فایل پاورپوینت کامل هویت عاشورایی بسیج

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل هویت عاشورایی بسیج :

مقدمه

انقلاب اسلامی در ایران حرکتی هویت پایه است. ریشه این هویت یابی را می توان تا صدر اسلام و حرکت های هویت ساز از جمله حماسه عاشورا و قیام سالار شهیدان حضرت امام حسین (ع) جستجوکرد. مقام معظم رهبری در خصوص تاثیر پذیری انقلاب اسلامی از نهضت حسینی می فرمایند: در مورد مسالمحرم و عاشورا، باید بگویم که روح نهضت ما و جهت گیری کلی و پشتوانپیروزی آن، همین توجه به حضرت ابی عبدالله (ع) و مسایل مربوط به عاشورا بود- همچنین می توان اهداف قیام امام حسین (ع) را جهت دهنده اصلی انقلاب اسلامی دانست – و می فرماید: ” آنچه که نهضت ما را جهت می داد و امروز هم باید بدهد، دقیقا همان چیزی است که حسین ابن علی (ع) در راه آن قیام کرد… “(امام خامنه ای، بیانات در دیدارجمعی از روحانیون ۶۸/۵/۱۱) نقل از مختار پور قهرودی، ۱۳۹۰، ۲۱-۲۴) بر همین اساس راهبردهای بکار گرفته شده و برآمده از انقلاب اسلامی، از جمله راهبردهای مبارزه بر علیه طاغوت، بسیج عمومی نیز هویتی عاشورایی دارند. نیاز به بازشناسی و تبیین این مسئله این سئوال را به ذهن متبادر می سازد که چه نسبتی بین هویت انقلاب اسلامی، هویت بسیجی و هویت عاشورا وجود دارد وآیا این نسبت در فرایندهای انقلاب اسلامی مورد توجه و تاکید بوده است؟ و اگر اینگونه است مصادیق و شاخصه های آن کدام است؟ این گزاره متقن که مقام معظم رهبری در جمع بسیجیان فرمودند: «تناسبی میان هویت وحقیقت بسیج با هویت محرم و عاشورا وجود دارد. بسیج افتخار دارد که پیرو مکتب عاشورا است»(بیانات در جمع اقشار نمونه بسیج، ۹۰/۹/۶) نشان از اهمیت این موضوع از نگاه رهبری در فرایند تاسیسی و تداومی انقلاب دارد و می تواند مبنایی برای استخراج الگوی این نسبت قرارگیرد، به زعم نگارنده پرداختن به این موضوع از آن جهت اهمیت و ضرورت دارد که می تواند ضمن اهتمام به تبیین این نسبت بر اساس منویات رهبری و استخراج الگوی گفتاری و رفتاری آن در قالب یک جهان بینی خاص، پیامدهای آن را در فرایند، ابعاد، مولفه ها و ویژگی های این نسبت و تاثیرپذیری گفتمان بسیج از گفتمان انقلاب اسلامی و به طریق اولی از گفتمان عاشورایی بررسی و تبیین می نماید که می تواند مبنایی برای غنای فرهنگ بسیج و باروری راهبردهای خرد و کلان بسیج درتداوم انقلاب قرار گیرد.

روش شناسی

با توجه به اینکه هویت و همبسته های آن یک مفهوم برساخت اجتماعی است و با فرایندهای اجتماعی، تاریخی و فرهنگی ارتباط دارد لذا این موضوع با رویکرد تحقیق کیفی و به روش تحلیل گفتمان و تحلیل گفتمان برساختگرایی اجتماعی[۱] (تحلیل ویژگی های متن، ژانرها، استعاره ها، تمثیل ها، طرزبیان، گرامر- تعدی[۲] و تقید[۳]- توجه به زمینه، عمل گفتمانی[۴] و عمل اجتماعی[۵] گسترده تری که متن جزئی از آن است) بررسی شده است. با تحلیل دیدگاه ها و نظریه های اندیشمندان این حوزه از جمله امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری و همچنین مرور مفهوم و نظریه های مربوط به هویت؛ این فرضیه کلان بررسی شده است که «بین هویت بسیج و هویت عاشورا(جهان بینی و فلسفه وجودی قیام امام حسین (ع)) ارتباط وجود دارد، به این مفهوم که بازخوانی عاشورا در برساخت هویت بسیجی توسط امام خمینی موثر بوده است» و به تبع آن در پی تدقیق فرایند پاسخگویی به سئوالات مبتنی براین فرض است که: چه نسبتی بین هویت بسیجی به عنوان مولود انقلاب اسلامی و هویت عاشورا وجود دارد؟ نسبت و رابطه هویت بسیج با هویت عاشورا از دیدگاه امام خمینی (ره) چگونه است؟ نسبت و رابطه هویت بسیج با هویت عاشورا از دیدگاه مقام معظم رهبری چگونه است؟ مهمترین بستر ظهور و بروز فایل پاورپوینت کامل هویت عاشورایی بسیج در طول انقلاب اسلامی کدام است؟ مولفه ها، عناصر و شاخص های همسازی هویت بسیجی و هویت عاشورایی کدامند؟

در این نوشتار تلاش شده است مفهوم، مولفه ها، عناصر، نظریه ها و رویکردهای رایج هویت را در ادبیات علمی جامعه شناسی و روانشاسی بازخوانی شود و در ادامه با رویکرد دینی[۶] و تکیه بر تعابیر بکار رفته از جانب رهبران انقلاب اسلامی نسبت و رابطه هویت عاشورایی و هویت بسیجی در طول فرایندهای انقلاب اسلامی تبیین و تحلیل نماییم.

مفهوم و نظریه های هویت

هویت[۷] مسئل پیچیده، چند بعدی و چند لایه است، مجموعه معانی است که چگونه بودن را در خصوص نقش های اجتماعی به فرد القاء می کند و یا وضعیتی است که به فرد می گوید او کیست و مجموعه معانی را برای فرد تولید می کند که مرجع کیستی چیستی او را تشکیل می دهد. (۸۳: ۱۹۹۱ ,Bourk)

هویت جزء یکی از پنج نیازی است که اریک فروم[۸] مطرح می کند. او اعتقاد دارد هر فردی مایل است هویت خاص خود را داشته باشد. بر این اساس می کوشد خویشتن را دریابد، بشناسد و در عین حال، فردی ممتاز باشد و برای رسیدن به موفقیت، خود را به شخص یا گروهی نسبتا سرشناس مرتبط کند و خویشتن را با آن همساز کند تا به واسط امتیاز و تشخصی که آن فرد یا گروه دارد، فرد صاحب امتیاز ویژه ای شود.[۹]

اریک اریکسون[۱۰] تعریف اریکسون از هویت، بیشتر جنب اجتماعی دارد به عقید وی، انسان در هر یک از مراحل رشد با یک بحران روانی اجتماعی[۱۱] روبه رو است که چگونگی حل این بحران، اساس نظری اریکسون را تشکیل می دهد. او معتقد است جامعه از نوجوانان انتظاری دارد که اگر نوجوان توانست این انتظارات را تأمین کند، با چالشی به نام بحران هویت مواجه نخواهیم بود؛ اما اگر در تحقق خواسته های اجتماع دچار ناتوانی شد، بحران هویت بروز می کند.[۱۲] به نظر او هویت به معنای احساسی نسبتا پایدار از یگانگی خود است؛ (شرفی، ۱۳۸۳، ص ۲۷۴) همچنین جیمز مارسیا[۱۳]، بحران هویت را ناتوانی فرد در دستیابی به یک معنا و مفهوم پایدار و منسجم از خود می داند. بنابراین، هویت همان آگاهی نسبت به خود و خویشتن و پاسخی منسجم به کیستی و چیستی خود است. بر همین اساس، می توان گفت حماس عاشورا را گروهی ساختند که این برداشت منسجم و پایدار را از خود به دست آورده بودند؛ به طوری که زمانی که امام حسین (ع) در شب عاشورا به همراهان و یاران خود فرمودند این قوم ظالم فقط با من کار دارند و شما آزادید از تاریکی شب استفاده کنید و بروید، اما آنان چون هویت خود را در هویت امام خود یافته بودند، لبیک را در استقامت و پایداری بازگو کردند و جان خویش را فدای جان امام (ع) کردند و در صحنه های نبرد پیشین، نیاکان و هویت خود را با حالت رجزخوانی معرفی می کردند و شهادت در رکاب امام (ع) را آرزویی دیرینه و افتخاری جاودانه برای خود می دانستند.

گاردو، چهار مسئل اساسی را در احساس فردی هویت مؤثر می داند. اگر یکی از این چهار حالت وجود نداشته باشد، فرد با بحران هویت مواجه است:

۱. جنب انسانی: یعنی باور داشته باشیم که انسان هستیم؛

۲. جنسیت: یعنی احساس فرد نسبت به خود؛

۳. فردیت: یعنی احساس اینکه فرد خاص و بی نظیری هستیم و با هیچ کس یکسان نیستیم؛

۴. پایداری: ثبوت شخصیت، خود یا من در برابر غیر و دیگری.

مطابق نظری کنش متقابل گرایان و از جمله کولی[۱۴]، هویت یک فرد، همان «خود آیینه سان» اوست که در جریان تعاملات فرد با دیگران شکل می گیرد. هویت تعریفی است که فرد به واسط تعاملش با دیگران و با نگاه کردن در آیین دیگران از خود به دست می آورد.

جرج هربرت مید[۱۵] از دیدگاه مید، هر فرد، هویت یا خویشتن خود را از طریق سازماندهی نگرشهای فردی دیگران در قالب نگرشهای سازمان یافت اجتماعی یا گروهی شکل می دهد. بر اساس نظری مید؛ من فاعلی[۱۶]، همان هویت فردی است و من مفعولی[۱۷]، همان هویت اجتماعی[۱۸]. در واقع؛ هویت یعنی تصور و معانی ای که فرد از خودش در مقابل دیگران پیدا می کند. (قنبری، ۱۳۸۲، ص ۶۳)

بر اساس نظری بلومر[۱۹]، مبنای روابط انسانی، کنش متقابل نمادی است و در جریان این کنش متقابل نمادی بر حسب موقعیتهای مختلف، افراد واقعیتها، پنداشتها یا تعبیرهایی به دست می آورند. هویت یا خود اجتماعی افراد، یکی از این واقعیتهاست. بر این اساس، هویت فرد، پنداشتی است که او از خود در جریان کنش متقابل با دیگران به دست می آورد. ایضا بارر(۱۹۹۵) در مقاله خود با عنوان: مقدمه ای بر برساختگرایی اجتماعی می نویسد: «ما اساسا موجوداتی تاریخی و فرهنگی هستیم و دیدگاه های ما به جهان و شناخت مان از آن محصول تعاملات تاریخمند میان آدمیان است»(۱۹۹۵۳,Burr)

جنکینز[۲۰] هویت را به دو دست اولیه و ثانویه تقسیم می کند. هویت اولیه را شامل خود بودن، جنسیت، وابستگی قومی و خویشاوندی می داند که فرد در خانواده پیدا می کند؛ در حالی که هویت ثانویه، همان هویت جمعی است که در تعاملات اجتماعی و در قالب گروههای ثانویه شکل می گیرد. «مفهوم هویت به طور همزمان میان افراد و اشیاء دو نسبت محتمل برقرار می سازد. از یک طرف، شباهت و از طرف دیگر تفاوت»(جنکینز، ۱۳۸۱، ص ۵)

تاجفل[۲۱] در تعریف هویت، مفاهیم درون گروهی و برون گروهی را وارد بحث هویت می کند و تمایز نهادن بین گروه خودی و گروه غیر خودی را مبنای شکل گیری هویت اجتماعی می داند. تاجفل، هویت اجتماعی را با عضویت در گروه پیوند می زند و آن را متشکل از سه عنصر می داند:

الف) عنصر شناختی؛ یعنی آگاهی از اینکه فرد به یک گروه تعلق دارد.

ب) عنصر ارزشی؛ فرضیه هایی در بار پیامدهای ارزشی مثبت یا منفی عضویت در گروه.

ج) عنصر احساسی؛ احساسات نسبت به گروه و نسبت به افراد دیگری که رابط خاص با آن گروه دارند. در نهایت، تعریف او از هویت عبارت است از: «آن بخش از برداشت یک فرد از خود که از آگاهی او نسبت به عضویت در گروه اجتماعی همراه با اهمیت ارزشی و احساسی منظم به آن عضویت سرچشمه می گیرد». (گل محمدی، ۱۳۸۰، ص ۱۵)

رویکردهای نظری پردازش مفهوم، ابعاد، مولفه ها و عناصر هویت را در دو دسته کلی خلاصه کرد:

الف) رویکردهای جامعه شناختی و روان شناختی

تعریف هویت به وسیل عوامل از قبل موجود- طبیعی، روانی یا اجتماعی، تقسیم کار و مرزبندی آکادمیک علوم مدرن جامعه شناسی و روان شناسی، موجب شکل گیری دو دسته نظریه های هویت در بین جامعه شناسان و روان شناسان شد.

۱. نظریه های جامعه شناختی؛ باور به اینکه هویت، ساخته و پرداخت ظرف زمان، مکان، فضا و موقعیت اجتماعی فرد است. آرای این جامعه شناسان به طور عمده در دیدگاه کنش متقابل نمادین[۲۲] تبلور می یابد. مطابق این رویکرد، هویت یابی مفهومی بنیادین و محوری در فرایند جامعه پذیری و نحو انتقال میراث فکری، فرهنگی و تاریخی به نسلهای بعدی است.[۲۳]

۲. نظریه های روان شناختی؛ باور به اینکه فرایندهای روانی شخص، نقشی ضروری در ساخت و پرداخت هویت ایفا می کنند. این نظریه ها به طور عمده با دیدگاه شناخت اجتماعی[۲۴] همپوشی دارند.

ب) رویکرد دینی

همان طور که گفته شد، هویت موضوعی سیال و پدیده ای در حال شدن است؛ بر اساس ایده کلی تحلیل گفتمان «پدیده های اجتماعی هرگز تام و تمام نیستند، معانی هیچگاه نمی توانند برای همیشه تثبیت شوند»(لاکلو و موف، ۱۳۸۹، ۵۳) حتی اگر برخی از مؤلفه های هویت، ثابت باشند، بسیاری از مؤلفه ها و شاخصهای آن دائما در حال تکامل و یا جایگزینی اند. در رویکرد دینی؛ هویت زمانی که بر ریش مشترک فطرت الهی انسان استوار است، ثابت و آنگاه که با مؤلفه های زمینه ای و اجتماعی که در فرایند تربیت و اجتماعی شدن به فرد منتقل می شوند، دائما در حال تکامل است. در این رویکرد؛ هویت دینی را در دو سطح می توان مشاهده کرد. اول در سطح فردی و شخصی که مترادف با دینداری فردی است و دوم در سطح جمعی که متضمن آن سطح از دینداری است که با «ما» جمعی یا همان اجتماع دینی یا امت مقارنه دارد(دوران، ۱۳۸۳، ص ۸۴) در این معنی هویت دینی به معنی تعلق و تعهد به جامعه دینی است که نمی تواند از بنیان دینداری فردی برخوردار نباشد و کسی جزء امت قرار می گیرد که در درجه اول دیندار باشد.

بر همین اساس، نگاه جامعه شناختی محض یا روان شناسانه به هویت به این دلیل که بر هویت شکل گرفته در جامعه و بر اساس ویژگی های روانی و اجتماعی متمرکز است بین هویت انسانی مبتنی بر فطرت و حقیقت وجود و بعد جمعی هویت او فاصله انداخته است و از پای اصلی هویت انسان غفلت کرده اند، مورد انتقاد است؛ مطابق رویکرد دینی نقط مشترک هویت تمام انسانها، فطرت است؛ به طوری که خداوند متعال در این رابطه می فرماید: «پس روی خود را متوجه آیین خالص پروردگار کن! این فطرتی است که خداوند، انسانها را بر آن آفریده؛ دگرگونی در آفرینش الهی نیست؛ این است آیین استوار؛ ولی اکثر مردم نمی دانند». (روم، آیه ۳۰) بنابراین مشکل اصلی در جامعه امروز و نظام های تربیت اجتماعی این است که در برساخت اجتماعی هویت این امر الهی نادیده گرفته می شود. لذا تحلیل هویت با رویکرد دینی می تواند در رفع این معظل مفید باشد. رویکرد دینی علاوه بر تأثیر ورابط هویت با عوامل طبیعی، اجتماعی و حالات روانی و تعلقات ذهنی، چشم انداز و آموزه های دینی را در هویت یابی مؤثر و دخیل می داند. بر همین قاعده می توان گفت؛ تاریخ تمدن اسلامی، حوادث و رویدادهای اجتماعی درون جامع دینی (با ملاک برله و یا برعلیه فطرت پاک و الهی انسان)، در هویت سازی یا همسازی عناصر و ترکیب هویت اجتماعی – دینی افراد، حضور و نقش فعال دارند.

حوادث صدر اسلام و از جمله حادث عاشورا ضمن اینکه خود بر پایه های هویتی خاص استوار است، در هویت سازی نسلهای بعد نیز تأثیر جدی داشته است. عاشورا به این دلیل هویت ساز است که عناصر آن، جاذبه ای به وسعت احساس تعلق هم کسانی دارد که خود را با آن را معنا می کنند یا می خواهند که معنا کنند. نمون بارز این را می توان در استناد و تأکید برخی رهبران جهانی از جمله گاندی، رهبر فقید هند مشاهده کرد.

ظهور و تجلی هویت عاشورایی در نهضت حسینی

تعابیری مختلفی از حرکت امام حسین (ع) در موضوع مقابله با حکومت یزید صورت گرفته است که می توان آنها را در سه دست کلی برشمرد: گروه اول، کسانی اند که آن را یک واقعه می دانند. گروه دوم، آن را در حد یک درگیری نظامی و جنگ معرفی می کنند و تحت تأثیر ایثار و رشادت یاران امام آن را تا سرحد یک حماس تاریخی می ستایند. گروه سوم که عمیق تر به آن نگاه می کنند و آن را به عنوان انقلاب دینی و اجتماعی در درون نظام اسلامی و تقابل دو الگوی فکری و اندیش اجتماعی در تاریخ اسلام می بینند که منشأ بسیاری از انقلابهای اجتماعی شده است.

مطابق رویکرد سوم، بر اساس کارکرد مشابه یا تمایزسازی هویت در رویکرد جنکینز، عاشورا دارای پیشینه ای دو رویه است. یک روی آن تفکرسلطنت ابوسفیانی، و عشیره ای عرب جاهلی است که در قالب خلافت اسلامی خود را بازسازی کرده و روی دیگر آن، تفکر و سنت محمدی است که به دنبال احیاگری اصل دین اسلام و اصلاح جامعه و بازسازی بدعتهای بنیان گذاشته شده در دین پیامبراسلام است، به طوری که امام حسین (ع) می فرماید: «انما خرجت لطلب الاصلاح فی امه جدی ارید ان آمر بالمعرف و انهی عن المنکر». (بحارالانوار، ج ۹۸، ص ۳۳۱)

با این تفسیر شاید بتوان اولین حرکت انقلابی در جامع بشری را با دو ویژگی اعتقادی و اجتماعی منتسب به امام حسین (ع) دانست. «هویت عاشورایی» از یک سو بیانگر هویت الهی و مبتنی بر فطرت پاک انسانی است و از سوی دیگر؛ یعنی در وجه تمایزی، برملا کنند هویت خاندان ابوسفیان که بر فطرت تغییریافته و نفس شیطانی، خود را سازمان داده بودند.

مجموعه عواملی که مقدم حرکت امام حسین (ع) و مقابله با دستگاه اموی را فراهم کرد، می توان در موارد ذیل خلاصه کرد:

۱. حقانیت و غنای معنوی امام (ع) در پذیرش مقام امامت امت اسلامی به عنوان جانشین منصوب شد امام پیش از خود و سلسله مراتبی به پیامبر اسلام و احیای حاکمیت الله بر زمین؛

۲. عدم بیعت و پذیرش خلافت یزید از طرف امام حسین (ع)؛

۳. لبیک و اعلام آمادگی مردم برای بیعت با امام و دعوت مکتوب از امام برای پذیرش حکومت؛

۴. اصل انجام امر به معروف و نهی از منکر، مقابله با بدعتها، ظلمها، چپاول حقوق عمومی و محرومیت شیعیان از بیت المال، تحقیر و تخفیف نماز؛ به طوری که امام حسین (ع) مهم ترین دلیل قیام خود را امر به معروف و اقام نماز می خواند.

۵. احساس مسئولیت به عنوان رهبر جامع اسلامی در دوران گسترش ظلم و اتمام حجت ولی الله با مردم. (مطهری، ۱۳۸۱، ج ۱، ص ۱۲۱-۱۱۰)

شهید مطهری درکنار این عوامل، عواملی از قبیل موروثی کردن خلافت مسلمین توسط معاویه، اذیت و آزار شیعیان و محرومیت آنان از حقوق اجتماعی، قتل اکابر شیعه، سب علی (ع) در منابر، تبلیغات به نفع امویان و قرار دادن معاویه در صف اکابر دین اسلام را نیز ذکر می کنند. این موارد موجب فربه شدن جریان نفاق و فتنه در درون جامع اسلامی آن روز شده بود و کسی شهامت و یارای مقابله با آن را نداشت و تنها کسی که به واقعیت و محتوای این مصیبت تحمیل شده به دین پیامبر(ص) آگاهی ناب داشت، می توانست علیه آن شورش و انقلاب به راه بیندازد، کسی نبود جز امام حسین (ع) نو رسول خدا (ص)، فرزند فاطمه (س) و علی (ع)، امام مسلمین و از تبار بنی هاشم که هویتی شناخته شده برای تمام جهان عرب و حتی غیر عرب داشت.

بنابراین، مطابق نظریه جنکینز در مورد کارکرد هویت در تعیین شباهت و تفاوت با دیگری، می توان گفت قیام امام حسین (ع) بازگویی تقابل دائمی دو جریان حق و باطل است؛ به طوری که امام حسین (ع) در پی جریان حق بود و دستگاه جبار یزید به دنبال تداوم سنت باطل و بدعت گرای در دین اسلام بود و همین موضوع، هویتی دوگانه به دو جریان اصلی در حوز تمدن اسلامی می داد. بازیابی هویت انسانی و الهی، انگیز امام حسین (ع) و پیروان حضرتش را برای ایجاد تحول بنیادی در حوز تمدن اسلامی به جریانی هویت بخش در طول تاریخ تبدیل کرده برهیمن اساس امام خمینی (ره) به عنوان وارث امام حسین (ع)، تابلوی دفاع از دین را علم کرد و هویت عاشورایی را در فرایند احیای اسلام ناب، وارد عرص مبارزه و جهاد در جامع ایران کرد و براساس پتانسیل ها و ظرفیتهای اعتقادی، عاطفی و رفتاری در جامع اسلامی ایران، هویتی نوین به نام هویت انقلابی و بسیجی را تأسیس و بازیابی کرد. انقلاب اسلامی به عنوان پل ارتباط بین جریان حق طلب اسلامی و جریان فرجام خواه تاریخ (مهدویت)، جایگاه ویژه ای در این فرایند هویت یابی یافته است.

در مجموع می توان گفت هویت عاشورایی سه بعد یا عنصر اساسی دارد که عبارتند از؛ بعد شناختی[۲۵] (آگاهی، شناخت و اعتقاد عاشورایی)، بعد عاطفی[۲۶] (احساس تعلق و دلبستگی عاشورایی)، بعد رفتاری[۲۷] (تعهد، آمادگی، رفتار، اقدام عملی در دفاع از عاشورا) منسوب به امام حسین (ع). که در طرح شماتیک زیر بازگو شده است.

موضوع هویت عاشورایی اگرچه صبغه دیرینه در جوامع اسلامی، خصوصا ایران دارد، اما به زعم بسیاری از اندیشمندان با نهضت احیاگری دینی امام خمینی (ره) و وقوع انقلاب اسلامی در ایران، این مفهوم ابعاد جدیدتری به خود گرفت و خصوصا با تاکیدات و تقید امام خمینی (ره) و نخبگان دینی و فرهنگی، عملا تبدیل به گفتمان غالب در فرهنگ انقلاب اسلامی شد.

سیر تکاملی هویت یابی بر محور عاشورا

فرایند تکاملی هویت یابی جامع شیعی به معنای بلوغ و رشد همه جانب ظرفیتهای روحی، فکری و عملی جامع شیعه است وکمال این بلوغ، در ولایت پذیری تعریف می شود. بر اساس این دیدگاه، تمامی تحولات و سیر رشد جامع شیعه با سرپرستی و ولایت امامان معصوم (ع) صورت گرفته است. این ولایت، در اعتقاد مذهب تشیع در وجود امام زمان (ع) ظاهر و متجلی است و در عصر غیب به نیابت از امام معصوم (ع)، مجتهد جامع الشرایط یا مقام ولایت فقیه این رشد و تکامل هویتی را مدیریت می کند.

حرکت تکاملی جامع شیعه از منظر رشد اجتماعی، ظرفیت سازی و ایجاد هویتی اختصاصی برای تشکیل نظام جهانی حضرت بقیه الله الاعظم است. تلاش برای رشد و توسع ظرفیتهای «روحی و عاطفی» گام اول و مهم امامان معصوم (ع) در سیر تکاملی جامع شیعی بوده است. و در روایات تأکید فراوانی نسبت به حب و بغض فی الله و محبت اهل بیت (ع) و آثار دنیوی و اخروی آن و در مقابل، تبری نسبت به دشمنان آنان صورت گرفته؛ (کاظمی، ۱۳۷۶، سایت راسخون)

یک حرکت محوری در این زمینه، قیام عاشورا و شهادت حضرت سیدالشهدا(ع) و اصحابش بوده است؛ این واقع عظیم، محبت و گرایش به اهل بیت (ع) را عمیق و پایدار نمود و برای همیشه عواطف و گرایشهای جامع شیعه را حول این محور مقدس جمع آوری و سازماندهی کرد. لذا اهتمام به اقام مجالس عزاداری سالار شهیدان اباعبدالله الحسین (ع) در جامع شیعی نیز ناشی از اهمیت و تأثیرگذاری تعالیم ائمه (ع) برای حفظ و تقویت این هویت بوده است. به طوری که حضرت امام خمینی (ره) در این رابطه می فرماید: «این محرم را زنده نگه دارید. ما هر چه داریم از این محرم است و از این مجالس (سیدالشهدا) است». (امام خمینی، صحیفه نور، ج ۱۷، ص ۵۸).

در کنار اهتمام و تلاش برای ظرفیت سازی روحی و عاطفی شیعیان، تقویت بعد شناختی و جهت گیری محتوایی جامعه شیعی نیز مورد توجه بوده است.

معصومین (ع) همواره در پی اعتلای بعد «علمی و فرهنگی» شیعیان و تقویت قو تفکر و بینش آنان نیز بوده اند. ظرفیت سازی «رفتاری و عملی» درون جامع شیعی که به دست ائم اطهار(ع) دنبال می شده نیز در جهت گیری و وحدت شناختی، عاطفی و رفتاری جامع شیعه برای هویت یابی مستقل، بسیار مؤثر بوده است (کاظمی، همان). بنابراین در این فرایند، متغیر اصلی، ظرفیت سازی «روحی و عاطفی» است که حول محور عاشورا و حضرت سیدالشهدا(ع) ایجاد شده است و دارای سه عنصر شناختی، عاطفی و رفتاری است.

در ادام روند تکاملی ظرفیت سازی علمای شیعه و خصوصا درتاریخ ایران زمین، انقلاب اسلامی، نماد تکامل و بلوغ چشمگیر جامع شیعی در ابعاد مختلف روحی، فکری و عملی است که در آن، شاهد قیامی فراگیر با انگیزه های دینی و ایمانی، تحت رهبری ولایت فقیه به عنوان نایب امام زمان (ع) و تشکیل حکومت دینی و حفظ و استمرار آن هستیم؛ به این مفهوم که جامع شیعی به پذیرش «ولایت» روی آورده و طی مراحل خاص تاریخی، به رشد و بلوغ در ولایت پذیری و تشکیل حکومت و ایجاد جامع اسلامی رسیده است. از این دیدگاه، انقلاب اسلامی برآیند حرکت تکاملی است؛ که این حرکت نیز در درون جبه حق و در ادام نهضت انبیای عظام (ع) به عنوان طلایه دار اسلام ناب و اصیل قرار دارد. ( (کاظمی، همان) بر همین قاعده سه در سیر تکامل تدریجی هویت یابی جامع شیعی اند. قیام عاشورا به عنوان الگویی بارور شده از فرایند تفکر شیعی با تأکید بر بلوغ فکری و دینی در سطح فردی و اجتماعی، و انقلاب اسلامی به منزل زیر ساخت و حاکمیتی و حدی در سطح میانی و انقلاب مهدوی در سطح جهانی و چشم انداز تمدنی، هویت ساز هستند. این جریان سازی اجتماعی در جامع اسلامی از نظر برخی محققان این حوزه، دارای ویژگی هایی است که عبارتند از: «الهی، دینی و ارزشی، تاریخی، سیاسی و حکومتی، روانی، تربیتی و رفتاری، فرهنگی، راهبردی و زمینه سازی، جهادی و مدیریتی و قرآنی». (گودرزی، ۱۳۸۹، ص ۱۶۶)

همچنین بسیاری از نظریه پردازان خارجی بر ماهیت اسلامی و احیاگری در عرص ارزشهای اسلامی و تفکر شیعی به عنوان هویت منحصر به فرد انقلاب مردم ایران تاکید دارند. از جمله اسکاچ پل[۲۸] در مقال «دولت تحصیلدار[۲۹] و انقلاب شیعی در ایران» به اهمیت و نقش اراده، آگاهی، رهبری و اندیشه در انقلاب ایران اذعان کرده، می نویسد: در دنیا اگر تنها یک انقلاب موجود باشد که آگاهانه ساخته شده است، آن انقلاب ایران است. از نظر او، در کنار عوامل ساختاری در ایران، مجموعه ای از تشکلهای فرهنگی و سازمانی ریشه دار، تاریخی و اسلامی و اسطور بنیادین تشیع، امام حسین (ع) و مراسم اسلامی، شبک مساجد، روحانیت و… به گونه ای هوشیارانه ساخته شده است. (جمعی از نویسندگان، ۱۳۸۳، ص ۱۴۵)

– میشل فوکو[۳۰] متفکر دیگری است که می نویسد: زبان، شکل و محتوای مذهبی انقلاب اسلامی ایران، امری عارضی، اتفاقی و تصادفی نیست؛ بلکه تشیع با تأکید بر موضع مقاومت انتقادی سابقه دار خود در برابر قدرتهای سیاسی حاکم و نیز نفوذ عمیق و تعیین کننده در دل انسانها، توانست نقش آفرینی کند. (جمعی از نویسندگان، همان)

نسبت عاشورای حسینی و هویت انقلاب اسلامی در دیدگاه امام خمینی (ره)

با توجه به مباحث ارائه شده در خصوص مفهوم هویت مشخص شد که یک حرکت آگاهانه (مانند انقلاب اسلامی)، می تواند موجبات پیوستگی اجزای یک ترکیب نوین بنام هویت اجتماعی را برساخت نماید و قالبی منسجم برای این پدیده تعریف ومعرفی نماید. تمامی رویکردهای برساختگرایی این فرض کلی را قبول دارند که زبان گونه ای پویا از پرکتیس اجتماعی است که به جهان اجتماعی از جمله هویت ها، روابط اجتماعی و برداشت های موجود از جهان شکل می بخشد، براساس این فرض فرایندها و مقولات ذهنی بر خلاف باور روانشناسی شناختی و روانکاوی نه از طریق «درونی» بلکه به طریق اجتماعی و به وسیله پرکتیس های گفتمانی برساخته می شوند. (ادوارد و پوتر به نقل ازیورگنسن، ۱۳۸۹، ۱۶۴). بنابراین اقدام امام خمینی در برساخت هویت انقلاب اسلامی و هویت بسیجی را می توان فعالیتی عملی و اجتماعی تفسیرکرد که در قالب گفتمان عاشورایی شکل گرفته است. با جستجو در آثار مکتوب و منقول حضرت امام خمینی (ره)، و بکارگیری استعاره ها، تمثیل ها و تقیدها(میزان علاقمندی) و بیان حقایق در متن سخنان و پیام ها(ژانرها) می توان مصادیق تأثیرهای عاشورا را بر هویت انقلاب اسلامی استخراج و دسته بندی کرد و این موضوع را پی گرفت که «بین هویت انقلاب اسلامی و هویت عاشورا، نسبت و رابط تنگاتنگی در نظریه و عمل برقرار است»؛ به گونه ای که هویت انقلاب اسلامی و به تبع آن هویت بسیج، هویتی عاشورایی است.

ارتباط مسلم هویت انقلاب اسلامی و هویت عاشورایی، از دو جهت است: یکی اینکه حرکت عاشورای حسینی ایجاد کنند «هویت تأسیسی انقلاب اسلامی»(مسئولیت و اقدام رهبری دینی در احیای دین و ایجاد حکومت اسلامی) و دیگری «هویت تداومی انقلاب اسلامی»(مشارکت و بسیج توده های مردمی برای تداوم و حفاظت از دستاوردهای آن) بوده است. بسیج به عنوان مولود انقلاب اسلامی و تحت تأثیر انقلاب عاشورا بر این فرضیه استوار است که نسبت قریب و یکسانی با آن دارد،. بنابراین، بسیج در جایگاه تداوم دهند هویت اسلامی انقلاب اسلامی، دارای هویت عاشورایی می باشد.

بخشی از بیانات و پیامهای حضرت امام خمینی (ره) مؤید این نکته است که برپایی انقلاب اسلامی و ایجاد هویت آن، منبعث از قیام سیدالشهدا(ع) بوده است.

این نکته در بسیاری از آثار قلمی و نقلی حضرت امام منعکس شده است که می توان به موارد زیر اشاره کرد:

«انقلاب اسلامی ایران، پرتوی از عاشورا و انقلاب عظیم الهی آن است». (امام خمینی، ج ۱۷، ص ۴۸۲)

«فداکاری ها و مجاهدات جوانان برومند کشور اسلامی که پایه گذار خروج از ظلمت به سوی نور و از حقارت به سوی سرافرازی و از اسارت به سوی استقلال بود، از نور الهی عاشورا، فروغ و از شمس جمال حسینی (ع)، گرمی یافت». (همان، ج ۱۶، ص ۲۹۰)

«نهضت امام حسین (ع) آمده تا اینجا و این نهضت را درست کرده است.

(نهضت ما) شعاعی است از آن نهضت». (همان، ج ۱۰، ص ۳۱۴)

«نهضت ما مرهون امام حسین (ع) است». (همان، ج ۸، ص ۵۲۸)

«ما هرچه داریم از محرم است… از شهادت سیدالشهدا(ع) است. اگر این مجالس وعظ و خطابه و عزاداری و اجتماعات و سوگواری محرم نبود، ما پیروز نمی شدیم. همه تحت بیرق امام حسین (ع) قیام کردند». (همان، ج ۱۷، ص ۵۸)

«اگر این دستجات سینه زنی و نوحه سرایی نبود، ۱۵ خرداد پیش نمی آمد؛ هیچ قدرتی نمی توانست ۱۵ خرداد را بر پا کند، مگر قدرت خون سیدالشهدا(ع)». (همان، ج ۱۶، ص ۳۴۶)

این روند در برخی بیانات امام خمینی (ره) با صراحت بیشتری جنب تمثیلی (شبیه سازی) و این همانی درهویت پیدا می کند؛ به عنوان نمونه:

«امروز روز انتقام از کفر و نفاق است؛ روز فداکاری است؛ امروز روز عاشورای حسینی است؛ امروز ایران کربلاست؛ حسینیان آماده باشید». (همان، ج ۲۱، ص ۱۱)

«این همه مردم خون دادند برای اینکه اسلام تحقق پیدا کند. (این راه) دنبال کار سیدالشهداست؛ سیدالشهدا هم خونش را داد برای اینکه اسلام تحقق پیدا کند». (همان، ج ۸، ص ۴۲)

بخشی از بیانات امام (ره) ناظر بر این معنی است که انقلاب اسلامی و هویت مفهومی آن، رابطه تعدی و پیوندی دارد و الگو گرفته از حماس عاشورا است و در حقیقت؛ هویت انقلاب اسلامی با الهام از نهضت حسینی ترسیم شده است؛ از جمله:

«ملت ایران با الهام از حادث عاشورا، آن قیام کوبنده را به وجود آورد». (همان، ج ۱۶، ص ۲۹۰)

«ملت ایران از پرتو هدایت [امام حسین (ع)]، معرفت به وظیفه و از استقامت او در مقابل باطل، استواری فرا گرفت». (همان، ج ۱۶، ص ۲۴۹)

«کیفیت مبارزه را حضرت سیدالشهدا(ع) به ملت ما آموخته و با کار خودش، به ملت ما تعلیم داده است». (همان، ج ۱۷، ص ۵۶)

«ما افتخار می کنیم که مانند سیدالشهدا(ع) در روز عاشورا کشته شویم و بچه های ما را اسیر و اموالمان را غارت کنند. ما همانند حسین (ع) از همین الآن اعلام می کنیم هر که با ماست، به طرف ما بیاید و هر کس با ما نیست، به سمت لشکر یزید برود». (همان، ج ۱، ص ۲۴۰)

«ما که تابع حضرت سیدالشهدا(ع) هستیم، باید ببینیم که انگیز ایشان از قیام، نهی از منکر بود و اینکه، هر منکری باید از بین برود؛ من جمله حکومت جور». (همان، ج ۲۱، ص ۱)

تبیین رویکرد امام خمینی (ره) در مورد نسبت و رابط قاطع انقلاب اسلامی با قیام امام حسین (ع)، گویای تأثیرگذاری شناختی و عاطفی عاشورا بر ایجاد انقلاب اسلامی است؛ یعنی انگیز اعتقادی، اندیشه ای و باورداشت و احساس تعلق به عاشورا در حرکت انقلابی مردم ایران، قبل از هر چیز در کلام و موضع گیری های امام (ره) در طول سالهای مبارزه و پیروزی بوده است. اما آیا تبیین تأثیر تأسیسی عاشورا بر انقلاب اسلامی می تواند تمام نسبت را بازگو کند؟ به طور قطع، جواب منفی است؛ به این دلیل که قیام امام حسین (ع) منحصر و محصور در زمان و مکان نشد، بلکه همانند یک روح همیشگی، در کالبد تاریخ است و تاکنون ۱۴۰۰ بار تکرار و بازتولید شده است. بنابراین، نهضت حسینی از حیث تداومی نیز در نهضت امام خمینی بازتولید شده است، طرز بیان، استعاره و تقید امام به کاربرد واژه های یکسان و مشابه برای بسیج نیز می تواندگویای این پیوند و همسانی باشد و رمز این تداوم، همان تعهد، آمادگی دفاع و وفاداری عاشورایی است که در پیروان امام خمینی (ره) در قالب بسیج تبلور می یابد.

هویتی که در دو بعد تأسیسی و تداومی، از جمله منابع اقتدار شیعه محسوب شده، در ایام محرم، قوی ترین نیروی بسیج اجتماعی را در اختیار انقلاب اسلامی قرار می داد. بهره برداری هویتی از عاشورا در تاریخ تشیع نیز مسبوق به سابقه بوده است؛ چرا که سنت اعتراض علیه حکومتهای جبار، سنت شهادت و جاودانگی قبور ائمه و امامزادگان، مرثیه خوانی و عزاداری برای شهیدان، از جمله منابع سنتی قدرت شیعیان محسوب می شده است. (کاظمی، ۱۳۷۶، ص ۱۲۸)

به تعبیر حمید عنایت: «امام خمینی مفاهیمی مانند تقیه، امر به معروف و نهی از منکر، جهاد و شهادت را به صورت متفاوتی با فقهای قبل تفسیر کرد و با توجه به ربط وثیقی که بین این چهار مقوله برقرار می کرد، هنگامی که شهادت امام حسین (ع) و عبارت کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا را در نظر می گرفت، تفسیری از قیام امام حسین (ع) به دست می داد که می توانست کنش انقلابی علیه رژیم پهلوی را برانگیزاند. در واقع؛ امام خمینی (ره) بیش از علمای دیگر شیعه، خاطر کربلا را با احساس حادی از ضرورت سیاسی به کار گرفته است». (عنایت، ۱۳۶۲ص ۲۷۱) همفکران امام خمینی (ره) طی سخنرانی ها و پیامهای خود با استفاده از نمادهای عاشورایی نظیر شهادت، امام حسین (ع)، کربلا، امامت و عدالت و مفاهیم مقابل آن، مانند ظلم، فساد، یزید… و بیان حوادث محرم ۶۱ هجری، بر افکار عمومی جامعه تأثیر گذاشته، فرهنگ سیاسی جامع ایران را دچار تحول اساسی کرده و به هویت سازی پرداختند(مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵، ص ۷۷)؛

این هویت سازی شیعه، توان علی در اختیار نظام را بر محور عاشورا قرار می دهد که امکان بازیابی هویت اصیل اسلامی را در قرن جدید فراهم می سازد. مؤلفه های مذهب شیعه و همچنین فضایی که در جامع ایرانی نسبت به حادث عاشورا وجود داشت، عامل تقویت هویت انقلاب اسلامی شد و به این ترتیب، ایدئولوژی، فضای فرهنگی سیاسی و زمینه های تاریخی ایران اوضاعی را فراهم آورد که رهبران مذهبی در چارچوب انقلاب اسلامی، توان بسیج مردم را یافته و به طراحی مسیر انقلاب بپردازند.

بازسازی حادث عاشورا و ورود آن با گفتمانهای جدید به فضای فرهنگی سیاسی جامعه، از جمله نمادهای هویت سازی بر اساس قیام حسینی به شمار می آید.

اگرچه در مقطعی سلط قدرتهای فرا منطقه ای و استبداد داخلی، اوضاعی غیر عادلانه و دین ستیز را بر جامع ایران حاکم ساخته بود، حرکت انقلاب اسلامی توانست با استفاده از هویت برآمده از فرهنگ عاشورا، یزید و حاکمیت او را با وضعیت معاصر ایران مشابه سازی کرده، به این ترتیب، مردمی را که سالها در عزای حسین (ع) گریسته بودند، برانگیزاند و به قیام علیه سلط خارجی و استبداد داخلی دعوت کند. (مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵، ص ۸۷)

به تعبیر شهید مطهری، مردمی که سال ها آرزوی این را داشتند که در زمر یاران امام حسین (ع) باشند، در فضای انقلاب، خود را در صحنه ای مشاهده کردند که گویی حسین (ع) را عینا مشاهده می کنند. مردم صحنه های کربلا را در برابر خود می دیدند و همین باعث شد که بپا خیزند و یکسره بانگ تکبیر بر هر چه ظلم و ستمگری است بزنند. (مطهری، ۱۳۷۳، ص ۱۲۱)

الهام گرفتن از الگوی نهضت عاشورا در شکل گیری انقلاب اسلامی، بارزترین مصداق پیوند هویت ایرانی – اسلامی است؛ تا جایی که این انقلاب، مرهون نهضت امام حسین (ع) و یارانش است. عاشورا به عنوان یک جریان اجتماعی قوی و حرکتی آگاهانه، سالیان متمادی است که ضمن تقویت انسجام اجتماعی، جامعه را از گزند مخاطرات، ایمن نگاه داشته است. (زارعی و همکاران، ۱۳۹۱، ص ۱۳۲)

نقش هویت عاشورایی در تداوم هویت انقلابی – اسلامی و بسیج مردمی

در کنار تأثیر ایجادی و تأسیسی عاشورا بر انقلاب اسلامی، به خصوص از ابعاد شناختی و عاطفی، از نظر تأثیر تداومی عاشورا نیز (رمز تداوم انقلاب در کوران تهدیدها و تحریم ها) نمی توان از ظرفیتهای رفتار عاشورایی در تقویت هویت تداومی انقلاب چشم پوشی کرد. حضرت امام (ره) برخی از شاخصه های هویت ساز کربلا را که در فرایند و شکل گیری هویت بسیج انقلابی و تداوم آن در ایران در جایگاه توان علّی نقش محوری دارند، این گونه بازگو فرموده اند:

-«اگر قیام سیدالشهدا(ع) نبود، امروز ما هم نمی توانستیم پیروز شویم. این مجالس عزا و سوگواری سید مظلومان یک وسیله ای فراهم کرد برای ملت که بدون اینکه زحمت برای ملت ما باشد، مردم مجتمع اند». (امام خمینی، ۱۳۷۲، ج ۱۷، ص ۵۶)

-«(مجالس محرم) سازمانی است که بدون اینکه دست واحدی در کار باشد ملت را جمع کند، خود به خود مردم را به هم پیوند داده است». (همان، ج ۱۶، ص ۳۴۴)

-«ملت ما انقلابی کرد که به برکت همین مجالس (محرم) بود که هم کشور و مردم را دور هم جمع کرد و همه به یک نقطه نظر کردند». (همان، ص ۳۴۷)

-«اگر عاشورا و گرمی شور انفجاری آن نبود، معلوم نبود چنین قیامی بدون سابقه و سازماندهی واقع بشود». (همان، ص ۲۹۰)

-«تجمع و سوگواری برای سیدالشهدا (ع) برای ما نفع دارد. همین جهت روانی آن که قلوب را چگونه به هم متصل می کند». (همان، ج ۱۱، ص ۱۰۰)

در موارد پیش گفته، به طور مشخص به گوشه ای از کارویژه های هویت تأسیسی و تداومی برآمده از نهضت عاشورا؛ مانند انسجام بخشی و ایجاد هماهنگی و هم آوایی اجتماعی که زمین ایجاد یک حرکت هدفمند اجتماعی، مانند انقلاب اسلامی و بسیج توده ای را فراهم می آورد، اشاره شده است. از دیگر مصادیق فرایند تأثیر نهضت عاش