فایل پاورپوینت کامل قیام تنباکو، جنبشی پیروز بر استعمار

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل قیام تنباکو، جنبشی پیروز بر استعمار :

یک و نیم قرن پیش و پس از رحلت شیخ مرختضی انصاری، زعامت شیعیان به میرزای شیرازی محول شد و این عالم مجاهد با تحریم تنباکو، ضربه سختی بر استعمار انگلیس وارد آورد.

قرارداد رژی یا انحصار نامه توتون و تنباکو که میان دولت ایران و ماژور تالبوت انگلیسی منعقد شد تا چهارم جمادی الثانی ۱۳۰۹ق که الحاق کامل آن اعلام شد، به عنوان اولین مبارزات استعماری و استبدادی به شکل یک قیام متشکل و یکپارچه در تاریخ معاصر ایران به ثبت رسیده است. این قیام بیش از ۳۰۰ روز به طول انجامید و دولت استبدادی قاجار و استعمار انگلیس را ناچار به عقب نشینی ساخت.

قرارداد فوق محصول سومین سفر ناصرالدین شاه به فرنگستان بود. ناصرالدین شاه که در آن زمان تحت تأثیر رجال روشنفکر درباری برای سفر به فرنگستان و دیدار از دستاوردهای تمدن غربی ترغیب می شد، به تأیید و تشویق محمدحسن خان اعتمادالسلطنه و میرزا علی خان امین الدوله، میرزا ملکم خان ناظم الدوله و میرزا حسین خان سپهسالار از سرمایه گذاری خارجی در ایران استقبال کرد.[۱] ولیکن عدم آگاهی او از نحو این سرمایه گذاری باعث شد که قراردادی چنین وسیع که مورد تعجب جهانیان گردید با ماژور تالبوت انگلیسی ببندد و امتیاز استخراج توتون و تنباکو را به مدت پنجاه سال به او واگذار نماید.

پس از مراجعت شاه تالبوت به تأسیس شرکتی با سرمایه ۶۵۰ هزار لیره دست زد و مخفیانه راهی تهران شد به طوری که چند روز اول همگان بجز امین السلطان و اعضای سفارت انگلیس از حضور او در تهران بی اطلاع بودند.

پس از چندی با کمک سر هنری درموند ولف وزیرمختار انگلیس در تهران، تالبوت و امین السلطان قراردادی به مدت پنجاه سال در این باب تنظیم کردند و برای امضاء توسط امین السلطان به نزد ناصرالدین شاه بردند. امضای قرارداد فقط برای ناصرالدین شاه مبلغ ۲۵ هزار لیره پیشکش و هدایا در برداشت و البته این هدایا از هدایای امین السلطان و کامران میرزا جدا بود.[۲] با واگذاری این قرارداد همه ساله مبلغ پانزده هزار لیره انگلیس به خزانه دولت ایران واگذار می شد در حالی که این قرارداد سود کلانی برای انگلستان داشت.[۳]

این قرارداد در اصل ناقض استقلال کشور بود و سرنوشت تمامی دست اندرکاران توتون و تنباکوی کشور اعم از تاجر و خرده فروش و زارع را به دست خارجیان می سپرد. و در این زمینه از قراردادهای مشابهی که با کشورهای دیگر به امضاء رسیده بود به مراتب ظالمانه تر بود. چرا که سرنوشت هزاران زارع، تاجر و کاسب در گرو آن بود و علاوه بر فروش داخلی یکی از کالاهای بزرگ تجاری ایران به حساب می آمد.[۴]

مردم ناباورانه می دیدند که شاه مقدرات آنها را به دست بیگانه سپرده است. اندک اندک صداهایی شنیده شد و عکس العمل هایی دیده شد.

بازتاب قرارداد در شیراز

اولین جرقه مخالفت با شرکت رژی و فعالیت آنان در ایران در فارس زده شد. در آن زمان تنباکوی ایران بیشتر در فارس تولید می شد و تنباکوی فارس مرغوب ترین تنباکوی ایران به شمار می رفت. وضعیت کشت تنباکو در شیراز ویژگی خاصی داشت بدین مفهوم که از هنگام کاشت محصول تا برداشت آن، حدود هشت تا نه ماه طول می کشید. زارع می بایست در ابتدای بهار، محصول خود را می کاشت و در اوایل تابستان آن را درو می کرد تا پاییز تنباکو باید خشکانده می شد، از ابتدای پاییز تا اوایل زمستان بسته بندی محصول شروع می شد و نهایتاً در زمستان محصول برای فروش آماده می گشت.

حاکمان فارس طبق معمول هر ساله در اوایل بهار مالیاتها را حواله می کردند و این امر بار سنگینی بر دوش تجار و کشاورزان می گذاشت. عده ای از حکام دو ماه مانده بود به آخر سال، مقداری از مالیات را به دولت مرکزی می پرداختند و در اوایل نوروز آن را از دهقانان مطالبه می کردند. محصلان مالیاتی برای اخذ وجوه، مردم را تحت شدیدترین فشارها قرار می دادند تا جایی که در بعضی از روستاها، زارعان ناچار می شدند برای تأدیه مالیات معوقه خود، حاصل زمین مرغوب خود را به یک پنجم قیمت در اختیار تجار قرار دهند. از این اوضاع، تجار شیرازی و ماموران حکومت بهره مند می شدند. تعداد این تجار به بیش از پنچاه تا شصت نفر نمی رسید.[۵]

به دلیل اهمیت شیراز پس از استقرار کمپانی رژی اولین ماموران عازم این شهر شدند. مستر بنیز (نماینده شرکت در شیراز) حرکت خود را به آن دیار آغاز کرد. در حالی که چند نفر از ماموران ایرانی در حالی که فرمانی از طرف دولت مرکزی حمل می کردند، او را همراهی می کردند. قبل از اینکه فرنگیان وارد شیراز شوند شایع بود که دولت آن سامان را به فرنگیان فروخته است. زمزمه های اعتراض عده ای برای اولین بار در این خطه از ایران آغاز شد. عده ای از مردم رو به سوی علما نهادند و از آنها کسب تکلیف نمودند. علمای شیراز هم از آنجا که این امر را منافی با منافع دین می دانستند اظهار انزجار کردند البته در این میان عده ای از بازرگانان و تجار بزرگ تنباکو آشکارا علیه رژی موضع گرفتند و زمینه های لازم را برای شورش مهیا ساختند مثلاً حاج عباس اردوبادی که از دولت روسیه حمایت می کرد به دستور وزیرمختار روسیه در تهران مأموریت داشت در امر پیشترفت کار رژی اختلال ایجاد کند.[۶]

در شیراز شایع شده بود که اقدامات شرکت رژی موجب خواهد شد صدها تاجر ورشکسته و بیکار شوند. همچنین گفته می شد بهای تنباکو افزایش خواهد یافت و بیگانگان به ایران خواهند تاخت. با وجود وعده های گوناگون شرکت رژی و بریتانیا مردم از راه دادن خارجیان به شهر امتناع می کردند. مأموران کمپانی در درواز قرآن شیراز معطل بودند. در رمضان ۱۳۰۸ ق شور و هیجان به اوج خود رسید. جمع کثیری از مردم دکان های خود را تعطیل نمودند و تحت رهبری آیت الله سید علی اکبر فال اسیری در مسجد وکیل تجمع کردند. مردم اعمال دولت مرکزی را تقبیح کردند و سید طی سخنرانی پرشوری مخالفت خود را با ورود انگلیسان به شیراز اعلام کرد.[۷]

این امر با وجود نفوذ انگلیس در آن منطقه و حاکمی چون ظل السلطان که دوست آنان بود امری تعجب برانگیز بود. سفیر انگلیس از امین السلطان خواست تا شورش را خاتمه دهد و سید تبعید شد. البته تبعید سید علی اکبر فال اسیری به عراق منجر به دیدار او با سید جمال الدین اسدآبادی و تهیه نامه ای سرگشاده برای میرزای شیرازی بود که زمینه های فتوای تحریم تنباکو را فراهم کرد.[۸]

شورش در تبریز و عقب نشینی رژی

دومین شهری که در مقابل هئیت انگلیسی از خود عکس العمل نشان داد تبریز بود. مردم تبریز تولیدکننده تنباکو نبودند ولی در امر صادرات این محصول شرکت داشتند. به همین دلیل تبریز و علمای آن پس از انتشار این خبر نارضایتی خود را ابراز کرده بودند. حاج میرزا جواد آقا مجتهد تبریزی از جمله علما و سردمداران مبارزه بود. در همین ایام حسنعلی خان امیرنظام گروسی، پیشکار و والی آذربایجان چون این امتیاز را منافی اهداف دین و دولت می دید با مردم همدل شد و از کار خود استعفا کرد مأموران روسی نیز در تبریز در مقابل اهداف توسعه طلبانه انگلیسیها مقاومت نشان دادند.

از اوایل تابستان جنبش مردم تبریز آغاز شد. عد زیادی از مردم که اعطای امتیاز به خارجیها را منافی احکام دین تلقی می کردند، دکانهای خود را بستند و در اطراف میرزا جوادآقا مجتهد گرد آمدند. در محرم سال ۱۳۰۹ ق شاه در ییلاق خود در شهرستانک در شمال تهران به سر می برد و از وقایع شهرستانها خبر