بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نومعتزله، عقل گرایی بر پایه اندیشه اعتزال :

مقدمه

ویژگی عمده معتزله به کارگیری عقل در تفسیر آموزه های کلامی و الهیاتی بود و بدینسان ایشان راه خویش را از تفکر اهل سنت و جماعت که بیشتر نقل گرا بودند ممتاز می ساختند. اصل اساسی مکتب اعتزال که مورخان آن را نقل کرده اند در این جمله معروف آمده است: المعارف کلها معقوله بالعقل واجبه بنظر العقل و شکر المنعم واجب قبل ورود السمع و الحسن و القبح صفتان ذاتیتان للحسن و القبیح

معتزلیان به رهبری کسانی چون حسن بصری و اندیشمندانی چون جاحظ و قاضی عبدالجبار و به دنبال حوادث سیاسی ـ اجتماعی و اندیشه های جدیدی که در جامعه نو پای اسلامی پدید آمده بود در تاریخ اسلام ظهور کردند.

آقای سبحانی در این باره می گوید:« الاعتزال ظهر فی أوساط المسلمین بطابعه العقلی لتحقیق العقائد الإسلامیه، و دعمها علی ضوء الدلیل و البرهان.فکانوا یدافعون عنها حسب طاقاتهم الفکریه، یشهد بذلک حیاه مشایخهم و أئمّتهم و تلامیذهم. و لعلّ تصلّبهم فی المناظره، و عدم السکوت فی مقابل الملاحده و أهل الکتاب من الیهود و النصاری، لأجل عنایتهم بالأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، حتّی صار ذلک أحد أُصولهم الّتی بها یتمیزون عن غیرهم، و قد عرفت نماذج من مناظراتهم مع المخالفین فلا نعید.و لم یکن دفاعهم عن الإسلام منحصراً بالمناقشات اللّفظیه، بل کانوا یستعملون القوّه إذا أُتیح لهم ذلک» (بحوث فی الملل و النحل، ۳، ص: 595L)

استفاده از شیوه تأویل و عنصر مجاز در تفسیر نصوص و نیز به کارگیری عقل در فهم معارف و علوم اسلامی سرلوحه کار آنان بود. پیش زمینه های ظهور این فرقه را می توان در دو دسته عوامل اصلی خلاصه کرد: یکی عوامل خارجی که در نتیجه طرح و ورود اندیشه های غیر اسلامی به جامعه مسلمانان و برخورد فکری آنان با عناصر بیگانه روی داد و دوم عوامل داخلی که به دنبال درگیری های داخلی بر سر مسأله خلافت پدید آمده بود از جمله فعالیت های معتزلیان در مقابله با چنین رویدادهایی توجه خاص به بحث های نظری بود. ایشان ضمن توجه به جنبه های عملی و کاربردی دین اسلام در تمامی شؤون حیات فردی، اجتماعی و سیاسی تلاش وافری در جهت اثبات رابطه عقل و وحی از خود نشان دادند. توجه خاص به دو اصل توحید و عدل و ارائه آموزه اختیار در مقابل جبر.

ظهور نومعتزله

امروزه گروهی از نواندیشان و تجدد خواهان معاصر، عمدتاً در کشورهای اسلامی عرب زبان، با توجه به این جنبه مهم کار معتزله یعنی ارائه تفسیر عقلانی از وحی و شریعت می کوشند با احیای این مکتب فکری در اسلام و تطبیق آراء و آموزه های آن با مسائل جدید که به دنبال تحولات دوره مدرنیته بوجود آمده، راه حل ها و موضع گیری های مناسبی برای این مسائل بیایند. اصحاب این اندیشه، از سوی مخالفان که در اصل مخالف اعتزال کهن نیز هستند به نو معتزلیان شهرت یافته اند. و صاحیان این اندیشه نیز به خاطر مخالفت با سیر جریان اندیشه در تاریخ اسلام که باعث تقویت جریان اشعری شده، خود را نو معتزلی می نامند.

زمان شکل گیری نو معتزله

یکی از مسائلی که درباره این گروه مطرح است، زمان پیدایش این عنوان (نومعتزلیان) و افرادی است که این نام را بر خود پذیرفته اند. در مورد زمان ظهور ایشان نمی توان تاریخ دقیقی را تعیین کرد، چون همان طور که گفته شد این گونه طرز تفکر و روی آوردن به مباحث عقلی به شیوه معتزلیان، به تدریج و در بستر تحولات سیاسی اجتماعی جهان اسلام در سده های نوزده و بیست شکل گرفته و از آنجا که پیشتازان این جریان یعنی سید جمال و عبده علیرغم توجه به جنبه های ویژه مکتب کلامی معتزله، هیچ گاه به صراحت خود را پیرو آنان ندانسته اند، لذا اطلاق این نام بر آنها کمی دشوار است. البته مسأله دیگری هم باید مد نظر باشد و آن اینکه اگر ملاک هایی چون رویکرد عقلانی در تفسیر، تأکید بر عقلانیت، اومانیسم، اختیار انسان و عدالت اجتماعی را وجه ممیزه اعتزال بدانیم، این افراد و نیز کسانی چون امین الخولی و احمد خلف الله را که استادان حنفی در مکتب ادبی تفسیر هم هستند، می توان معتزلی جدید نامید؛ گر چه خودشان به صراحت چنین نامی برخود ننهاده اند البته مصطفی عبدالرزاق شاگرد عبده که خود نیز مجددی در فلسفه اسلامی است، استاد خود یعنی عبده را نومعتزلی می نامد. کسانی چون جابر عصفور، حسن حنفی و نصر حامد ابوزید ابایی ندارند از اینکه خود را نومعتزلی به نامند

مشابهت های معتزله قدیم و جدید

۱- شباهت در عوامل خارجی ظهور و تکامل: همان طور که معتزلیان قدیم در نتیجه رویارویی با عقاید ملل و نحله های گوناگون که در نتیجه فتوحان اسلامی به وجود امد رشد یافتند در عصر حاضر هم شبهات مستشرقین در معرفی اسلام به عنوان عامل اصلی عقب ماندگی مسلمانان باعث شد تا گروهی دغدغه پاسخ گویی به این شبهات را پیدا کنند آن ها نه اسلام بلکه رواج تفکر اشعری گری در ترویج نظریه جبر و قضاو قدر و ارائه تفسیر های نادرست از اسلام و نادیده گرفتن جایگاه عقل، را باعث عقب ماندگی مسلمانان دانستند. از طرفی رویارویی با مدرنیته و تمدن غرب باعث شد تا اینها به دنبال راهی برای جبران عقب ماندگی مسلمانان و ایجاد تحول در جامعه اسلامی باشند برای همین این ها بازسازی اندیشه اعتزال را راه این پیشرفت دانستند.

۲- عقل گرایی: همان طوری که از ویژگی های مهم اعتزال عقل گرایی بود معتزله جدید نیز بر حاکمیت عقل تاکید دارند نصر حامد ابو زید از چهره های معروف نو معتزله در این باره می گوید:

اصل و آغاز حاکمیت عقل است سلطه ای که اساسا خود وحی نیز بر آن استوار است.. . عقل قابلیت خطا دارد…ولی به همان نسبت قابلیت تصحیح خطاهای خود رادارد و مهم تر این که عقل یگانه ابزار ما برای فهم است تنها راه این است که بر تحکیم عقلانیت بکوشیم آن هم نه فط با گفتار بلکه باتمام ابزار ممکن دیگر برای مبازره.

حسن حنفی نیز که یکی دیگر از اندیشمندان بر جسته نو معتزله است به عقل گرایی دعوت می کند و می گوید شرایط دوران ما، فراخوانی به عقل و دفاع از عقلانیت را ایجاب می کند هم چنان که تاریخ اندیشه مدرن ما بر این دلالت دارد از این رو گزینه معتزلی که عقل را بنیاد نقل می داند با شرایط این دوران ضرورت می یابد.

۳- اشتراک در بسیاری از آموزه های کلامی: حادث بودن قرآن، اختیار انسان و قدرت او بر انجام دادن کارهای نیک و بد، پذیرش حسن و قبح عقلی و اصل توحید و عدل از آموزه های مهم معتزلیان است چیزی که معتزلیان جدید نیز بدان ها اعتقاد دارند آن ها ضمن دوری جستن از آرای اشاعره به معتزله نزدیک شده و آرای خود را با اصول فکری معتزله شکل داده اند.

تفاوت های معتزله و معتزله جدید

نومعتزلیان علاوه بر رویکرد عقلانی به مباحث کلامی و توجه به کار معتزلیان قدیم در این باب، دست به ارائه تفسیرهای جدید از آموزه های دینی زدند که این آراء لزوماً مطابق با آراء معتزلیان قدیم هم نیست و حتی گاهی آن را به نقد هم می کشند. اما در اصولی مانند آزادی اختیار آدمی و نفی جبرگرایی با آنها مشترکند. در این میان کار دکتر حسن حنفی از این جهت که به جمع آوری این آراء و دسته بندی و بررسی آنها بصورت مدون و منسجم پرداخته (در مجموعه ۵ جلدی من العقیده إلی الثوره) حائز اهمیت است. حسن حنفی دراین زمینه می گوید: «کوشش ما برای احیای جران اعتزال به این معنا نیست که ما تمام افکار آن ها را کورکورانه و از سر تعصب قبول داریم.. . ما از معتزله در جریان کلی اش و به عنوان حرکتی تاریخی حمایت می کنیم نه از تفصیلات جزیی در این یا آن نظریه».

برخی اختلافات کلامی نو معتزلیان و معتزلیان

۱- تاثیر پذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول: نو معتزلیان به تاثیر پذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول معتقدند برای نمونه شیخ محمد عبده در مورد داستان های قرآنی چنین می گوید: گاهی در داستان ها قرآن تعبیرات رایج در میان مخاطبین یا منسوب به آن ها آورده می شود اگر چه در واقع آن اعتقاد و تعبیر صحیح نیست مانند این فراز از آیه « کما یقوم الذی یتخبطه الشیطان من المس» یا حسن حنفی درمورد فرشته و شیطان می گوید: فرشته و شیطان دو صورت مجازی برای ترغیب و ترهیب و آماده ساختن نفس برای انجام دادن اوامر و ترک منهیات هستند به ویژه وقتی بدانیم این ها در فرهنگ عامه پیش از نزول وحی حضور داشته اند».

دکتر سروش نیز عربی بودن قرآن را دلیل تاثیر پذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول می داند: « وحی قرآن به زبان عربی است و زبان عربی، آینه و برآیند فرهنگ و تجربه جمعی قوم عرب است و همین فرهنگ است که ماده می شود برای وحی»

لازمه تاثیر پذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول این است که قرآن خطا پذیر باشد اما معتزلیان قدمی وجود خطا را در قرآن انکار می کنند چون قرآن را کلام خدا می دانند و وجود مطالب گمراه کننده و دروغ در قؤان قبیح است و خدا از انجام قبیح منزه است.

۲- تاریخ مندی احکام اسلامی: از دیدگاه نو معتزلیان احکام اسلام باتوجه به مقتضیات زمان و مکان صادر شده اند از این رو این آموزه ها امروزه اعتباری ندارد سروش در این باره می گوید: تمام احکام فقهی اسلام موقت هستند و متعلق به جامعه پیامبر و جوامعی شبیه بدان در جامعه هستند مگر این که خلافش ثابت شود».

برخی نو معتزلیان مانند فضل الرحمن دلیل تاریخمند بودن احکام قرآن را تغییر و تبدلاتی می دانند که در جوامع بشری واقع شده است از این رو معتقدند باید احکام را عرضیاتی دانست که امروزه عمل کردن بدان ها نه تنها لازم نیست بلکه خلاف اهداف اسلام است او در این باره می گوید:« اصرار به اجرادر آوردن تحت اللفظی احکام قرآن بستن چشم خود بر روی تغییرات اجتماعی است که تا کنون رخ داده و یا در حال حاضر نیز به طور آشکار در مقابل چشم ما در حال رخ دادن است و این به منزله به شکست رساندن مقاصد ارزشی اجماعی و اهداف قرآنی است.

در مقابل معتزلیان نه تنها احکام قرآن را تاریخ مند نمی شمارند بلکه به سبب این که عقل را فقط قادر به درک برخی احکام می دانند و به ناتوانی عقل در دستیابی به تکالیف سمعی اعتقاد دارند فلسفه ضرورت وحی را بیان احکام معرفی می کنند نظر قاضی عبدالجبار معتزلی در این زمینه چنین است: عقیده ما این است که قرآن کلام خداوند متعال و وحی اوست که مخلوق و حادث بوده و خداوند ان را به عنوان نشانه و دلیلی برا نوبت پیامبر اکرم بر او نازل کرد و خداوند آن را راهنمای ما در احکام قرار داده تا برای شناخت حلال و حرام به آن مراجعه کنیم».

مبانی نظری نو معتزله

۱- علم گرایی: معیار قرار دادن جدیدترین دستاورد های علوم بشری در بررسی آموزه های دینی از مهم ترین مبانی فکری نو معتزلیان به شمار می رود و بااین مبنا به سراغ قرآن و روایات می روند و تفسیری از گزاره های موجود در قرآن و احادیث نبوی ارائه می دهند که با علوم بشری سازگار باشد مجتهد شبستری از داعیه داران این جریان رویکرد اشخاصی نظیر عبده و امین خولی – از اندیشمندان و معتزلی – را چنین تشریح می کند:« هر کدام از افراد یادشده خواهان اصلاح دین بودند این اصلاح عبارت است از بازگشت به ماده خام اسلام یعنی کتاب و سنت به منظور ساختن بنای فکری و اعتقادی دینی جدیدی متناسب با تصویر و تجربه ای که انسان امروز از جهان و انسان دارد».

نصر حامد ابوزید در مورد امین خولی می گوید:« مبنای کار خود را در راستای دیدگاه ها و مبانی او قرار داده ام او در مجموع توصیه به استفاده از همه روش های موجود علمی می کند و معتقد است باید بافت تاریخی و زبانی وحی فهمیده شود تا بدین وسیله جوهر کلام الهی را یافت».

مجتهد شبستری در جای دیگری می گوید: برای بررسی و فهم و تحقیق در باره قرآن می توانیم از همه روش های علمی که در مطالعه و فهم آثار زبانی انسان به کار برده می شود استفاده کنیم می توانیم نظریات مطرح شده در فلسفه زبان، زبان شناسی، هرمنوتیک جدید، نقد تاریخی و.. . را برای مطالعه و فهم قرآن به کار گیریم. نه تنها ازنظر اعتقادی مانعی برای این کار نیست بلکه راهی جز این نیز وجود ندارد.

۲- سکولاریسم: انها با دینی کردن مسائل اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و علمی مخالفت می کنند ابو زید در این زمینه می گوید: به نظر من اسلام می تواند با مدرنیته و حقوق بشر دموکراسی و عقلاینت سازگار شود اسلامی که د طل چهارده قرن گذشته با دنیا کنار آمده و زنده مانده خود را با نظام قبیله ای و دولت مدرن سازگار کرده و در تمام این شرایط دوام آورده است قابلیت آن را دارد که خود رابا مدرنیته نیز سازگار کند. مجتهد شبستری در این مباره می گوید « مسلمانان می توانند حقوق بشر و دموکراسی عصر حاضر را در فرهنگ خود هضم و جذب کنند بدون اینکه بیهوده بکوشند از کتاب و سنت، حقوق بشر دست و پا شکسته ای بیرون بیاورند».

تقسیم جغرافیایی نو معتزله

۱- نو معتزله عربی (مصر)

اگر چه سر سلسله این حرکت های عمدتاً تجدد خواهانه را می توان سید جمال الدین اسد آبادی (متوفی ۱۳۱۵ه‍)، معروف به افغانی دانست. ولی می توان ادعا کرد ادامه راه او در توجه ویژه به جنبه های عملی و کاربردهای سیاسی اسلام، پس از او توسط شاگردش محمد عبده (متوفی ۱۳۲۳ه‍) و همفکران ایشان به تجدد خواهی امروز متفکران مصری انجامیده است. البته سید جمال را باید عنصری سیاسی در گرایش اعتزالی دانست. اما شاگرد و شاید مرید او محمد عبده بیشتر یک عنصر فکری و متکلم به حساب می آید. خلاصه ای از آراء کلامی او را می توان در رساله «التوحید» او یافت. «عبده معتقد بود اسلام تنها دینی است که بر اساس عقل و وحی می باشد اما در طول زمان با عوامل مختلفی تحریف شده است.» تلاش های وی در جهت نیل به تجدد و احیای تفکر اسلامی را در سه دسته می توان خلاصه کرد: ۱ـ اصلاح دینی ۲ـ اصلاح لغوی ۳ـ اصلاح سیاسی او برای دفاع از اسلام در برابر حملات وزیر فرانسوی گابریل آنوتو و عرب مسیحی فرح آنطون از استدلال های معتزلی بهره گرفت تا اثبات کند که اسلام نه جبرگرا و نه دشمن علم است. اما با وجود همفکری آشکار عبده با برخی آموزه های معتزله، وی از ترس مخالفت افراد متعصب تجرأت نمی کرد نام این مکتب را به نیکی ذکر نماید.هرچند وی در بخش زیادی از تفکر اسلامی که دوباره قاعده بندی کرد حضور مجدد معتزله را در آن مورد تأکید قرا داد. نتایج منطقی عزم عبده را یک نسل بعد احمد امین(۱۸۸۶-۱۹۵۴ م.)هدایت کرد.

علاوه بر آن احمد امین تنها از لحاظ عقلی نبود که کاری را که عبده به شکلی ساده آغاز کرده بود دنبال کرد بلکه درک و شناخت روح عصری که وی در آن می زیست هم نقش داشت.تلاشهای محتاطانه عبده برای اینکه برخی اصلاحات اساسی را به جریان بیاندازد بیش از این بود که سنتی های قدرتمند بتوانند تحمل کنند. همچنین ثابت شد که نظر علی عبد الرزاق درباره خصلت غیر سیاسی جامعه اسلامی اولیه امری پرخطر با عواقبی تلخ است. از آن پس به دلیل مطالعات انتقادی طه حسین درباره قصص قرآن کریم وقیعی علیه او روی داد. اما همه این پیشرفتهای مستمر در کشمکش برای کسب آزادی بیشتر اندیشه بی ثمر نبود.تأسیس دانشگاه ملی مصر به ریاست فرد لیبرالی به نام لطفی السید نیروی متقابل مؤثری را برای تعدیل علمای سنتی دانشگاه الأزهر به وجود آورد. احمد امین در دانشگاه ملی،ادبیات عرب درس می داد و بعدها نیز ریاست دانشکده علوم انسانی را بر عهده گرفت.بدین ترتیب او در اینکه پیشتاز اندیشه آزاد در جدی ترین سرچشمه آن شده بود اعتماد به نفسی بدست آورد.در عین حال وی شاهد چالشی در برابر تعلقاتش به اسلام گردید.برای احمد امین معلوم شده بود که بدون زیربنای عقلی نمی توان دلیل موجهی برای دفاع از خود داشت. این دو عامل منجر به بازگشت صاف و ساده مکتب فکری معتزله شد.عامل دیگر مضاف بر آن دو عامل،همکاری وی با مستشرق سوئدی،هنریک نیبرگ بود که«کتاب الانتصار» خیاط معتزلی را در قاهره(۱۹۲۵ م.)تصحیح و منتشر کرده بود.این نخستین مرتبه ای بود که پس از قرنهای متمادی یکی از آثار معتزله در دسترس محققان قرار می گرفت.سابقا این گونه تحقیقات، تنها متکی به اطلاعاتی بود که از بحث و جدلهای مخالفان معتزله اخذ می شد.بخشی از خدمات احمد امین [در این زمینه ]ترجمه مقدمه نیبرگ بر چاپ کتاب مزبور بود. ولی خیلی مهمتر و شاید حتی سرنوشت سازتر از عوامل مذکور توصیفی بود که تجددخواهان کشورهای اسلامی در خارج از جهان عرب با نظر مثبت از معتزله به عمل می آوردند.

کسانی چون امین الخولی و محمد احمد خلف الله از دیگر عناصر اندیشه ای این جریان هستند که اینان را می توان پایه گذاران جنبش نو معتزلیان در مصر و کشورهای عربی دانست. این گروه با تأسیس مکتب ادبی در تفسیر و نگاه ویژه خود به قرآن توانستند راه تفسیرهای عقل گرایانه را برای قرآن باز کنند. از دیگر چهره های مهم معتزلی معاصر می توان به این افراد اشاره کرد:

محمد عابد الجابری (مراکش)، جابر عصفور (مصر)، طه حسین (شاعر و ادیب، مصر)، حسن حنفی (مصر)، نصر حامد ابوزید (مصر، مقیم هلند)، عبدالرحمن بدوی (مصر)، طهطاوی (رئیس سابق الأزهر)، محمد الطالبی (تونس)، لیلا احمد (کانادایی عرب تبار) محمد ارکون

قابل تذکر است که شیوه سید جمال و عبده در توجه به مبانی اسلامی و تجدد خواهی با رویکرد این گروه به آن مبانی و اصول تفاوت هایی دارد. سید جمال و عبده دیدگاه های خود را در عمل به مرحله اجرا در آورده و شعار را همراه با عمل مبنای کار خود قرار داده بودند و در زمانی که استعمار فرانسه و انگلیس کشورهای اسلامی را تحت سلطه در آورده بودند، مسلمانان را متوجه راه حل های موجود در دینشان برای رهایی از این اوضاع کردند. از آن جمله عقیده به اختیار آدمی و اصل آزادی اراده انسانها بود. ایشان با بر شمردن فضائل حکومت مردمی و با حملات مداوم و جدی به اعتقاد عامه در مورد تقدیر الهی احتجاج می کردند که اسلام دین اختیار است. آنها اگر در مقالات و مجلات و کتب خود مثل «عروه الوثقی» و «رساله التوحید» به این مبانی نظری توجه کرده و به توضیح و تبیین آنها می پرداختند، در عمل نیز با تکیه بر همان اصول به چاره اندیشی امور مسلمین نیز اهتمام داشتند.

در مقایسه با ایشان، رویکرد نومعتزلیان به مبانی نظری بیشتر بوده و راه کارهای خود را صرفاً در کتب و مقالات و سخنرانی های خود مطرح ساختند. این هر دو گروه در مقابله با استعمار بیگانه متوجه این واقعیت بودند که با نظام اشعری حاکم که مروج جبر و قضا و قدر است نمی توان به رهایی انسانها از بندگی و آزادی اراضی شان اندیشید.

لذا از میان دو راه کلامی که پیش روی اهل سنت قرار داشت یعنی نظام اشعری که بیشتر بر نقل تکیه داشته و راه اعتزال که بر عقل تکیه می ورزد، آنها برای پیشبرد فعالیت های سیاسی خویش به اندیشه های کلامی اعتزالی روی آوردند. قابل ذکر است که در این رویکرد هم نگاه سیاسی وجود دارد و هم نگاه صرفاً کلامی، ولی نا گفته پیداست که هر دو گرایش با اتکا به مبانی کلامی کار خود را پی گرفتند. در این جا برای آشنایی بیشتر با این گروه به معرفی تعدادی از این شخصیت ها می پردازیم:

امین الخولی (۱۳۸۶ه‍ وفات)‍‍‍: در سال ۱۹۲۰ از مدرسه «القضاء الشرعی» قاهره فارغ التحصیل و سپس در همان مدرسه در رشته زبان عربی و ادبیات مشغول به تدریس شد. در سال ۱۹۲۳ٌ برای تدریس به رم و سپس برلین رفته و در همین اثنا دو زبان ایتالیایی و آلمانی را نیز فراگرفته است. بعد از بازگشت به مصر در سال ۱۹۲۷ به تدریس در دانشگاه ادبیات مشغول و سپس ریاست دانشکده زبان عربی و زبانهای شرقی را به عهده گرفت. در دهه چهل با تعدادی از دانشجویانش خبرنامه ادبی «الامناء» را منتشر ساخت که هدف از آن ارتقاء سطح ادبی و هنری از لحاظ نظری و عملی بود. از تألیفات او می توان به «مناهج التجدید فی النحو و البلاغه و التفسیر» و «من هدی القرآن» و نیز مقاله ای در باب تفسیر قرآن در مدخل تفسیر دائره المعارف اسلامی اشاره نمود خولی حتی بعد از دوری از تدریس دانشگاهی و بازنشستگی نیز فعالیت های فکری و ادبی متنوعی داشته است (النیفر، ۱۴۲۱ه‍، ص ۱۱۸-۱۱۹).

محمد احمد خلف الله (معاصـر): سال ۱۹۲۳ از دانشـکده ادبـیات دانشـگاه الأزهر قاهره فارغ التحصیل شد. از جمله استادان او در این دانشگاه، طه حسین، مصطفی عبدالرزاق و احمد امین بودند. امین الخولی بعنوان استاد تفسیر نیز تأثیر بسیار زیادی بر افکار او داشته، به طوری که از او خواست تا رساله دکترای خود با عنوان «الفن القصصی فی القرآن الکریم» را با او بگذراند. از گرایشات خاصی که خلف الله در این کتاب درباره قصه های قرآنی دارد و آنها را به گونه ای اسطوره ای توصیف می کند، چنین بر می آید که گرایشات اعتزالی او به قوت باقی است.

البته این رساله مورد اعتراض الأزهر قرار گرفت و از او خواستند تا رساله ای دیگر ارائه دهد ولی این امر مانع چاپ این کتاب در سال ۱۹۳۵ توسط وی نگردید و این اثر چندین بار تجدید چاپ شد (النیفر، ۱۴۲۱ه‍، ص ۱۲۷).

محمد عابد الجابری (معاصر): متفکر نوپرداز، پرآوازه و جنجال برانگیز دهه های هشتاد و نود قرن بیستم جهان عرب است. از ویژگی های ممتاز او وجود اندیشه ای نظام مند در آثارش می باشد. او نوشته هایش را از مبادی مشخصی آغاز کرده و اهداف کاملاً خاصی را در نظر دارد و در چارچوبی مشخص و نیز با بکارگیری روش و مفاهیمی ویژه سعی در اثبات آنها دارد.

ویژگی دیگر او عبور از گفتمانهای حاکم بر فضای روشنفکری دو دهه شصت و هفتاد و ترسیم افقی نوین فرا روی پژوهشگران و نیز طرح و کشف مفاهیمی تازه در عرصه مطالعات انتقادی میراث عربی اسلامی است. موضوع مورد نظر جابری نقد میراث است. به این ترتیب که وی بعد از نگارش کتاب «گفتمان معاصر عربی» نگاه خود را به مسأله ای مهم که همان نقد عقل عربی است دوخت و این مرحله با نگارش و انتشار کتاب «تکوین عقل عربی» (۱۹۸۲) آغاز شد و سپس با انتشار کتاب «ساختار عقل عربی» (۱۹۸۶) و «عقل سیاسی عربی» (۱۹۹۰) ادامه یافت. از دیگر آثار او: نحن و التراث، التراث و الحداثه، مدخل الی فلسفه العلوم، اشکالات الفکر العربی المعاصر و چندین کتاب دیگر و تعدادی مقاله می باشد. رساله دکترای وی با عنوان «فکر ابن خلدون: العصبیه و الدوله معالم نظریه خلدونیه فی التاریخ الاسلامی» در سال ۱۹۷۱ منتشر شد.

حسن حنفی (معاصر): متفکر اصلاح طلب و استاد فلسفه در ۱۹۳۵ در خانواده ای مصری زاده شد. در ۱۹۵۶ به درجه کارشناسی فلسفه از دانشگاه قا