فایل پاورپوینت کامل نفی ولایت مطلقه فقیه، ناشی از تأثیرات اجتماعی است

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نفی ولایت مطلقه فقیه، ناشی از تأثیرات اجتماعی است :

امام از اول فرمودند که شاه باید برود. ما در یک جلسه‌ای در همین قم بودیم که عده زیادی از علما و بزرگان و شخصیت‌های سیاسی، حضور داشتند. در این جلسه از این دو نوع رویه صحبت به میان آمد و اکثر حضار جلسه، روش آقای شریعتمدار را قبول داشتند و می‌گفتند مگر می‌شود رژیم شاه را ساقط کرد؟ به‌اصطلاح آن زمان گفته می‌شد یک آدم با یک‌لاقبا و عمامه، از آن‌طرف دنیا بلند شده و می‌گوید شاه باید برود. مگر با این گفتن‌ها، شاه می‌رود؟ شاه چندمین ارتش قدرتمند دنیا را در اختیار دارد و موردحمایت همه قدرت‌های بزرگ دنیاست و یک سازمان امنیت و اطلاعات قوی دارد، مگر می‌توان شاه را ساقط کرد؟

شصت و سومین نشست علمی تخصصی با عنوان «بررسی نظریه فهم اجتماعی نص در فقه اجتماعی» با حضور آیت‌الله محسن اراکی، استاد دروس خارج حوزه علمیه قم و دبیر کل مجمع جهانی تقریب مذاهب، در مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم‌السلام واقع در شهر مقدس قم برگزار شد. در این نشست، آیت‌الله اراکی ضمن تبریک به مناسبت چهلمین سالگرد انقلاب اسلامی، به تبیین نظریه خویش پرداختند و در این مورد به برخی از استنباطات فقهی اشتباه که براثر تأثیرپذیری فقیه از شرایط اجتماعی به وجود آمده، اشاره کردند. مشروح سخنان مدیرعالی پژوهشگاه فقه نظام به‌قرار زیر است.

علم اصول همچنان در حوزه علمیه، مظلوم است

در احکام اسلامی، راه رسیدن به‌حکم واقعی مفتوح است. هرچند اگر ما با بذل تلاش خودمان و با تبعیت از قوانین فهم، خطا کردیم، این خطا، موجب حکم دیگری است که از آن به‌حکم ظاهری تعبیر می‌شود و حجیت فتوای مجتهد برای مقلد، مبنای این حکم ظاهری است. مبنای حکم ظاهری، فتوای مجتهد برای مقلد است، البته مجتهدی که آشنا با اصول اجتهاد باشد و در به‌کارگیری اصول اجتهاد مهارت کافی داشته باشد.

البته اینکه اصول اجتهاد چیست جای بحث دارد. از افتخارت علوم شیعی این است که ما در فن اصول استنباط، برترین اندیشه‌ها را داریم و برترین اندیشه‌ها را تولید کرده‌ایم. نه‌تنها در حوزه علوم انسانی بلکه علمی که در رابطه با اصول استنباط تولیدشده است، از برترین علوم و جدیدترین علوم و مفیدترین علوم است که متأسفانه درنتیجه ظلمی که به حوزه‌ها شده است و همچنان ادامه دارد، علم اصول فقه ما نیز مظلوم شده است. اصول فقه ما به‌هیچ‌عنوان ربطی به اصول سایر مذاهب ندارد.

اصول ما از زمان مرحوم وحید بهبهانی تحول شگرفی پیدا کرد و تبدیل به یک علم نو شد. ما نیز در کتاب «معالم الفکر الاصولی الجدید» توضیح دادیم که از زمان مرحوم وحید بهبهانی به بعد، چه تحول شگرفی در اصول فقه پدید آمد که علم اصول را تبدیل به یک علم بسیار نو و ژرف و کاربردی تبدیل کرد.

راه دستیابی به احکام واقعی مفتوح است

می‌خواهم این مطلب را عرض کنم که هرکسی که وارد مباحث اسلامی با وارد بحث اجتهاد و استنباط می‌شود، این امر مفروغ‌عنه است که ما یک حکم واقعی داریم و دستیابی به این حکم واقعی نیز ممکن است و روش علمی برای دستیابی به این حکم واقعی وجود دارد و این روش علمی، روشی است که می‌تواند ما را به‌حکم واقعی برساند که اگر این مواد و صورت استدلال و شرایط ماده استدلال و شرایط صورت استدلال رعایت بشود، دستیابی به نتیجه، قطعی است؛ منتها ماده استدلال گاهی خطاپذیر است و گاهی نیز در تطبیق، ممکن است مجتهد خطا کند، درنتیجه ممکن است نتیجه‌ای که مجتهد به آن دست پیدا می‌کند، خطا باشد اما این امکان خطا، بسیار غیرمتعارف است؛ لذا اجماعیات فقه ما، فراوان است. یکی از بزرگان ما مرحوم مرعشی، کتابی در چهار جلد دارد که مطالب اجماعی را جمع‌آوری کرده است؛ یعنی آن چیزی که در فقه و روش فقهی ما به نتیجه رسیده است را گزارش نموده است.

فقیه باید خودش را از مسائل شخصی، تجرید کند

با توجه به این نکته، یکی از شرایط فقاهت این است که فقیه خودش را از تأثیرات ماورایی و تأثیرات ورای این قواعد خودش را تجرید کند؛ یعنی تأثیرات ورای حکم واقعی، دلیل بر حکم واقعی، قواعد دلالت دلیل بر حکم واقعی و قواعد حجیت. این‌ها را در علم اصول مفصل بیان کرده‌ایم. تعریفی که ما از علم اصول ارائه کرده‌ایم، یک تعریف بنیادی و اساسی است. ما می‌گوییم علم اصول علمی است که درباره قواعد استنباط و استدلال بر حکم فقهی، اثباتاً و دلالتاً بحث می‌کند؛ یعنی یا قواعد اثبات دلیل است که همان چیزی است که از آن تعبیر به حجیت می‌کنیم یا قواعد اثبات دلالت. پس در مقام استنباط، همه مقدمات، مقدمات علمی است.

اما دخالت شرایط شخصی اجتهاد یا دخالت شرایط اجتماعی مستنبط، خروج از این قاعده است؛ یعنی یکی از شرایط شخص مستنبطی که استنباطش برای دیگران حجت است، این است که تحت تأثیر شرایط اجتماعی و شخصی قرار نگیرد.

مسئله منزوحات بئر و نماز جمعه، در گذر تاریخ

اینکه شنیده‌اید علامه حلی وقتی خواست احکام مربوط به منزوحات بئر را استنباط کند، دستور داد، چاه خانه‌اش را پر کنند، برای این بود که بتواند خودش را از شرایط شخصی اثرگذار در استنباط، تجرید کند تا بتواند به یک استنباط درست دست پیدا کند.

متأسفانه در تاریخ فقه ما، گاهی شرایط اجتماعی فقیه، بر استنباط او اثرگذار بوده و این در استنباط اشتباه است. مسئله حکم وجوب تخییری نماز جمعه و بدتر از آن، حکم به حرمت نماز جمعه (همان‌طوری که در کتاب صلاهالجمعه توضیح دادی)، از نمونه‌های بارز اثرگذاری شرایط اجتماعی در نظر فقیه است. اگر کسی این مسئله را خوب بررسی کند و کلمات فقهایی که قائل به تخییر یا عدم جواز شده‌اند را دقیق بخواند این نکته را درخواهد یافت.

مرحوم خویی اعلی‌الله‌مقامه الشریف وقتی به ادله وجوب نماز جمعه وارد می‌شود، می‌گوید ادله آن‌قدر واضح است که هم سنداً و دلالتاً جای هیچ‌گونه تردید ندارد که اقامه نماز جمعه، واجب است؛ اما بعد از بررسی ادله، می‌فرماید: ما وقتی به تاریخ شیعه نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که نماز جمعه را یا برگزار نکرده‌اند و یا بسیار کم برگزار کرده‌اند که ایشان تعبیر به سیره می‌کند و سپس می‌فرماید این سیره موجب تشکیک در ادله غیرقابل تشکیک نماز جمعه می‌شود به‌گونه‌ای که انسان باید حکم کند یا نماز جمعه واجب نیست و یا واجب تخییری است.

اگر ما شرایط اجتماعی این فتوا را بررسی کنیم، به نکات جدیدی می‌رسیم. اینکه کدام دوران، حکومت دست شیعیان بوده باشد تا بتوانند نماز جمعه اقامه کنند؟ اصلاً کسی جرئت داشت نماز جمعه اقامه کند؟ بله، در آن دوره‌هایی که برای جهان تشیع، آرامشی پیداشده و سلطه جائران کم شده است، امام صادق سلام‌الله‌علیه به زراره می‌فرماید: چرا نماز جمعه را اقامه نمی‌کنید؟ چون در دوره انتقال حکومت از بنی‌امیه به بنی العباس، یک دوره فرجی برای شیعه آغاز شد و فشار سیاسی بر شیعه کم شد و شیعیان می‌توانستند نماز جمعه اقامه کنند. اینکه نماز جمعه اقامه نشده است، ازجمله شرایط اجتماعی است که بر فهم نه یک فقیه، بلکه بر فهم بسیاری از فقها تأثیر گذاشته است. این شرایط اجتماعی فکر فقیه را به فضایی برده است که امکان حکم به وجوب نماز جمعه توسط فقیه را نفی کرده است. البته این مطلب را به‌عنوان‌مثال عرض کردم.

نفی ولایت مطلقه فقیه، از اشتباهات بزرگ است

من گاهی در مباحثی که با دوستان دارم گفته‌ام که یک فقیه خودش را نگاه می‌کند و حکمی را صادر می‌کند. این همان تأثیرگذاری شرایط شخصی فقیه در فهم از ادله است و این نقطه‌ضعف و منفی و به شکلی، نقص استنباط است؛ یعنی اگر برای ما احراز شد که فقیهی درنتیجه شرایط شخصی، به یک نتیجه‌ای دست‌یافته است، معلوم می‌شود که این فقیه در این مسئله اصول استنباط را رعایت نکرده است.

گاهی کسانی که ولایت مطلقه فقیه را نفی کرده‌اند، درنتیجه شرایط اجتماعی حاکم برجهان اسلام بوده است. مگر می‌شود که ولایت‌فقیه را نفی کرد؟! در همین قم، در دوران اوایل انقلاب که هنوز انقلاب پیروز نشده بود، دو نظریه مطرح بود؛ یعنی دو طرز تفکر مطرح بود. یک طرز تفکر، تفکر آقای شریعتمدار و ملی‌گراها و نهضت آزادی بود که می‌گفتند شاه باید باشد و سلطنت کند و دخالت در حکومت نکند و دولت توسط مجلس شورای ملی انتخاب شود.

امام از اول فرمودند که شاه باید برود

اما امام از اول فرمودند که شاه باید برود. ما در یک جلسه‌ای در همین قم بودیم که عده زیادی از علما و بزرگان و شخصیت‌های سیاسی، حضور داشتند. در این جلسه از این دو نوع رویه صحبت به میان آمد و اکثر حضار جلسه، روش آقای شریعتمدار را قبول داشتند و می‌گفتند مگر می‌شود رژیم شاه را ساقط کرد؟ به‌اصطلاح آن زمان گفته می‌شد یک آدم با یک‌لاقبا و عمامه، از آن‌طرف دنیا بلند شده و می‌گوید شاه باید برود. مگر با این گفتن‌ها، شاه می‌رود؟ شاه چندمین ارتش قدرتمند دنیا را در اختیار دارد و موردحمایت همه قدرت‌های بزرگ دنیاست و یک سازمان امنیت و اطلاعات قوی دارد، مگر می‌توان شاه را ساقط کرد؟

شرایط اجتماعی، گاهی به‌گونه‌ای است که فقیه را به این نتیجه می‌رساند که نمی‌شود برای فقیه، در عصر غیبت، ولایت مطلقه قائل شد. مرحوم سبزواری رحمت‌الله علیه در کتاب «مهذب الاحکام» می‌فرماید: اصلاً ولایت‌فقیه، جای بحث ندارد. اینکه برای فقیه، ولایت مطلقه ثابت است، از بدیهیات فقه ماست. بعد می‌فرماید: اگر مشکلی هست در فقهاست نه در حکم؛ یعنی ما باید به دنبال فقهی بگردیم که بتواند چنین ولایتی را اعمال کند. فقیهی که جامع آن شرایط کامل باشد و ازنظر فقاهت و علم و تدبیر و سیاست، در حدی باشد که بتواند چنین بار سنگینی را به دوش بکشد.

برخی تأثیرات اجتماعی بر فقیه، به جهت ضعف وی است

پس گاهی شرایط اجتماعی اثرگذار است ولی تأثیرگذاری شرایط اجتماعی یا شخصی بر فقاهت فقیه، کاشف از ضعف آن فقیه است. فقیه، وقتی در مقام استنباط قرار می‌گیرد، باید خودش را از تأثیرات اجتماعی و شخصی و فرادلیلی، تجرید کند. این مسئله از مسلمات اصول استنباط است.

بعد از معلوم شدن این مطلب، مطلب مهم دیگر، رابطه فهم متن با تحولات اجتماعی است. حالا که روشن شد که فقیه جامع الشرائط، کسی است که بتواند مجرد از تأثیرات اجتماعی و مجرد از تأثیرات شخصی به آنچه دلیل آن را اقتضا می‌کند دست یابد، این پرسش مطرح می‌شود که آیا تحولات اجتماعی اصلاً ارتباطی با فهم فقیه از متن شریعت دارد یا خیر؟ برای پاسخ به این سؤال، به سه مطلب باید اشاره‌کنم و بعدازاین سه مطلب روشن می‌شود