فایل پاورپوینت کامل معناشناسی اوصاف الهی از دیدگاه صدرالمتالهین

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل معناشناسی اوصاف الهی از دیدگاه صدرالمتالهین :

*-عضو هیات علمی دانشگاه قم

چکیده

در این مقاله سعی شده است تا دیدگاه های یکی از بزرگ ترین فیلسوفان مسلمان درباره تحلیل معنایی اوصاف الهی بیان شود . ملاصدرا، براساس مبانی خود در باب اصالت وجود، تشکیک وجود، اشتراک معنوی مفهوم وجود و . . . ، نتیجه گرفته است که همه اوصاف سلبی خداوند، در حقیقت سلب سلب بوده و همه آنها به سلب امکان از ذات خداوند بازگشت می کنند . همه اوصاف ایجابی نیز گرچه به لحاظ مفهوم با یکدیگر متفاوت هستند، به حسب مصداق واحد بوده و همه آنها به وجود و شدت و کمال وجود قابل ارجاع هستند .

صدرالمتالهین معتقد است که علاوه بر مفهوم وجود، سایر مفاهیم کمالی چون علم، قدرت، حیات و . . . نیز به معنای واحدی (به نحو اشتراک معنوی) بر خالق و مخلوقات صدق می نمایند و از این جهت تفاوتی بین خالق و مخلوقات وجود ندارد . اختلاف و تمایز وجودی خالق و مخلوق امری حقیقی بوده و به مقام مصداق بازمی گردد .

صدرا سعی می کند تا با ارائه نظریه «تشکیک » کثرت های مصداقی را با وحدت مفهومی سازگار کرده، توجیهی خردپسند از وحدت در معنا و کثرت تشکیکی در مصداق ارائه دهد . علاوه بر دیدگاه صدرالمتالهین، اشاره ای به دیدگاه حکیم سبزواری و علامه طباطبائی نیز شده است .

کلید واژه ها: معناشناسی اوصاف الهی، اشتراک معنوی، تشکیک وجودی .

صدرالدین محمد شیرازی، ملقب به صدرالمتالهین، در کتاب الاسفار الاربعه، که مبسوطترین کتاب فلسفی اوست، بحث از اوصاف الهی را چنین آغاز می کند:

الصفه اما ایجابیه ثبوتیه و اما سلبیه تقدیسیه . . . فصفه الجلال ما جلت ذاته عن مشابهه الغیر و صفه الاکرام ما تکرمت ذاته بها و تجملت . و الاولی سلوب عن النقائض والاعدام و جمیعها یرجع الی سلب واحد هو سلب الامکان عنه تعالی و الثانیه تنقسم الی حقیقیه کالعلم والحیوه و اضافیه کالخالقیه والرازقیه . . . و جمیع الحقیقیات ترجع الی وجوب الوجود اعنی الوجود المتاکد و جمیع الاضافیات ترجع الی اضافه واحده هی اضافه القیومیه . . . . ^(۱)

آنچه از این عبارت به دست می آید، این است که:

الف) اوصاف الهی یا ایجابی اند یا سلبی .

ب) اوصاف جلالیه، خداوند را از مشابهت با ممکنات منزه کرده و احکام امکانی را از او سلب می کند .

ج) همه اوصاف سلبیه خدا به سلب نقایص، عیوب و محدودیت ها بازگشت کرده و همه این سلب ها در نهایت، به «سلب امکان » باز می گردند .

د) اوصاف حقیقیه خداوند نیز به یک وصف واحد باز می گردند و آن وصف «وجوب وجود» است که چیزی جز تاکد و شدت در وجود نیست .

ه) همه اوصاف اضافیه خداوند نیز به یک اضافه بازگشت می کنند و آن اضافه «قیومیت » است . خالقیت و رزاقیت و . . . صور مختلفی از همان قیومیت حضرت حق به شمار می روند .

صدرا دلیل این سعی وافر فلسفی خود را در بازگرداندن همه اوصاف حقیقیه به یک وصف و نیز ارجاع همه اوصاف اضافیه به یک اضافه واحده را، حفظ مقام وحدت و بساطت مطلقه خداوند و عدم انتساب هرگونه کثرت و ترکبی به آن ذات پاک می داند .

مرحوم علامه طباطبائی نیز دیدگاهی نزدیک به صدرا دارد:

ثم ان الصفه تنقسم انقساما اولیا الی ثبوتیه تفید معنی ایجابیا کالعلم والقدره و سلبیه تفید معنی سلبیا و لایکون الا سلب سلب الکمال فیرجع الی ایجاب الکمال لان نفی النفی اثبات . . . فالصفات السلبیه راجعه بالحقیقه الی الصفات الثبوتیه . . . . ^(۲)

این دیدگاه دقیقا نقطه مقابل دیدگاه طرفداران الهیات سلبی چون ابن میمون را بیان می کند که همه اوصاف ایجابی را به اوصاف باز می گرداندند .

نکته تازه ای که در بیان مرحوم علامه وجود دارد، ارائه تقریر دقیقی از معنای «اتصاف » است:

. قد تقدم ان الوجود الواجبی لاسلیب عنه کمال قط، فما فی الوجود من کمال «کالعلم والقدره فالوجود الواجبی واجدله بنحو اعلی و اشرف و هو محمول علیه علی ما یلیق بساحه عزته و کبریائه و هذا هوالمراد بالاتصاف . . . . ^(۳)

ایشان پس از بیان معنای اتصاف، به توضیح بیشتر این معنا و مقصود می پردازند که می توان خلاصه بیان ایشان را به قرار ذیل بیان کرد:

۱ . خداوند علت هستی بخش همه موجودات و کمالات وجودی آنهاست . او عله العلل همه سلسله ممکنات است .

۲ . علت هستی بخش باید واجد کمالات معلول به نحو اعلا و اتم باشد، به طوری که هیچ کمالی در معلول یافت نشود، الا این که آن کمال به نحو برتر و کامل تری در علتش وجود دارد .

۳ . بنابراین، خداوند واجد همه کمالات مخلوقات به نحو اعلا و اشرف است، به گونه ای که متناسب با ذات اوست .

۴ . هیچ کمال وجودی ای از ساحت حق قابل سلب نیست . آنچه از ساحت حق سلب می شود، اعدام، سلوب و نقایص است . بنابراین، همه اوصاف سلبیه، در واقع، سلب سلب هستند که مستلزم ایجاب است .

۵ . معنای اتصاف خداوند به اوصاف کمالیه نیز چیزی جز واجدیت این کمالات به نحو اعلا و اتم و به گونه متناسب با ذات بسیط واجبی نیست .

صدرالمتالهین، در ادامه بحث از اوصاف الهی به این نکته اشاره می کند که واجب الوجود، گرچه به اوصاف مختلفی از قبیل علم و قدرت و حیات و . . . متصف می شود، تعدد این اوصاف به هیچ وجه مستلزم هیچ گونه تعدد و تکثری در ذات بسیط واجب الوجود نشده و همه این اوصاف با این که به لحاظ مفهومی متکثر و متعدد هستند، ولی به لحاظ مصداقی، موجود به وجود واحد بسیطی هستند که در آن هیچ گونه تکثر و ترکبی راه ندارد:

واجب الوجود و ان وصف بالعلم والقدره والاراده و غیرها . . . لکن لیس وجود هذه الصفات فیه الا وجود ذاته بذاته فهی و ان تغایرت مفهوماتها لکنها فی حقه تعالی موجود بوجود واحد . . . . ^(۴)

صدرا معتقد است که همه این اوصاف موجود به وجود واحدی هستند که آن وجود واحد و بسیط مصداق برای همه این اوصاف است . صدرا برای میان مقصود خویش به این سخن ابونصر فارابی متوسل می شود که «وجود کله، وجوب کله، علم کله و . . .» و می افزاید: «لا ان شیئا منه علم و شیئا آخر منه قدره لیلزم الترکیب » .

صدرالمتالهین در مورد عینیت صفات خدا با ذات خدا (نفی قول به غیریت و عروض) می گوید:

. ان هذه الصفات الکمالیه کالعلم والقدره و غیرهما لوکانت زائده علی وجود ذاته لم یکن ذاته فی مرتبه وجود ذاته مصداقا لصدق هذه الصفات الکمالیه، فیکون ذاته بنفس ذاته عاریه عن معانی هذه النعوت . . . . ^(۵)

بنابراین، اگر خداوند در مرتبه ذات واجد این اوصاف کمالی نباشد و این اوصاف زاید بر ذات خداوند باشند، در این صورت، او به حسب ذاتش فاقد این کمالات بوده و ذات او عاری و تهی از این کمالات است . لازمه این فرض، این است که خداوند به حسب ذات ناقص بوده و برخی از کمالاتش را از غیر خود دریافت کند که در این صورت، غیر واجب الوجود در واجب موثر بوده و واجب الوجود منفعل از غیر خواهد بود .

علاوه بر این، این فرض مستلزم این است که مبدا همه کمالات و خیرات خود فاقد آن کمالات و خیرات باشد:

. لان ذاته مبدء کل الخیرات والکمالات فکیف یکون ناقصا بذاته مستکملا بغیره فیکون للغیر فیه تاثیر فیکون منفعلا من غیره . . . و هو محال . ^(۶)

صدرالمتالهین در پایان این بحث به این نتیجه می رسد که: اگر علم و قدرت و حیات و وجود بالذات وجود نداشته باشد، علم و قدرت و حیات وجود بالغیر نیز وجود نخواهد داشت:

فاذن کل واحد من الوجود و کمالات الوجود . . . یجب ان ینتهی الی ماهو وجود قائم بذاته، علم قائم بذاته . . . و هکذا فی جمیع صفاته الکمالیه و یجب ان یکون جمیعها واجبه الوجود و ان یکون جمیعا امرا واحدا . . . . ^(۷)

ملاصدرا در تفسیر کلام امام العارفین علی علیه السلام که می فرمایند: «و کمال الاخلاص له نفی الصفات عنه » مدعی است که مقصود امام از نفی صفات، نفی صفات زاید بر ذات است و الا مقصود نفی مطلق صفات کمالی از مرتبه ذات نیست، چرا که ذات او بذاته مصداق برای همه اوصاف و نعوت کمالیه است و همه این اوصاف کمالیه (از قبیل علم و قدرت و حیات و سمع و بصر و) . . . به یک وجود واحد بسیط موجود هستند . این اوصاف با این که از نظر مفهومی با یکدیگر متغایر هستند، از نظر مصداقی، در پرتو یک مصداق، واحد، وجود واحدی دارند . ^(۸)

صدرا بر دفع هرگونه توهم با صراحت بیان می کنند که:

. و مما یجب التنبه علیه انه لیس معنی نفی الصفات عنه (تعالی) انها غیر متحققه فی حقه (تعالی) لیلزم التعطیل، کیف و هو منعوت بجمیع النعوت الالهیه والاسماء الحسنی فی مرتبه وجوده الواجبی و جل جناب الحق عن فقد و عدم لصفه کمالیه بل المراد ان اوصافه و نعوته کلها موجود بوجود واحد کما ان ذاتیات الماهیه لنا موجود بوجود شخصی . ^(۹)

آنچه از این سخن می توان آموخت این است که:

الف) مقصود از نفی صفات از خداوند، نفی صفات زاید بر ذات است نه مطلق صفات .

ب) نفی مطلق صفات از خداوند، مستلزم تعطیل عقل از معرفت خداوند است، چرا که معرفت ما به ذات خداوند از طریق صفات خداوند است و با نفی مطلق صفات، ما هیچ راهی برای شناخت خدا نخواهیم داشت .

ج) اگر این اوصاف در مرتبه ذات تحقق نداشته باشند، امور سلبی و عدمی (عدم اوصاف کمالیه) در ذات حق راه یافته و ذات او مشتمل بر امور عدمی و سلبی خواهد بود که این امر، علاوه بر اسناد ترکیب به ذات، مستلزم محدودیت و امکان ذات پاک ربوبی خواهد بود .

د) همان گونه که ذاتیت یک ماهیت موجود، در مقام تحقق با یک وجود واحد شخصی محقق و موجود می شوند و در متن واقع، هیچ گونه تمایز و تکثری وجود ندارد، اوصاف الهی نیز متحقق به یک وجود واحد شخصی هستند که در آن هیچ گونه تکثر و ترکبی راه ندارد .

دیدگاه صدرالمتالهین در بحث معناشناسی اوصاف الهی، دست کم بر دو مبنای اساسی استوار است:

۱ . «اشتراک معنوی » در مفهوم وجود و نیز سایر مفاهیم کمالی از قبیل علم و قدرت و حیات، که براساس آن این اوصاف و محمولات به معنای واحد و یکسانی بر خالق و مخلوق حمل و اطلاق می شوند .

۲ . «نظریه تشکیک » که براساس آن اختلافات بین خالق و مخلوق در علم و قدرت و حیات و وجود، نوعی اختلاف تشکیکی شمرده می شوند که در این نحوه از اختلاف با این که مفهوم واحدی بر مصادیق متعددی صدق می کند، ولی صدق این مفهوم بر همه این مصادیق یکسان نیست و مصادیق این مفهوم در متن واقع به لحاظ شدت و ضعف، تقدم و تاخر و . . . با یکدیگر اختلاف دارند . اختلافی که در آن ما به الامتیاز عین ما به الاشتراک است .

صدرا نظریه اشتراک معنوی در مفهوم وجود را «امری قریب به بدیهی اولی » می داند و می گوید:

«اما کونه مشترکا بین الماهیات فهو قریب من الاولیات » ، ولی در عین حال، به تبیین همین امر قریب به بدیهی پرداخته و می گوید:

عقل آدمی به روشنی می یابد که میان هریک از موجودات با موجود دیگر نوعی سنخیت وجود دارد که این سنخیت بین یک موجود و یک امر معدوم یافت نمی شود، پس اگر موجودات در مفهوم وجود با یکدیگر شریک نباشند و از هر جهت با یکدیگر تباین داشته باشند، در این صورت، باید بعضی از موجودات در مقایسه با بعض دیگر همان وضعیتی