فایل پاورپوینت کامل مدیریت و نقش امام رضا (ع) در تحکیم ولایت مداری ایرانیان

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مدیریت و نقش امام رضا (ع) در تحکیم ولایت مداری ایرانیان :

مقدمه

امامان شیعه در شرایط مختلف سیاسی و اجتماعی به گونه های متفاوت انجام وظیفه می کردند. در مجموع در زندگی امامان شیعه (ع) یک حرکت مستمر و طولانی دیده می شود که در نهایت به حفظ فرهنگ تشیع منجر خواهد شد. در بینش امام رضا (ع)، امام شایسته و توانمند، تنها عهده دار بیان احکام و تبیین حلال و حرام مردم نیست، بلکه امامت دینی هرگاه به حق باشد بر جریان سیاسی و اجتماعی جامعه اسلامی نیز نظارت و رهبری دارد. از نگاه اهل بیت (ع) دین در صورتی کامل به شمار می آید که برای رهبری اجتماعی، تدبیری اندیشیده باشد و مردم را در تعیین رهبری دینی و سیاسی، سرخود و سرگردان رها نساخته باشد.

پس از شهادت امام موسی کاظم (ع) اگر چه برای امام رضا (ع) موقعیت مبارز علنی و رسمی پیش نیامده اما برای مدتی اختناق و خودکامگی به طور نسبی از میان رفت و فشار حکومت علیه امام (ع) کاستی یافت. امام (ع) نیز شیو مبارز پدر بزرگوارش را در پیش گرفت و به ایفای صحیح رسالت امامت، پرداخت. دستگاه خلافت هارونی نیز چون موجودیت عباسیان را در خطر می دید، شیوگذشته خود را تغییر داد و روش سختی را که نسبت به امام موسی کاظم (ع) اتخاذ کرده بود به صلاح حکومتش نمی دید. این دوران از مهمترین دوران های تاریخ اسلام است. مأمون خود را معتقد به علویان نشان می داد اما گرایش مذهبی مأمون درست مانند گرایش سیاسی او بود. او همانگونه که در سیاست می خواست احزاب مختلف سیاسی حتی علویان و عباسیان را گرد خود جمع کند، در گرایش مذهبی نیز حد وسطی را برگزید. اما امام (ع) نیز با حرکت خود در رسوا کردن چهر مأمون بسیار موثر بود. امام (ع) با پذیرفتن ولایتعهدی، مصالح عامه مسلمانان را در نظر گرفت و از هر فرصتی برای بیان این حقیقت و نمایاندن ناخشنودی خود بهره می جست.

در زمین تاریخ زندگی امامان و از جمله امام رضا (ع) پژوهش های مختلفی صورت گرفته و کتب بی شماری نوشته شده که از جمله می توان به تاریخ طبری، عیون اخبارالرضا، اصول کافی که در این مقاله تمامی کتاب‏های قدیمی مورد استفاده قرار گرفته است، نام برد. در مورد سازماندهی پژوهش حاضر می توان ذکر کرد که این مقاله در چندین بخش تنظیم شده است. ابتدا تعریفی از مدیریت و مدیریت اسلام بیان می گردد و دیدگاه امام رضا (ع) در این زمینه بیان می گردد. در مبحث دوم به بررسی امامت پیشوای هشتم (ع) پس از شهادت حضرت موسی بن جعفر (ع) می پردازد. در مبحث سوم نیز به بررسی امامت امام هشتم (ع) در میان خلفای عباسیان که شامل هارون، امین و مأمون می باشد می پردازد. مبحث چهارم نیز به هدفی که مأمون از پیشنهاد طرح ولایتعهدی به امام رضا (ع) داشته پرداخته خواهد شد. و مباحث آخر آن به پیشنهاد ولایتعهدی و روشی که امام رضا (ع) در برابر این پیشنهاد اتخاذ کرده است می پردازد که در ذیل به تمام مباحث ذکر شده پرداخته خواهد شد.

مدیریت از دیدگاه امام رضا (ع)

مطالعه در تاریخ زندگی بشر و روابط اجتماعی، ضرورت این اصل را به اثبات می رساند که اصل مدیریت لازمه هر جامعه می باشد. بحث درباره مدیریت از دیرباز مورد توجه بوده است. زیرا از روزی که بشر پا به عرصخاک نهاد و با خانواده، قوم و قبیله زندگی اجتماعی را آغاز نموده، اندیشه مدیریت همان مجموعه کوچک را در ذهن خود پروراند. مدیریت منحصر به اداره زندگی مادی نیست، بلکه در امور مذهبی و معنوی هم ضرورت دارد؛ خداوند سبحان مدیرانی چون انبیاء را برای هدایت مردم فرستاد. امام رضا (ع) در مورد مدیریت می فرمایند: «ندیدم گروهی از مردم و ملتی از ملتها، زندگی با دوام داشته باشند مگر اینکه سرپرست و قیم داشته اند؛ زیرا در امر دین و دنیا، چاره ای جزء وجود سرپرست و پیشوا نیست». برخی مدیریت را علم و هنر هماهنگ کردن، رهبری و کنترل فعالیتهای دسته جمعی، برای نیل به هدفهای مطلوب با حداکثر کارایی دانسته اند.

درمورد مدیریت اسلامی نیز می توان گفت که مدیریتی که زمینه رشد انسان به سوی الله را فراهم نماید و مطابق کتب، سنت و سیره و روش پیامبر (ص) و امام معصوم (ع) و علوم و فنون و تجارب بشری برای رسیدن به اهداف یک نظام در ابعاد مختلف، همانند یک محور و مدار دو قطب عمل کند را مدیریت اسلامی می گویند. امام رضا (ع) در اینباره می فرماید: «رأی مسلمین، همانند ستون وسط خیمه است که اولاً تمام بار سقف بر روی آن استوار است و ثانیاً مانند نقطمرکزی دایره شعاعش نسبت به همه جوانب یکسان است به طوری که هر کس در هر زمان و از هر طرف که اراده کند به آن دسترسی دارد. »

امام (ع) پس از شهادت پدر در دوران خلفاء

دوران امامت پیشوای هشتم از نظر سیاسی و فرهنگی از اهمیت و حساسیت خاصی برخوردار بود. روند تحولات سیاسی و فرهنگی جامعه اسلامی به گونه ای بود که افکار عمومی را بیش از پیش متوجه مکتب اهل بیت می کرد. از نظر شرایط سیاسی، هارون خلیفمقتدر عباسی می پنداشت پس از به شهادت رساندن موسی بن جعفر (ع) اوضاع سیاسی بر وفق مراد او پیش خواهد رفت ولی برخلاف پندار وی، کشور اسلامی در سالهای آخر زمامداری هارون دستخوش ناآرامی ها و شورش ها گردید و از هر جامعه ای مخالفت و اعتراض برخاست و همه جا از گسترش جو ناامنی و بی ثباتی سیاسی در جامعه و آبستن آن برای تحولات جدید خبر می داد.

موضوع امامت در کنار بحث توحید و عدل از مباحث جنجال برانگیز محافل علمی آن عصر بود. محدودیتهایی که عباسیان برای شیعیان و نیز پیشوایان آنان ایجاد کرده بودند دسترسی ایشان را به امامان برای فراگیری اعتقاداتی با مشکلاتی مواجه کرده بود. امام رضا (ع) با ۳ تن از حاکمان عباسی روبرو و معاصر بود: هارون الرشید، امین و مأمون. وقتی در تاریخ زندگی امام (ع) در طول ۱۵ سال مطالعه می کنیم متوجه می شویم که امام (ع) در این مدت در ظاهر هیچگونه موضعگیری در مقابل حکومت نداشت و حکومت نیز با آن حضرت برخورد فیزیکی نکرد. امام (ع) در طول ۱۵ سال امامت خود در عصر هارون الرشید و امین سیاست ویژه ای را مناسب با اوضاع سیاسی حاکم بر آن زمان انتخاب کرده و مبارزه با حاکمیت هارون الرشید و امین را به شیوه ای دیگر و پایدار دنبال می نمود.

هارون الرشید

او معروف ترین حاکم عباسی است و نامش گسترش دارد. شهرت او زیاد در شرق و غرب معروف بود. از عناصر شخصی هارون بد بینی نسبت به اشخاص برجسته بود که در بین جامعه نفوذی داشتند و مردم از آنها منتفع می شدند. برای مثال او به مولای مسلمانان موسی بن جعفر (ع) بدبین شد و دستور داد او را در زندان تاریکی حبس نمودند و سپس با سم مسمومش کردند و این به دلیل آن بود که امام (ع) منزلت بزرگی در نفوس مسلمین داشت. حضرت شمس الشموس ۱۰ سال آغاز امامت خود را در حکومت هارون سپری کرد و با توجه به شرایط سیاسی، فرهنگی، دعوت خود را آشکار ساخت و در محوریت سیاسی و فرهنگی به مبارزه علنی و اصولی برخاست. این مدت در آن عصر اختناق و استبداد و خودکامگی هارون، دوران آزادی نسبی و فعالیت فرهنگی و علمی امام رضا (ع) به شمار می رود. زیرا هارون در این مدت معترض امام (ع) نمی شد و حضرت (ع) آزادانه فعالیت می نمود. امام (ع) با استفاده از این فرصت در زمان هارون الرشید، علناً اظهار امامت می کرد و در این مورد برخلاف پدران بزرگوارش تقیه نداشت.

فعالیت های سیاسی امام (ع) در آغاز امامت به قدری معترضانه بود که از یکسو، یاران حضرت بر جان او بیمناک شده و از آن حضرت خواستند راه تقیه را در پیش گیرد. از سوی دیگر درباریان و مزدوران هارون الرشید از تلاشهای سیاسی آشکار امام (ع) احساس خطر کرده و بارها از او نزد خلیفه شکایت نمودند. علت پافشاری امام (ع) بر این سیاست این بود که امامت شیعی در آن شرایط حساس از هر سو مورد تهدید قرار گرفته بود و چنانچه امام (ع) به تثبیت و تحکیم پایه های آن نمی پرداخت چه بسا دشمنان ضربه های جبران ناپذیری بر مکتب اهل بیت وارد ساختند. در دوران حکومت هارون به این نتیجه می رسیم که دو عامل اساسی (یعنی محبت و مودت شدید مردم به امام و تزلزل سیاسی در حکومت هارون) باعث شده بود که هارون الرشید از فکر کشتن امام (ع) بیرون بیاید.

امین

محمد امین عهده دار رهبری مسلمانان پس از مرگ پدرش شد و طبق رأی قاطع مورخان او صلاحیت چنین پست بالایی را نداشت زیرا امین بعد از پذیرفتن خلافت خود را وقف سرگرمی و خوشی کرد. او امور مملکت را به فضل بن ربیع سپرد که آن را طبق امیال خودش اداره می کرد او به طور جدی در جستجوی بازیگران بود همانگونه که خود را مشغول به پسران کم سن و سال و رقص زنان کرده بود. از صفات دیگر امین بغض وی به علم و کراهتش نسبت به علما بود. به او مملکتی داده شده بود در حالی که او از هیچ چیز به درستی سر در نمی آورد. مسعودی در توصیف او می گوید: «رفتارش زشت و عقلش سخیف بود، پیرو هوی و هوس بود و کارها را مهمل می گذاشت در کارهای خطیر به دیگری اعتماد می کرد و کسانی مورد وثوق او بودند که با اوصمیمی نبودند. » دوران ۵ ساله حکومت امین از بیان اقدامات و موضعگیری های وی نسبت به امام رضا (ع) و همچنین تلاش‏های آن حضرت(ع) و یا واکنشهای وی ساکت است. امام (ع) نیز از فرصت پیش آمده بیشترین بهره را برد و به نشر و گسترش اسلام در سطح جامعه و تحکیم پایگاه های مردمی پرداخت.

مأمون

مأمون داناترین و زیرک ترین خلیفه عباسی بود. وی از همان آغاز نوجوانی خود را برای احراز مقام خلافت اثبات کرد. اما آن چیزی که در این برهه زمانی از اهمیت برخوردار بود تیرگی روابط بین امین و مأمون بود زیرا ملتزمینی که اطراف آنها بودند در به وجود آوردن چنین بحرانی نقش اساسی بازی می کردند. آنها نامه هایی را مبادله می کردند که پر از توهین و نفرین بود و در آنها هیچ دعوتی به صلح و آشتی نبود. از اینرو امین، برادرش مأمون را رسماً از ولایت‏عهدی خلع کرد و پسرش موسی را که طفلی شیرخواره بود ولیعهد کرد و او را «ناطق بالحق» نامید و کسی را به مکه فرستاد تا سندی که هارون در آن امین را خلیفه و بعد ازآن مأمون را ولیعهد کرد و آن را در خانه کعبه آویخته بود بیاورد. وقتی سند را آوردند آن را پاره نمود و به آن عمل نکرد. اما مأمون در عمل شایستگی خود را برای احراز مقام خلافت اثبات کرده بود. ولی پس از عهده دار شدن مقام خلافت، این سیاست را در پی گرفت و به فضل بن سهل دستور داد تا درباره زهد و تقوا و دیانت خلیفه مطالبی نشر دهد و در میان مردم تبلیغ کند.

از صفات و تمایلات شخصی مأمون می توان به خیانت وی اشاره کرد. با امام رضا (ع) به ولایتعهدی بیعت نمود و بعد از آن که به اهداف سیاسی خود رسید به آن حضرت خیانت کرد. اما آنچه در زمان خلافت مأمون منجر به متزلزل شدن پایه های حکومت مأمون شد پیدایش و گسترش انقلاب‏ها و شورشها علیه دستگاه خلافت عباسی بود. مأمون پس از رویارویی با اوضاع وخیم حکومت و احساس نگرانی شدید از آینده خویش در پی اندیشه فراوان و مشورت با سیاستمداران به راه حل و تجرب تازه ای دست زد؛ تجربه ای که در تشکیلات خلافت سابقه نداشت. او تصمیم گرفت پیشوای شیعیان را از مدینه به مرو فراخواند و او را به ولیعهدی خویش برگزیند این اقدام مأمون هر چند واکنش گروه هایی را به دنبال داشت لیکن به نظر خود او، مناسبترین طرحی بود که در آن شرایط می توانست حکومت را از خطر سقوط حفظ و آینده اش را تضمین کند. لذا در مبحث بعدی به این امر می پردازیم که مأمون از پیشنهاد طرح ولایتعهدی به امام رضا (ع) چه هدفی را دنبال می کرد.

هدف مأمون از طرح ولایتعهدی

دربار هدف مأمون از طرح مسأله ولایت‏عهدی به امام رضا (ع) نظرات و احتمالاتی چند ذکر شده است که به مهمترین این نظرات اشاره خواهیم کرد.

۱ – مأمون جایگاهی در دولت اسلامی نداشت و قبیله عباسی او را به خاطر مادرش که کنیز قصر بود تحقیر می کردند، اضافه بر آن، ارتباط قوی او با فضل بن سهل و واگذاری تمام کارهایش به او و همچنین برادرش امین از او متنفر بود و قصد داشت که به او زیان برساند. مأمون خواست موقعیت خود را تقویت کند و نفوذ خویش را بالا ببرد و بر حسودان خود چیره شود، پس اقدام به بستن قرارداد با بزرگترین شخصیت عالم اسلام کرد و او را به عنوان جانشین بعد از خود در دولت اسلامی تعیین نمود.

۲ – بیشتر سپاه مأمون، از لشکریان و افسران آن را، شیعیان و معتقدین به ولایت و امامت امام رضا (ع) تشکیل می دادند و او به این وسیله خواست درستی و اخلاص آنها را نسبت به خود جذب کند.

۳– با انتخاب امام رضا (ع) به عنوان ولیعهد، مأمون توانست به حکومتش جنبه مذهبی بدهد تا دلالت کند بر اینکه او مانند پدرانش ستمکار نیست و شورش بر ضد او غیر مشروع است و بر مسلمانان واجب است با آنهایی که بر ضد او شورش می کنند، بجنگد.

۴– از جمله اهدافی که مأمون از طریق این بیعت برای امام (ع) بر آن رسید این بود که توانست عوامل اصلی شیعه را شناسایی کند و از هویت آنها آگاه شود. قابل ذکر است که جای شیعیان بسیار مخفی و پنهان بود و بعد از بیعت با امام (ع)، امرشان ظاهر شد و اولیای امور توانستند آنها را پیدا کنند.

۵ – مأمون که از نبوغ سیاسی ویژه ای برخوردار بود با ظرافت خاصی کوشید تا وانمود کند در این تصمیم خود خلوص نیت دارد و از سر حق باوری نسبت به علویان و اعتقاد و علاقه وافری که به امام رضا (ع) دارد دست به این کار زده است. وی از یکسو از بدگویی و نکوهش صحابه معاویه خودداری می کرد و معتقد بود این سیاست برای ملکداری بهتر است و از سوی دیگر نسبت به خاندان پیامبر اظهار ارادت می کرد و حضرت علی (ع) را برترین آفریده خدا پس از رسول خدا می دانست و دستور داد از کسی که از معاویه به نیکی یاد کند بیزاری جویند. اما آنچه می توان دربار این موضعگیری متناقض مأمون گفت این است که وی در سیاست ها و مواضع سیاسی از مبادی اعتقادی خویش پیروی نمی کرد بلکه اعتقادات خود را متناسب با شرایط سیاسی، ابراز و هماهنگ می ساخت.

۶– بعضی از محدثان شیعه مانند شیخ صدوق و برخی از مورخان اهل سنت مانند ابوالفرج اصفهانی این اقدام مأمون را ناشی از نذر وی می دانند که اگر بر برادرش پیروز شود خلافت را به اهلش واگذار کند.

۷– فرو نشاندن قیام های علویان که همواره خلفا را آزار می داد. مأمون برای مهار کردن جنبش بالنده علویان و خلع سلاح ایشان دست به این اقدام زد.

۸ – بدون شک هدف اساسی مأمون از طرح مسأله ولایتعهدی، شخص امام رضا (ع) و خالی کردن صحن سیاسی کشور از وجود آن حضرت بود. علاوه بر اینکه با این کار فعالیت‏های حضرت را زیر نظر می گرفت، او را از زندگی اجتماعی و پایگاههای مردمی دور می ساخت و رابطه اش را با امت می گسست.

۹ – حکومت عباسیان چون حکومت امویان از نظر مسلمانان فاقد مشروعیت بود. مأمون کوشید وجهه منفی و منفور خلافت را تغییر دهد و مناسب‏ترین راه برای تحقق این هدف، جذب فرزند پیامبر و پیشوای شیعیان به دربار خود و واگذاری سمت ولایت‏عهدی به وی بود.

۱۰ – مأمون دختر خود (ام حبیبه ) را به زنی به علی بن موسی الرضا (ع) داده بود. و افزون بر این افراد دیگری را نیز مراقب ایشان قرار داد تا تمام حرکات و اعمال امام (ع) را به مأمون گزارش دهد و از جمله این مراقبان هشام بن ابراهیم راشدین که از نزدیکان حضرت نیز به شمار می آید.

۱۱ – گرفتن اعتراف از علویان مبنی بر اینکه حکومت عباسیان حکومتی مشروع است.

۱۲ – کسب اعتماد و دوستی اعراب به خویش.

۱۳ – راضی نگه داشته عباسیان و هواخواهان آنها.

۱۴ – ایجاد مصونیت برای خود، در برابر نفوذ و محبوبیت امام (ع) در بین مردم. مأمون از شخصیت با نفوذ امام رضا (ع) بسیار بیم داشت و می خواست خود را