فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع)

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع)؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع) انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع):

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع) آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع) با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع) از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع)، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ویژگی ها و شاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع) :

مقدمه

اهتمام دین اسلام به امر آموزش و یادگیری سـبب شـده اسـت که این مساله ویژگی بارز تـمدن اسـلامی بـه شمار آید. تشبیهات و کنایه های بلیغ قرآن کریم در باب اهمیت علم، دلیل روشن جایگاه رفیع دانش در کتاب مقدس مسلمانان است. تاکیدات پیامبر اکـرم (ص) بـر فـراگیری علم و برداشته شدن مرزهای زمانی و مکانی درمسیر آمـوزش در بـیانات ایشان، گواه ارزش والای مساله تعلیم و تربیت در متن اسلام است . ائمه شیعه به عنوان وارثان اصلی علوم نبوی، همواره توجه ویژه ای بـر امـر دانـش و دانش افزایی داشته، تلاش شایسته ای برای انتشار علوم در جامعه اسـلامی، انجام دادند. فرمایشات حضرت علی (ع) و امامین حسنین (ع)، آموزش های امام سجاد(ع) که بیشتر در قالب دعا و مناجات بوده و فـعالیت هـای امـام باقر (ع) و تشکیل درس ایشان در مدینه، نشان می دهد که این مساله هـمواره از مـهم ترین دغدغه های ائمه شیعه بوده است، لکن شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی، فرصت کـمتری را در اخـتیار ایشـان قرار می داد و فضا برای ایجاد یک نظام آموزشی منسجم فراهم نبود.

در عـصر امـام صـادق (ع)، شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی متحول شد. در این دوره زمینه های شکوفایی علمی مسلمانان فـراهم آمـده و مـوانع رشد فرهنگی شیعه تا حدی برداشته شد. امام صادق (ع) نیز از فرصت های موجود بـهره جـست و نظام آموزشی گسترده ای را طراحی ومدیریت کرد.

در زمینه نظام آموزشی امام صادق (ع) تحقیقات قـابل تـوجهی انـجام نگرفته است. البته در لابلای تحقیقاتی که درباره امام صادق (ع) انجام گرفته، به صورت اسـتطرادی اشـاراتی به فعالیت های فرهنگی آن حضرت، مشاهده می شود، ولی به هیچ عنوان چنین تـوجهاتی، انـعکاس دهـنده تصویری کامل از مبانی، ویژگی ها و روش های نظام آموزشی امام صادق (ع) نیست . اگر چه دکتر عـادل ادیب در بـخشی از کتاب خود به نام «زندگانی تحلیلی پیشوایان ما»، دکتر احمد رضا خـضری در قـسمتی از کـتاب «تاریخ تشیع»، رسول جعفریان در کتاب «حیات فکری و سیاسی امامان شیعه»، علی محمد علی الدخیل در کـتاب «الأئمّـتُنا»، هـاشم معروف الحسنی در کتاب «سیره الأئمه الإثنی عشر» و همچنین استاد شهید مرتضی مـطهری در کـتاب ارزشمند «سیری در سیره ائمه اطهار»، به بخشی از فعالیت های فرهنگی امام صادق (ع) پرداخته اند.

در مقاله حـاضر تـلاش شده است ، با توصیف و تحلیل داده های تاریخی و روایی، مهم ترین ویژگی هـا و شـاخصه های نظام آموزشی امام صادق (ع) بررسی شـود.

مـفهوم شـناسی

نظام: مجموعه قوانین ، قواعد، سنن، یا نوامیسی کـه قـوام و انتظام چیزی بر آن نهاده شده است (انوری، ، ج : ).

آموزشی: عمل آموختن و یادگیری (همان، ج : ).

نـظام آمـوزش امام صادق (ع): مراد از آن مجموعه ای از اجـزاست کـه برای نـیل بـه اهـداف عالیه آموزشی توسط امام صادق (ع) طـراحی و تـوسعه داده شده است.

بسترها و زمینه های تشکیل نظام آموزشی در عصر امام صادق (ع)

رخـدادهای مـهم واپسین سالیان حکمرانی امویان عرصه و مـجالی برای رشد تکاپوهای فـرهنگی شـیعه فراهم آورد. شکل گیری بحران هـای سـیاسی، اوج گیری شورش های اجتماعی، آغاز دعوت عباسیان، آشفتگی فرهنگی و شور و نشاط علمی در این دوره ، از جمله مهم ترین زمینه هـای تـرسیم شـاکله فرهنگی تشیع در عـصر امـام صادق (ع) به شمار مـی آید. در این دوره، جـریان های فکری و مذهبی مثل زنادقه، مرجئه، صوفیه، حنفی و مالکی در این دوره ظهور کردند و نوعی شور و نـشاط عـلمی بی نظیر در دنیای اسلام به وجـود آوردنـد.

-خدا محوری

نظام آموزشی امام صادق (ع) بر محوریت شناخت و معرفت الهی شکل گرفته است . هـمانگونه کـه همه اجزای عالم، هدف دار است و بـه سـوی خـداوند روانـند، مـعرفتی را هم که مـا بـاید کسب کنیم باید در جهت شناخت خداوند و در جهت تحقق اهداف الهی باشد. امام صادق می فرماید: «جـملگی دانـش مـردمان را در چهار چیز یافتیم: – پروردگارت را بشناسی – بدانـی کـه تـو را چـگونه آفـریده اسـت – بدانی از تو چه می خواهد – بدانی چه چیزی تو را از دینت خارج می کند.» (صدوق، ، ج :). از این بیان، محوریت شناخت الهی در آموزش روشن می شود. بنابراین هر انسانی باید بـه عنوان یکی از آحاد این نظام گسترده حقایق عالم را کشف کند و دانش خود را برای اقامه عدل و قسط به کارگیرد که نتیجه آن جامعه ای هماهنگ است که بر اساس دستورات الهی استعدادهای درونی انـسان در آن شـکوفا می شود.

در اندیشه امام صادق (ع) تکامل انسان در رسیدن به عبودیت الهی است و رسالت نظام آموزشی صرفا انتقال دانش نیست، بلکه نظام آموزشی نظام تعلیم و تربیت است و این امر زمانی مـحقق مـی شود که هدف اصلی آن تکامل روحی و معنوی شاگردان باشد.

نظام آموزشی کنونی در غرب، بر مبنای اندیشه سکولار و hiumanism و بر محوریت خواست بشر در جهت تـوسعه مـعاش و تمتع هر چه بیشتر از لذایذ مـادی و دنـیوی با روش غلبه بر طبیعت بنا شده است. این نظام که به دنبال جدایی علم و دین در غرب شکل گرفته ، مهم ترین هدفش تربیت کادرهای مورد نیاز تـمدن غـرب است. بدین ترتیب بـرای اصـلاح آن باید مبانی علوم را بار دیگر بر معتقدات دینی و محوریت خداوند بنا کرد. این ایراد، فراتر از سیستم آموزشی غرب، متوجه تمدن غرب است که برای ماندگار شدنش، نیازهای تخصصی خویش را از طـریق این نـظام آموزشی برآورده می کند.

در کشور ما نیز محوریت خداوند در نظام آموزشی هنوز لباس عمل نپوشیده است و همخوانی مناسبی با نظام آموزشی امام صادق (ع) ندارد. در نظام تعلیم و تربیت امام صادق (ع)، تـحصیل عـلم با عـبودیت الهی عجین شده بود. اولین دانشگاه آن حضرت مسجد بود. دانشمندان بزرگ مسلمان با وضو وارد حجره های مسجد مـی شدند و در زمان نماز، نماز را با جماعت اقامه می نمودند، در حالی کـه امـروز در ایران در مـعدود مدارس ما نماز بر پا می شود و به نظر می رسد ریشه بی ثباتی اخلاقی نسل امروز و مـشکلات فـرهنگی امروز جامعه را باید در چگونگی رفتار آموزشی جامعه که از نظام تعلیم و تربیت اسلامی فـاصله گـرفته اسـت، جست و جو کرد.

نظام آموزشی امام صادق (ع) نظام تعلیم و تربیت است، از این رو معلمان و مربیان اصلی این نـظام باید از خطا مصون باشند تا در فرآیند آموزش خللی رخ ندهد. لذا آن حضرت ابتدا مـردم را به معصومین توجه داده و نـجات عـلمی و فرهنگی مسلمانان را در گرو اخذ تعالیم از معدن رسالت ، دانسته است . شیخ صدوق از ابابصیر روایتی نقل می کند که حضرت فرمود: « ای ابابصیر، درخت دانش، ما خاندان پیامبر(ص ) هستیم. جبرئیل در خانه ما فرود مـی آمد و ماییم خزانه دار علم خداوند و معادن روح خدا، هر کس از ما پیروی کرد نجات یافت و هر کس از ما تخلف کرد هلاک شد و این حقی است بر خداوند» (صدوق، : ). از این رو معلمان، مربیان و اساتید مراکز آمـوزشی در مـرتبه اول، باید خودشان تربیت یافته مکتب اهل بیت باشند تا بتوانند دانش پژوهان را مطابق با نظام تعلیم و تربیت امام صادق (ع) پرورش دهند.

در یک نظام آموزشی با ساختاری خدا محور، نوع گرایش عـلمی کـه در اولویت انتخابی قرار می گیرد، باید در جهت نیل به معرفت و شناخت و قرب الهی باشد. از این رو، در اندیشه امام صادق (ع) علوم دینی در اولویت قرار گرفته است. آن حضرت می فرماید: «مسایل دین را خوب بفهمید و عـرب بـیابانی نباشید، زیرا که هرکس مسایل دین خدا را نفهمد، روز قیامت خدا به او نظر نکند و کردار او را پاک نسازد» (کلینی، ، ج : ). همچنین می فرماید: « لَوَددتُ أَنَّ أَصحَابِی ضُرِبَت رُؤوسُهُم بِالسِّیَاطِ حَتَّی یَتَفَقَّهُوا» و می فرماید: «وقتی خـداوند خـیر بـنده ای را خواهد او را خوب دین فهم کند.» (هـمان: ).از این روایات، مـی تـوان به جایگاه علوم دینی در آموزش و همچنین نقش آن در هدایت و کمال انسان پی برد.

در یک نظام آموزشی که در مسیر کمال الهی قرار دارد، رعایت اخـلاق جـزء اصـول لاینفک آن است. در فضاهای آموزشی اگر عالم و متعلم بـه زیور ادب آراسـته نشوند، علاوه بر پیدایش مشکلات داخلی در محیط آموزشی، آثار سوء فرهنگی آن ، گریبان گیر کل جامعه خواهد شد. چون مـعلمان و مـتعلمان حـامل پیام های فرهنگی در جامعه هستند. در اندیشه امام صادق (ع) محیط آموزش بـاید سرشار از عواطف و صمیمیت باشد. از این رو آن حضرت به شاگردانش سفارش می کرد: « علم را با حلم و وقار مزین کنید و در مـقابل اسـتاد و شـاگرد خود متواضع باشید» (همان: ). حضرت سعی داشت این روحیه را در نظام آموزشی خـود عـملیاتی کند ومیان ایشان و شاگردانش ارتباطی سرشار از علاقه و محبت حاکم نماید؛ مثلا وقتی ابان بن تَغْلب بـر حـضرت صـادق (ص ) وارد شد، حضرت برخاست و با او معانقه و مصافحه نمود، و امر فرمود تا بالشی را بـرای وی اضـافه کـنند و در پشتش دو بالش قرار دهند، و با تمام وجه خود به سوی او متوجه شد و نگاه کـرد و إقـبال نـمود. وقتی خبر مرگ أبان را برای حضرت آوردند فرمود: أمَا وَاللهِ لَقَد أوجَعَ قَلْبی مَوتُ أبـان! «سـوگند به خدا آگاه باشید و بدانید که مرگ أبان ، دل مرا به درد آورد!» (طوسی، بی تـا: )

در سـایه تـربیت امام، شاگردان نیز همواره به استاد خویش عشق ورزیده و از علم، حلم، تقوا و سعه صـدر آن حضرت تعریف می کردند که نمونه معروف آن سخنان ابوحنیفه و مالک بن انس، بـنیان گـذاران دو فـرقه بزرگ اهل سنت، است.

امام صادق (ع) خودش اخلاق علمی را در مجالس علمی رعایت می فرمود تـا دیگـران نیز الگو بگیرند؛ به عنوان نمونه، آن حضرت در مناظرات، ضمن گفت و گوهای شـبانه گـروه هـای مختلف، آنها را با استفاده از واژه های مؤدبانه و احترام آمیز مورد خطاب قرار می داد؛ مثلا هنگامی کـه زنـدیقی از مـصر برای مناظره با حضرت به مدینه و بعد از آن به مکّه آمد، حضرت او را چـنین خـطاب کرد: «یا اخا اهل مصر؛ ای برادر اهل مصر» و نتیجه مناظره وی با امام این بود که زندیق ایمان آورد و امـام نـیز به یکی از اصحاب خود هشام بن حکم دستور داد تا تعلیم آداب و شـرایع اسـلام به او نمود.( صدوق، : ؛ مجلسی، ، ج : ) همچنین ابان بـن تـغلب روایت مـی کند که من درخدمت حضرت ابوعبداللّه در مـکه حـاضر بودم ناگاه مردی از اهالی یمن به خدمت آن امام رسید و سلام کرد. آن حضرت جـواب سـلام او را داده وگفت: مرحبا یا سعد. در روایتی دیگـر از ابـان بن تـغلب، امـام صـادق (ع) ازمردی که پیش او آمده بود سؤالاتی رامـی پرسـد ودر ضمن سخنان او را با القاب محترمانه ای مورد خطاب قرار می دهد. مثلا«یا اخـا العـرب»؛ که در پاسخ، شخص نیز متقابلا ادب را رعـایت می کرد (همان، ج : ) بـنابراین اگـر نظام آموزشی امام صادق (ع) بـه عـنوان الگو قرار گیرد و در مراکز آموزشی، علاقه و محبت لازم میان استاد و شاگرد ایجاد شود دانـش آمـوز به راحتی نا امید نـخواهد شـد کـه نا امید شـود از تـحصیل و آن را رها کند.

در نظام آمـوزش امـام صادق (ع) که بر مبنای خدامحوری و کسب معارف الهی تاسیس شده است ، پذیرش داوطلبان باید مـطابق ضـوابط صورت گیرد و امر مقدس تعلیم نـباید بـر افراد نـا اهـل سـپرده شود و حکمت به کـسانی که قا لیت آن را داشته و آن را ضایع نمی کنند ، تعلیم داده شود. حضرت می فرماید:« تعلیم به نـااهـل کاری عبث و بیهوده است» (صدوق، ، ج : ) از این گـفتار اسـتنباط مـی شـود کـه بذر علم بـرای بـارور شدن به محل مرغوب و قابل اعتماد نیاز دارد که هزینه را تباه نکند. از این رو حوزه های علمیه در فرایند پذیرش طـلاب بـاید دقـت عمل بیشتری کنند تا به فرمایش امـام جـامه عـمل پوشـانده شـود.

– عـقل گرایی معتدل

در عصر امام صادق (ع) برداشت های متفاوت و گاه متضادی از عقل صورت می گرفت. برخی از اندیشمندان، آن قدر عقل را به حضیض ذلت کشانده بودند که گویی هیچ ارزش و دخـالتی در حوزه آموزش و معرفت ندارد و برخی آنچنان عقل و خرد را در مسند بالا نشانده بودند که گویی او تنها حاکم سرزمین معرفت و دانایی و سایر منابع شناخت یر دستان عقل هستند. عالمان اهل حدیث به نـص گـرایی روی آورده و یگانه مرجع و منبع دستیابی به معارف دینی را ظواهر آیات و روایات و نصوص می دانستند و با هرگونه خردورزی در متون دینی به مخالفت برخواستند. « برخی از حدیث گرایان تا آنجا بر ظواهر نصوص کتاب و سـنت جـمود ورزیدند که در قلمرو باورهای دینی و صفات الهی دچار انحراف تجسیم و تشبیه شدند و یا مجبور به توقف گردیده و درک عقل را نسبت به مفاهیم دینی تعطیل نـمودند» (شـهرستانی، : )؛ برای مثال شخصی از مالک بـن انـس درباره استوای خداوند بر عرش که در قرآن کریم وارد شده ، سوال کرد وی سرش را پایین انداخت و گفت: الاستواء معلوم و الکیفیه مجهوله و الایمان به واجب و السوال عنه بـدعه» (هـمان: ) و از این رو افرادی همچون شافعی و احـمدبن حـنبل نیز به مخالفت با علم کلام پرداختند.

در مقابل این گروه، معتزله را عقل گرایان افراطی دانسته اند، به گونه ای که در اندیشه آنها عقل و احکام عقلی نقش مهم و تعیین کننده ای در کشف و استنباط اعـتقادات دینـی و همچنین اثبات این عقاید بر عهده داشته است، لذا آنها در روش خود، هر مسأله ای را بر عقل و خرد آدمی عرضه می کردند و اگر توجیه عقلانی برای آن می یافتند آن را می پذیرفتند (همان: ). به نظر مـی رسـد ابوحنیفه نـیز که معاصر امام صادق (ع) و از شاگران آن حضرت بوده ، دچار افراط شده و عقل را در شناخت و معرفت کافی دانسته است. وی در کـتاب «الفقه الابسط» تصریح می کند: « در ایمان آوردن به خدا دلیل عقلی کافی اسـت، زیرا کـسی کـه در سرزمین کفر اقرار به اسلام نماید و چیزی از شرایع و فرایض را هم نداند، اگر بمیرد مومن مرده است» (ابـلاغ، بـی تا: ). در جهان معاصر نیز ساختار نظام آموزشی غرب بر عقل گرایی افراطی پایه گـذاری شـده کـه معتقد است تنها می توان قضیه ای را عقلا پذیرفت که صدق آن برای همه عاقلان در تمامی زمـان ها و مکان ها به اثبات رسد ( صادقی، در آمدی بر کلام جدید: ).

در نظام آمـوزشی امام صادق (ع) رویکردی مـعتدل دربـاره عقل اتخاذ گردیده و با حفظ جایگاه نقل، از نقش عقل نیز در فهم آموزه های دینی بهره گرفته شد. از این رو ضرورت عقل گرایی معتدل، در شالوده نظام آموزشی امام صادق (ع) جزو مبانی پذیرفته شده مـی باشد. به این معنی که در این نظام، گزاره های اعتقادی و دینی بر پایه تفکر و تعقل انسانی گره خورده است. ایشان می فرماید: «هر کس عقل داشته باشد، دین دارد و هر کس دین داشته باشد، وارد بهشت مـی شـود.» بنابراین سعادت بشر در گرو خردورزی اوست . آن حضرت به مفضل می فرماید: «ای مفضل، هر که تعقل نکند رستگار نشود و تعقل بی دانش میسور نگردد.» (کلینی ، : )؛ یعنی بدون نظام تعلیم تربیت خـردورزی مـعنا پیدا نمی کند. چون عقل برای شکوفا شدن نیاز به بستری دارد تا بارور شود و به بالندگی برسد. در اندیشه امام صادق (ع) عقل تنها قطعا کافی نیست و عقل برای دریافت معارف نـیاز بـه نور الهی دارد. امام صادق می فرماید: «. …وقتی عقل انسان به نورموید باشد دانشمند، حافظ، یادآور، باهوش و فهمیده شود و از این رو بداند چگونه و چرا و کجا و بشناسد خیرخواه و بدخواه را و وقتی این را شناخت، روش پیوست و جـدایی خـود را بـشناسد و در یگانه پرستی خدا و دل دادن به فـرمانبری مـخلص گـردد…(همان: )

پرسش های گوناگون شاگردان امام در برداشت عقلی از ظواهر آیات و متون دینی ، بیانگر جایگاه رفیع عقل در نظام آموزشی آن حضرت و بها دادن به آن در تـاویل ظـواهر نـصوص است ؛ از باب نمونه، زمانی که معاویه بن وهـب از رویتـ خداوند سوال کرد، حضرت می فرمود: « رویت دو گونه است: رویت قلبی و رویت بصری و آنچه در مورد خداوند امکان پذیر است رویت قلبی است نه بـصری» (مـجلسی، ، ج : ). چـون عقل حکم می کند که خداوند جسم نیست پس قابل رویت بـصری نیست.

باید گفت: یکی از دلایل موفقیت امام در مهندسی فرهنگی جامعه شیعه و خضوع مخالفان و ملحدان در مقابل آن حضرت، استفاده از عقلانیت و بـه کـار گـیری آن در مباحث و مناظرات علمی بوده است. چون برخورداری از موضع مناسب برای ایسـتادگی در بـرابر تهاجم فرهنگ های بیگانه و مقابله با آنها، استدلال های عقلی قوی و استوار می طلبد و امام صـادق (ع) در مـوارد بـسیاری از مناظرات، از استدلال های عقلی استوار، برای آسیب پذیر کردن مشکوکات طرف مقابل اسـتفاده مـی کـردند که به ذکر یک مورد بسنده می شود. در یکی از مناظرات، زندیق با استدلالی باطل، بـیان مـی کـرد که اگر خدا در آسمان باشد، چگونه می تواند در زمین هم باشد اگر در زمین بـاشد، چـگونه می تواند در آسمان هم باشد؟ امام با منطق و برهانی قاطع فرمود آنچه که تـوصیف کـردی، صـفت مخلوق است نه صفت خالق؛ زیرا این مخلوق است که وقتی از مکانی به مکان دیگـر مـنتقل می شود، محل اول خالی از اوست و از جریاناتی که در مکان اول اتفاق می افتد، مطّلع نـیست، ولی خـداوند مـتعال هیچ مکانی از او خالی نیست (طبرسی، ، ج : ). نهادینه شدن عقل گرایی معتدل در نظام تعلیم و تربیت امام صـادق (ع) آن را در شـمار شاخصه های مکتب تشیع قرار داده است .

– فرا قومیتی ، فرامذهبی، جهان شمولی

در نـظام تـعلیم و تـربیت امام صادق (ع) برای طالبان علم، محدودیت مرزی، مذهبی، فکری، سیاسی ، سنی و غیره وجود ندارد. نـظام آمـوزشی امـام صادق (ع) تبلور یک دانشگاه فراملی و فرا قومیتی و جهان شمول است که همه افـراد از هـر نوع جریان فکری و از هر منطقه جغرافیایی با هر نژاد و زبانی می توانند در آن فعالیت علمی نمایند. ایشـان مـی فرماید: « حکمت گمشده مومن است، پس هر جا که یکی از شما گـمشده اش را یافـت، آن را فراگیرد» (کلینی، : ). از این رو در دانشگاه آن حضرت، به لحاظ پراکـندگی جـغرافیایی، شـاگردانی از نقاط مختلف ایران ، (قم، خراسان، فارس، هـمدان…) عـراق، مصر، شام، لبنان و…حضور داشتند که خود نشان از گستره آوازه این نظام علمی در دنیای اسـلام و بـلکه جهان دارد.

به لحاظ فکری نـیز در حـوزه درس آن حـضرت، اعـمال مـحدودیت نمی شد. در علم کلام بزرگان مـعتزله و در عـلم فقه رهبران مذهبی اهل سنت همچون مالک بن انس و ابوحنیفه اجازه حـضور در مـجالس درسی داشتند و در همه علوم، افراد بـرای طرح آرا و اندیشه های خـود کـاملا آزاد بودند و هیچ کس به دلیل ارایه نـظر مـخالف مورد سرزنش قرار نمی گرفت. حضور شخص امام صادق (ع) در مناظرات علمی با زنـادقه و مـلحدان، بهترین موید است که یکـی از مـولفه هـای نظام آموزشی امـام صـادق (ع)، محدود نکردن دانش پژوهـان و لزوم بـرگزاری کرسی های آزاد اندیشی است. امام به این مهم توجه داشت که بالندگی و تولید عـلم ، بـدون تبادل آراء و اندیشه ها نا ممکن اسـت. از این رو در مـجالس علمی کـه بـا حـضور آن حضرت شکل می گـرفت، تعصب ، پیش داوری و سرکوب جایی نداشت.

نظام تعلیم و تربیت امام صادق (ع) بگونه ای بود که هر کـس در هـر سنی میتوانست وارد آن شود و تا هر زمـان کـه مـی خـواست فـرصت استفاده از مکتب را داشـت. و این امـر دو پیامد مثبت داشت: یکی آن که هر کس با علاقه خود و در سن مورد نظر خود در این کلاس هـا شـرکت مـی کرد واین موضوع التهابات پژوهشی را در مکتب افـزایش مـی داد و دیگـری نـهادینه کـردن عـدالت در امر آموزش و ایجاد فرصت های برابر بود.در نظام آموزشی حاکم در کشورما ممکن است هر کسی نتواند درطول سه سال دوره متوسطه را تمام کند و ممکن است کسی توانایی بـیشتر داشته باشد و بتواند در دو سال، آن را تمام کند. در حالی که در نظام تعلیم و تربیت امام صادق (ع) با هر کس فراخورحالش رفتار می شد.

امروزه با وجود پیشرفت علمی و تحقیقاتی جهان، متاسفانه برخی کـشورهای دنـیای امروز، دستاورهای مراکز علمی خود را، انحصاری کرده و از استفاده آن برای دیگران، ابا می کنند. نظام آموزشی امام صادق (ع)، با این رویه کاملا مخالف بوده و پخش و نشر دستاوردهای علمی را در سرلوحه بـرنامه هـای خود قرار داده بود. از این رو، آن حضرت دانشی را که دیگران از آن سیراب نشوند، همانند چراغی که جلو پرتو افشانی آن گرفته شود، می داند. همچنین از توصیه امـام بـه مفضل بن عمرو در خصوص لزوم کـتابت آمـوزه ها، می توان دریافت که یکی از ثمرات آن ، نشر علوم برای آیندگان است (کلینی، همان: ). در سایه این رویکرد امام ، هزاران دانشمند تربیت شده و در نقاط مـختلف دنـیا پراکنده و به انتشار عـلوم پرداخـتند. به نظر می رسد، یکی از دلایل مهم ارجاع مردم به شاگردان توسط آن حضرت، ایجاد بسترهای لازم برای انتشار علوم در جامعه بود.

خروجی و حاصل ابتکار امام صادق (ع) در راه اندازی یک نظام آموزشی بسیط، فـرامذهبی و جـهان شمول، تربیت دانشمندانی بودکه غالبا از بنیانگذاران علوم و فنون بوده و نقش سازنده ای را در پویایی فرهنگ و تمدن اسلامی ایفا نمودند. جابر بن حیان پدر علم شیمی که بارها خود را شاگرد امام صادق (ع) خوانده و مطالبی از آن حـضرت نـقل کرده اسـت (جابربن حیان، : ). بیش از دویست کتاب در حوزه علوم طبیعی و شیمی نوشته که به زبان های مختلف در اروپا ترجمه و تـدریس می شد.

بسیاری از بزرگان فقها، متکلمین و برجستگان پهنه علم و دانش از پرورشـی یافـتگان نـظام تعلیم و تربیت امام صادق بوده اند. از این عده می توان کسانی همچون زراره بن اعین و دو برادرش بکر و حمران، مـحمد بـن مسلم، برید بن معاویه، هشام بن حکم ، هشام بن سالم ، ابان بن تـغلب، ابـوبصیر و عـبدالله بن سنان را نام برد. همچنین بسیاری از دانشمندان برجسته و پیشوایان مذاهب اهل سنت، از بهره وران دانشگاه آن حـضرت محسوب می شده اند. از این میان می توان به افرادی مانند یحیی بـن سعید انصاری، مالک بـن انـس، سفیان ثوری، ابن عیینه، ابوحنیفه، بن شعبه ، ابو عمرو بن علاء و عمرو بن دینار، اشاره کرد.

۴- تخصص گرایی

نظام آموزشی امام صادق (ع) الگوی یک دانشگاه جامع در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی است.

حـوزه درسی آن حضرت، در گرایش های مختلف علوم، پذیرای دانشجویان بوده و به تربیت متخصصان اهتمام داشت و این طرحی بود که تا به آن روز، در جامع اسلامی سابقه نداشته است. این امر ریشه در دو ویژگی موجود در خود امام صادق (ع) دارد:

اول تـوان مـهندسی ومدیریت ایشان که توانست دانشگاهی با قابلیت و ظرفیت وسیع در رشته های متفاوت ایجاد کند و دوم توان علمی خود امام که در همه علوم به عنوان یک متخصص مرجع و صاحب نظر به شمار مـی آمـد. نویسنده کتاب «الامام الصادق (ع) کما عرّفه علماءُ الغ