو قائل باشیم، برخلاف علم حضوری که شأنیت کذب ندارد. اما صدق به معنای سلب کذب به گونه ای که نسبتشان سلب و ایجاب باشد و در آن شأنیت راه نیابد می تواند وصفی برای علم حضوری باشد.

براین اساس، ارزشمندی علم حضوری جاودانه است و عصمت علمی دارد. در مقابل، علم حصولی خطاپذیر است؛ یعنی در این محدوده، بروز خطا امکان دارد. خطاپذیر بودن به معنای خطا بودن و بطلان بردار بودن به معنای باطل بودن نیست بلکه بدین معناست که علم حصولی شأنیت کذب را دارد. به عبارت دیگر هر علم کاذبی علم حصولی است، نه این که هر علم حصولی کاذب است. بنابراین علم حصولی می تواند کاذب باشد و بعضی از آنها نیز کاذبند.

اگر علم حضوری ارزشی ذاتی و همیشگی دارد، می تواند مبنای علم حصولی باشد. یکی از مسائل اساسی در فلسفه که بیشتر فلاسفه بدان اهتمام ورزیده اند، پی جویی از ریشه ها و مبانی آغازین معرفت و سنگ بنای کاخ دانش بشری است. آنان پاسخهایی برای این مسئله فراهم آورده اند و در این باب نحله ها و مسالکی به وجود آمده است از قبیل حس گرایی و عقل گرایی. فلاسفه اسلامی بدیهیات را مبنا و پایه ای استوار برای همه دانشهای انسانی تلقی کرده اند. در این جا فقط به بیان یک نکته اکتفا می کنیم و آن این که مناسب ترین مبنا و سنگ بنای معارف انسان، علم حضوری است. علم حصولی نمی تواند توجیه گر اساسی برای علم حصولی دیگری باشد؛ زیرا علم حصولی از آن جهت که آمیخته با مفاهیم و صور ذهنی است، به خودی خود راهی برای اثبات و مطابقت با خارج ندارد.

۴. علم حضوری توصیف ناپذیر، شخصی و غیرقابل انتقال به دیگران است. علم حضوری همگانی و عمومی نیست، برخلاف علم حصولی که انتقال بردار و تعمیم پذیر است. هرگز نمی توان از یافته های حضوری شرح ماجرا گفت. تنها در صورتی می توان مشاهدات، مکاشفات و حالات عرفانی را دریافت که خود واجد آنها شویم. هرگز نمی توان تجارب شهودی را وصف کرد. عشق یافتنی است و نه بافتنی.

بشوی اوراق اگر همدرسِ مایی

که علم عشق در دفتر نباشد

علم حضوری و یافت های شهودی، بصیرتی باطنی است که به وصف و استدلال و زبان در نیایند، و بعبارتی نوعی اشراق روشن درونی است. البته می توان از علم حضوری، صور ذهنی و مفاهیم عقلی برگرفت؛ یعنی آن را به علم حصولی تبدیل کرد، ولی سخن در نفسِ علم حضوری است که وصف پذیر و انتقال بردار نیست.

۵. حالات وجدانی معمولاً دستکم در ابتدا گذرا است و چندان به طول نمی انجامد. اگر بر اثر تمرین و ریاضت، علمی شهودی نصیب انسان شود، چندان نمی پاید و بعد از اندک زمانی انسان به حالت عادی بازگشته، خود را در محاصره علوم حصولی می یابد. این حکم درباره انسانهای کامل، نظیر معصومین(ع) نافذ نیست؛ زیرا آنان می توانند جامع علوم شهودی و حصولی