فایل پاورپوینت کامل نگاهی تطبیقی به مدرسه قم و نجف

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگاهی تطبیقی به مدرسه قم و نجف :

نوشته حاضر برگرفته از سخنان علماء در باب مدرسه فقهی قم و نجف می باشد. یکی از تقسیم بندی های رایج دروس خارج مبتنی بر مکاتب یا مدارس فقهی و اصولی می باشد لذا برای شناخت شیوه درس خارج لازم است تا این مکاتب شناخته شوند. اگرچه بعضی منکر وجود مکاتب مختلف فقهی اصولی در حوزه علمیه می باشند لکن با توجه به تفاوت های مشهود در شیوه فقاهت و نحوه ورود و خروج در مسائل و مواجهه با ادله و تفاوت در روش تدریس و روش نگارش و حتی موضع گیری های سیاسی حداقل می توان از وجود مدارس فقهی اصولی در این زمینه خبر داد که براساس این مدارس فقهی اصولی سبک هایی در درس خارج پدید آمده است.

تاریخچه پدید آمدن مکاتب فقهی ـ اصولی معاصر

با ظهور علامه وحید بهبهانی در حوزه های علمیه تفکر اخباری گری رو به ضعف نهاد و علم اصول رونقی تازه گرفت و بحث های عقلی در حوزه ها قوتی تازه یافت و دوره جدیدی از فقه و اصول آغاز گردید. بزرگانی چون شیخ جعفر کاشف الغطاء، ملامحمد مهدی نراقی، میرزای قمی، سید بحرالعلوم و سیدعلی طباطبایی «صاحب ریاض» تربیت یافته مدرسه وحید بهبهانی می باشند که به طور عمده علم اصول معاصر نشأت گرفته از آنهاست. با قوت گرفتن علم اصول شخصیتی در حوزه های علمیه ظهور کرد که می توان او را بنیانگذار علم اصول معاصر دانست. مرحوم شیخ انصاری که بنیانگذار علم اصول معاصر است غیر مستقیم از این سفره بهره برده است و با واسطه شاگرد علامه بهبهانی بوده است. البته باید توجه داشت که فقه و اصول مرحوم شیخ تا حدی انتزاعی تر است؛ بنابراین مرحوم شیخ انصاری اصول و فقه صناعی را در نجف رشد داد و بعد از ایشان توسط بزرگانی چون مرحوم آخوند خراسانی و شاگردان ایشان با همان اسلوب و روش ادامه یافت؛ بنابراین منشاء پیدایش مدرسه نجف را می توان شیخ انصاری و به تبع ایشان آخوند خراسانی و شاگردان ایشان دانست. مرحوم میرزای شیرازی «صاحب فتوای تنباکو» هم از شاگردان به نام شیخ انصاری می باشد. فرق اساسی میرزای شیرازی با دیگر شاگردان شیخ انصاری همچون آخوند خراسانی این است که میرزای شیرازی زمانی به درس شیخ می آید که مبانی خاص خود را دارد و شخصیت علمی او شکل گرفته است. ایشان از شیراز برای زیارت به نجف آمده بود که در مواجهه با شخصیت علمی شیخ انصاری در نجف می ماند. سبک میرزای شیرازی به وحید بهبهانی نزدیک است و منطبق بر سبک شیخ انصاری نمی باشد اگرچه شباهت های زیادی به هم دارند. آنچه به عنوان سبک سامراء مطرح است حاصل کار میرزای شیرازی و شاگردان ایشان می باشد. یکی از شاگردان میرزای شیرازی شیخ عبدالکریم حائری می باشد که دارای ابتکارات خاصی در فقاهت می باشند. با آمدن مرحوم حائری به قم مدرسه دیگری تأسیس می شود که روش فقاهتی خاص خود را دارد و به مکتب قم مشهور است؛ بنابراین آنچه به عنوان سبک نجف، قم و سامراء مشهور است از همین برهه زمانی جدی می شود.

پس از آخوند خراسانی مکتب نجف توسط شاگردان ایشان میرزای نائینی، آقا ضیاء عراقی و شیخ محمد حسین اصفهانی استمرار می یابد و در دوره بعد آیت الله خویی که شاگرد هر سه نفر آنها می باشد بزرگترین نماینده سبک نجف می باشد و در عصر حاضر هم شاگردان آیت الله خویی به همان شیوه و سبک نجف کار را ادامه داده اند؛ اما سبک سامراء اگرچه مروجّینی داشته است و آیت الله فشارکی و برخی شاگردان میرزای شیرازی پیرو سبک ایشان می باشند چندان دوامی نمی یابد. مرحوم حائری اگرچه شاگرد آخوند خراسانی هم می باشد لکن بیشتر متأثر از میرزای شیرازی و مکتب سامراء می باشد و در حقیقت مکتب قم ادامه مکتب سامرا می باشد. آیت الله بروجردی هم اگرچه درس خوانده نجف است لکن وقتی برای تحصیل به نجف می رود که شخصیت علمی اش شکل گرفته است. بعد از نجف هم بر سبک خود که بیشتر متأثر از قدما و مرحوم بهبهانی است کار علمی می کند و با ورود به قم و پس از بررسی روش مرحوم حائری و بررسی کتاب دررالاصول به تکامل مکتب قم می پردازد. در حقیقت آیت الله بروجردی با نوآوری های ویژه خودشان روش مرحوم حائری را تکامل می بخشد؛ بنابراین سبک قم پس از مرحوم حائری توسط مراجع ثلاثه بعد از ایشان و بعد توسط آیت الله بروجردی تکامل می یابد. پس از ایشان، شاگردان آیت الله حائری و آیت الله بروجردی، حضرات آیات امام خمینی، سیدمحمدرضا گلپایگانی، سید محمد داماد، سید احمد زنجانی، فاضل لنکرانی، علی و لطف الله صافی گلپایگانی و سیدعلی محقق داماد این سبک را پی گیری می کنند. با توجه به حضور مرحوم حائری در مکتب سامراء، مکتب قم و سامراء شباهت های فراوانی به هم دارند و در حقیقت مکتب قم تکامل یافته مکتب سامراست؛ بنابراین در مدارس حوزوی با دو شاخه اصلی وحید بهبهانی و شیخ انصاری روبه رو هستیم. مکتب وحید بهبهانی به سامرا می رود و در قم به تکامل می رسد. مکتب شیخ انصاری در نجف می ماند و توسط مرحوم آخوند و شاگردانش و سپس آیت الله خویی ادامه داده می شود.

با توجه به فشارهای دولت صدام بر حوزه نجف و اخراج ایرانیان از عراق تعداد زیادی از دانش آموختگان و پیروان سبک نجف از دهه به ایران آمدند. با ادامه شرایط و عدم شرایط مطلوب در عراق، حوزه نجف رو به ضعف نهاد به طوری که در دهه بخش اعظم مدرسان و طلاب نجف در قم حضور داشتند، در دهه و عرض اندام سبک نجف به اوج خود رسید به گونه ای که وجهه غالب دروس با مکتب نجف است اما سبک قم اگرچه واقع گرایانه تر است اما به دلیل آنکه به کار و تلاش فراوان و حجم بسیار مطالعه نیاز دارد وارثان کمتری پیدا کرد و به مرور رو به افول نهاد اما مکتب قم همچنان به حیات خود ادامه می دهد.

آیت الله حائری آن گونه که از کتابهایشان پیداست در عنایت به متون روایی مانند آیت الله بروجردی نبودند و تا حدودی مانند سبک نجف، قواعدی و اصولی بودند ولی تدریجاً وضعیت علمی حوزه قم به سمت متن گرایی پیش رفت. عامل این مطلب تا حدی خود حاج شیخ و پس از ایشان مراجع ثلاث و از همه مهم تر آقای بروجردی بودند.

امتیازات مدرسه فقهی نجف و قم

مدرسه نجف دارای فقهی صناعی است، صناعت محوری آنست که در مسئله فقهی مطرح شده ابتدائاً بدون مراجعه به روایات و منابع اصیل فقه «کتاب و سنّت» تأسیس اصل می شود و بعد از دستیابی به مقتضای اصل، به بررسی روایات می پردازیم. به بیان دیگر ابتدا اصل عقلی یا عملی در آن مسئله استخراج می شود سپس به متون دینی مراجعه می شود؛ بنابراین سبک نجف تلاش فراوان در پرورش مسائل اصولی دارد و با تکیه فراوان بر علم اصول به استنباط می پردازد. فقهِ مبتنی بر مبانی اصولی آنست که مبانی اصولی و قواعد بدست آمده از علم اصول سرنوشت مباحث فقهی را تا حدّ زیادی روشن می کند و در این مدرسه تلقی موضوعات مبتنی بر آن قواعد می باشد و کمتر تلقی موضوعات مبتنی بر عرف می باشد در مدرسه نجف در استنباط فقهی بر اقتضائات اصل و قواعد عملی تکیه می شود و سپس به سراغ نصوص و متون دینی می روند. مدرسه قم بیشتر از مدرسه نجف به فهم عرفی از روایات تکیه می کند و در برداشت از روایات فقهی معتقد نیست اصول صناعی و فهم معقول را کمتر باید دخالت داد. اجتهاد عرف محور اصل را بر فهم آیات و روایات قرار می دهد. مدرسه قم ابتدا آیات سپس روایات را مورد بررسی قرار می دهد و سپس به رفع تعارض و جمع بندی ادله و بررسی شواهد مختلف می پردازد و اگر در متون دلایل کافی برای صدور حکم نباشد به اصول عملیه مراجعه می کند؛ بنابراین در بررسی و ورود به مسائل مدرسه قم ادله قرآنی و حدیثی را بر اصول عملیه مانند برائت و … مقدم می داند. در مدرسه قم به علّت توجه ویژه به متون و ارتباط اولیه و تنگاتنگ با متون حجم علم اصول کاهش فراوانی می یابد و از تورّم علم اصول جلوگیری می شود. دوره اصول مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری «درر الاصول» اگرچه با نظر به کفایه نوشته شده است امّا این مطلب را تأیید می کند و دو ویژگی گرایش به عرفیات و پرهیز از تورم علم اصول در اثر ایشان مشهود است.

در مدرسه نجف با تکیه جدی بر اصول، فقه کلیشه ای می شود ولی در مدرسه قم از انعطاف بیشتری برخوردار است و صِرف وجود قواعد اصولی در رسیدن به نتیجه فقهی راهگشا نیست لذا استنباط در مدرسه قم منعطف تر است و ذوقیات تأثیر ببیشتری در نتایج فقهی دارد. به طور کلی هر قدر شخص می کوشد براساس قاعده فکر کند و پیش برود اندکی از متون و نصوص دور می شود. اگر نوشته های مرحوم آیت الله خویی را با تحقیقاتی که در قم منتشر می شود مقایسه کنید به این نتیجه می رسید که حوزه نجف بیشتر به قواعد و مباحث کلی اصول اعتنا دارد و حوزه قم در درجه اول به متون روایی و جنبه های دلالی، رجال و نسخ مختلف اهمیت بیشتری می دهد. البته توجه به این نکته نیز لازم است که حوزه قم انشعاب از حوزه نجف و سامراست و مرحوم حائری هم دوره و هم بحث آقای نائینی در نجف بوده است. از این رو مدرسه قم وامدار نجف است و از طرف دیگر این دو مدرسه در طول حیات علمی خود با هم تعامل و داد و ستد علمی دارند و از هم دیگر تأثیر پذیرفته اند.

مرحوم آیت الله خویی برای علم اصول رفیع ترین جایگاه را قائل بود امّا به عنوان مثال آیت الله بروجردی روش فقهای نجف را روشی افراطی در استفاده از علم اصول می دانست و می کوشید با توجه به چند عنصر تعیین کننده یعنی تاریخ فقه و سیر تطوّر هر مسئله در بستر زمان، توجه به اقوال اهل سنت به عنوان قرائنی برای فهم روایات ائمه علیهم السلام و توجه به اصول متلقات و با تمسک کمتر به اصول عملیه و صنایع اصولی، دیگر خود را به گوهر شریعت نزدیک کند؛ بنابراین مطالب شاید بتوان گفت مدرسه قم ناظر به مدرسه نجف و درصدد رفع مشکلات روشی نجف سبک جدیدی را پایه گذاری کرده است که مبتنی بر تعبّد عمیق بر روایات، عرف گرایی و بررسی تاریخچه مسئله می باشد. فقیه پرورش یافته در قم توجه ویژه ای به بررسی و تحلیل روایات نشان می دهد از همین روی در این مدرسه تحلیل های عقلانی که موجب توجه کمتر به روایات و یا تأسیس اصل می شوند را کمتر شاهدیم. فقیه مدرسه قم نگاه نزدیک و ملموسی به عرف دارد. بر خلاف فقیه مدرسه نجف که فقه را بیشتر با معقولات پیوند می زند مدرسه قم سعی می کند از دریچه معقولات عرفی به تحلیل روایات بپردازد. به همین جهت فقهای مدرسه قم ابایی ندارند که نیم نگاهی به تاریخ بیندازند و روایات را از دریچه واقعیت تاریخی آن تحلیل نمایند مثلاً گاهی روایات خلاءهایی دارند که با توجه به وضعیت متعارف و معمول در فرض روایت و کمک گرفتن از تاریخ و پیش فرض های زمان گفتگو و…، روایت قابل تحلیل می شود.

یکی از مسائل شاخص در بررسی نظریات فقهی در مدرسه قم بررسی تاریخچه تطور احکام در این زمینه است. این که علمای پیشین راجع به یک فرض چگونه می اندیشیدند و چه حکمی می دادند برای فقیه قم اهمیت دارد.

مدرسه قم ابتدا اصول و مسائل برگرفته از ائمه «اصول متلقات» را از مسائل تفریعی فقهی که در استنباط آنها رأی و اجتهاد به کار رفته جدا می سازد، تاریخ پیدایش مسئله و تطورات بعدی آن را در ادوار مختلف مورد بحث قرار می دهند و با حذف زوائد و تکیه بر اصل مسئله به بررسی مطلب از متون می پردازند.

مدرسه قم در بررسی احادیث، آنها را دسته بندی می کند و از حیث سند و متن مورد بررسی قرار می دهد. فقهای قم در رجال تبحّر دارند و رجال را در طبقاتی دسته بندی کرده اند و به طور دقیق هر طبقه و افراد آن را می شناسند. مراجعه به خود متون و عدم اکتفاء به کتابهای واسطه و نقل قول ها از ویژگی های مدرسه قم است. با توجه به اینکه قائل هستند فقه شیعه ناظر به فقه اهل سنت است فقه مقارن بر ایشان مهم است و به فقه اهل سنت و آرای آنها نظر دارند و قائلند در مواردی، فقه شیعه بدون آگاهی از مبانی اهل سنت قابل فهم نیست. چرا که شیعیان در جامعه اهل سنت زندگی می کرده اند و در حکومت اهل سنت می زیسته اند و در مواجهه با مسائل آن جامعه فقه شیعه شکل گرفته اس