بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عون إخوان الصفاء علی فهم کتاب الشفاء / تألیف بهاء الدین محمد اصفهانی(فاضل هندی) :

نزد پیشینیان، حکمت یا فلسفه شامل تمامی دانشهای نظری و عملی بود و فلسفه یا حکمت نظری به سه شعبه تقسیم می شد:

۱. فلسفه اولی (= حکمت برین) یا مابعدالطبیعه با دو بخشِ الهیات به معنای اعمّ (= امور عامّه) و الهیات به معنای اخصّ.

۲. فلسفه وسطی (= حکمت میانی) یا ریاضیات.

۳. فلسفه سفلی (= حکمت زیرین) یا طبیعیات.

منطق نیز که دانشی ابزاری و مقدّمه ای برای تمامی تلاشهای عقلانی است، در ابتدای شماری از تألیفات فلسفی درج می شد تا خواننده بی نیاز از مراجعه به آثار منطقی باشد. از این رو، بسیاری از آثار فلسفیِ فلاسفه مسلمان، شامل تمامی مباحث و شعبه های فلسفه بود. از جمله مهمترین آثار فلسفی باید به دایره المعارفِ فلسفیِ شفا که شاهکار فلسفه اسلامی و اوج فلسفه مشّا به شمار می آید، اشاره کرد.

شفایِ شیخ الرئیس ابوعلی سینا شامل چهار بخش عمده است:

۱. منطق۲. الهیات

۳. ریاضیات۴. طبیعیات

ذکر این نکته ضروری است که مقصود شیخ از «الهیات» الهیات به معنای اخصّ نیست، بلکه شامل امور عامّه یا الهیات به معنای اعم نیز می شود. شاهد آن اینکه او در فصلی که برای بیان مسائل این علم منعقد کرده نخست به مباحث مربوط به امور عامّه اشاره می کند:

نسبت شی ء و موجود به مقولات.

عدم، وجوب و شرایط آن، و امکان و حقیقت آن.

قوّه و فعل.

بالذات و بالعرض، و حقّ و باطل.

جوهر و اقسام آن.

عرض و گونه های آن.

سپس به مباحث مربوط به الهیات به معنای اخصّ تصریح کرده چنین می گوید:

سپس به مبادی موجودات منتقل می شویم. نخست اثبات می کنیم که مبدأ اوّل، واحد، حقّ و در نهایت جلالت است و… بعد بیان می کنیم که نسبت او با سایر موجودات چگونه است؟ و نخستین موجودی که از او به وجود آمده چیست؟ و موجودات بعدی چگونه به ترتیب از او به وجود آمده اند؟… و نفس انسانی پس قطع ارتباط با طبیعت، چه حالتی خواهد داشت؟ و وجودش در چه مرتبه ای خواهد بود؟ و در ضمن مباحث یاد شده، برای اثبات عظمت و جلال جایگاه نبوّت، وجوب اطاعت از نبیّ، اینکه نبوّت از جانب خدا و به طور مطلق واجب شده است و نفوس انسانی برای کسب سعادت اُخروی علاوه بر حکمت به چه اعمالی نیازمندند، استدلال خواهیم کرد و اصناف سعادت را تعریف خواهیم کرد. وقتی بدین جا رسیدیم، کتابمان را به پایان می رسانیم و در این کار از خداوند استعانت می جوییم۱.

در میان بخشهای چهارگانه شفا، قسمت الهیات بیشتر مورد توجّه حکما قرار گرفت، و فیلسوفان متعددّی به شرح و حاشیه نویسی آن برآمدند که از آن جمله می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

شفاء القلوب۲ / غیاث الدین منصور دشتکی (در گذشته ۹۴۸ ه . ق)

ریاض الرضوان / غیاث الدین منصور دشتکی (در گذشته ۹۴۸ ه . ق)

تعلیقات صدر المتألّهین شیرازی۳

حاشیه شاه طاهر اسماعیلی [= شاگرد شمس الدین خفری] (در گذشته ۹۵۲ ه .ق)

حاشیه میرظهیرالدین (در گذشته ۱۰۲۵ ه .ق )

حاشیه میرداماد (در گذشته ۱۰۴۱ ه . ق)

مفتاح الشفاء (عروه الوثقی) / میرسیّد احمد علوی۴

حاشیه عبدالغفار گیلانی (= از شاگردان میرداماد)

حاشیه محمّد باقر سبزواری (در گذشته ۱۰۹۰ ه . ق)

حاشیه آقا حسین خوانساری (در گذشته ۱۰۹۸ ه . ق)۵

حاشیه میرزا محمّد شیروانی (در گذشته ۱۰۹۸ ه .ق)

حاشیه آقا جمال الدین محمّد خوانساری (در گذشته ۱۱۲۵ ه .ق)

حاشیه میرزا عبداللّه تبریزی (در گذشته ۱۱۳۰ ه .ق)

حاشیه حزین لاهیجی (در گذشته ۱۱۸۱ ه .ق)

حاشیه مولا سلیمان

حاشیه آقا حسین خوانساری

حاشیه ابوالحسن جلوه۶

اماّ اثر مورد نظر یعنی عون إخوان الصفاء علی فهم کتاب الشفاء نگاشته فیلسوف فقها و فقیه فلاسفه، بهاءالدین محمّد فرزند تاج الدین حسن بن محمّد اصفهانی مشهور به فاضل هندی از اندیشمندان اواخر عهد صفوی (۱۰۶۲ حدود ۱۱۳۵ ه . ق) است.

همو که به گفته صاحب جواهر «اگر نبود، دانش پربار فقه به ایران منتقل نمی شد.»۷ بهاءالدین محمد از نوابغ جهان اسلام به شمار می آید، چه پیش از سنّ بلوغ در شمار فقهای بزرگ عصر خود به شمار می آمد و در سن ۲۰ سالگی از مدرّسان به نام معقول و منقول بود.

پدر او نیز از فضلای عصر خود بود و در تربیت فرزند خود سعی وافی داشت و آنی از او جدا نمی شد؛ و چون در هند دارای دوستانی بود، مدّتی را با فرزند برومند در آن دیار به سر برد؛ از این جهت، فرزند او را «فاضل هندی» نامیدند، ولی خود او از این عنوان خشنود نبود، بلکه گاهی اظهار عدم رضایت می نمود و معاصران خود را منع می نمود که او را بدین عنوان بخوانند۸

گر چه نویسنده اندیشمند ما بیشتر در زمینه علم فقه اشتهار دارد و این بواسطه نقش عظیمی است که در احیا، پویایی، بالندگی و تداوم علم فقه داشته، اما با بررسی اجمالی دیگر رسائل و کتابهایی که در شاخه های گوناگون علوم و معارف اسلامی از خود بر جای گذاشته، براحتی می توان دریافت که افزون بر دانشهایی چون: فقه، اصول، ادبیات و تفسیر در علوم عقلی نیز تبحّر و تدبّری خاص داشته است. وی علاوه بر تلخیص منابع کلامی و فلسفی پیشینیان و شرح و حاشیه بر آنها، به خلق و آفرینش آثار مستقل و مختصری چون: کلید بهشت، چهار آینه الزبده و حکمت خاقانیه۹ دست زد که اثر اخیر از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار است.