فایل پاورپوینت کامل کار از دیدگاه حضرت علی علیه السلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کار از دیدگاه حضرت علی علیه السلام :

۱- مقدمه

هر جامعه ای برای تداوم حیات و بقا به کار و فعالیت مردم و مسؤولان احتیاج دارد. نیاز به کار از قرون باستان وجود داشته است و هرچه می گذرد، بر اهمیت آن افزوده می گردد. کار قسمت اعظم از زندگی انسان را در بر می گیرد. به عقید بسیاری از متفکران اجتماعی و اندیشمندان اسلامی انسان موجودی اجتماعی است. انسان ها قسمت اعظم نیازها و احتیاجات خود را از طریق کار گروهی و اجتماعی تأمین می کنند. حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام، اندیشمند و پیشوای برجسته شیعیان و امت اسلامی کار و تلاش را با درایتی واقع بینانه بیان نموده است. کار از مفاهیم مهم علم جامعه شناسی است. کار سرمایه و ذخیرملی است و می تواند به رشد تمدن کمک کند. اگر افراد جامعه ای به طور نسبی بتوانند کار و شغل مناسب به دست آورند و شغل آنان متناسب با استعدادها، توانایی ها و علائق آنها باشد، زمینه برای نوآوری، ابتکار، رشد و پیشرفت در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه به وجود می آید. برعکس اگر زمینه های اشتغال و کار در جامعه محدود و تقاضا برای کار بسیار باشد، به تدریج بیکاری افزایش می یابد. گسترش بیکاری منجر به آسیب ها و پیامدهای ناگوار در جامعه می شود.

۲- تعریف کار

از نظر لغوی کار به معنای فعل و عمل و کردار انسان است و در اصطلاح، کار فعالیتی است نسبتاً دائمی که به تولید کالا یا خدمات می انجامد و به آن دستمزدی تعلق می گیرد. به عقید بعضی از صاحب نظران در تعریف کار به نوع خاصی از کار توجه نشده است؛ بلکه کار را در مفهوم عام سرچشم انباشت ثروت و سرمایه و نهایتاً رشد و شکوفایی جوامع تلقی کرده اند. پولکس فن می گوید: مردم سرچشمه ثروت های منقول بوده و افزایش ثروت از کار و زحمت آنها ناشی می شود.[۱] از نظر برخی از اقتصاددانان لیبرال از جمله کلسن کار عبارت است از: استفاده ای که انسان از نیروهای مادی و معنوی خود در راه تولید ثروت یا ایجاد خدمات می کند.[۲]بر اساس این تعریف فعالیت و کار به طور عمده از طریق هدف ها و ارزش محصولی که تولید شده معین می گردد؛ به عبارت دیگر کار زمینه را برای تولید و افزایش خدمات ایجاد می کند.

به طور کلی کار عبارت است از: مجموعه عملیاتی که انسان با استفاده از مغز، دست ها، ابزار و ماشین ها برای استفادعملی از ماده روی آن انجام می دهد و این اعمال نیز متقابلاً بر انسان اثر می گذارد و او را تغییر می دهد.[۳]بر اساس تعریف مذکور کار دارای سه خصوصیت است: نخست، کار مبتنی بر فعالیت فکری و بدنی است؛ دوم، از طریق کار، کالایی تولید می شود یا خدمتی عرضه می گردد؛ سوم، در قبال انجام کار، دستمزدی پرداخت می گردد. در اندیش حضرت علی علیه السلام می توان به صورت استنباطی کار را چنین بیان نمود: کار عبارت است از تلاش و کوشش انسان ها برای آماده کردن زاد و توشآخرت در دوران زندگی در دنیای مادی. حضرت علی علیه السلام می فرماید: فَعَلَیکُمْ بِالجِدِّ وَ الاْءجْتِهَادِ، وَ التَأَهُّبِ، وَ الاْءستعدادِ، وَ التزَوّدِ فی منْزِلِ الزادِ؛[۴]بر شما باد به تلاش و کوشش، آمادگی و آماده شدن و جمع آوری زاد و توشآخرت در دوران زندگی. از دیدگاه علی علیه السلام در جامعه یکی از حقوق اولی مردم این است که همه حق دارند، شاغل باشند. کار کوچکی و بزرگی ندارد؛ مگر با توجه به کاری که انجام می دهند و هرکس اعم از مرد و زن پاداش کار خود را خواهد دید.

۳- ارزش و اهمیت کار

یکی از معیارهای مهم برای پیشرفت و سعادت جوامع توجه به شکل، نوع و کیفیت کار و فعالیت است. در برخی از جوامع بین اشکال کار یدی و فکری تمایزاتی وجود داشته است. کارهای یدی و فیزیکی فاقد ارزش بود و معمولاً این فعالیت ها وکارها به اقشار پایین جامعه واگذار می شد. برای مثال در شهرهای یونان باستان و در اروپای قرون وسطی و در جوامع کاستی چنین چیزی وجود داشته است؛ در حالی که در برخی از جوامع و ادیان الهی و آسمانی عموماً به کار و فعالیت و به ویژه کارهای فیزیکی توجه فراوان می شده است. پیامبران الهی خود بر کار و فعالیت تاکید داشته و خود به آن می پرداختند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قبل از بعثت گوسفندچرانی می کرد و با مال و سرمایخدیجه علیهاالسلام تجارت می نمود. حضرت موسی علیه السلام نیز گوسفند چرانی می نمود. حضرت ابراهیم علیه السلام به کارهای چوپانی و بنّایی اشتغال داشت و حضرت ادریس علیه السلام خیّاط و حضرت نوح علیه السلام نجّار بوده است.[۵]در زمین احترام و بزرگداشت کار و تلاش مفید و سودمند حضرت رسول صلی الله علیه و آله صرفاً به تمجید و تعریف نپرداخته است. بلکه دستی را می بوسد که از کار ورم کرده و پینه بسته است و می فرماید: این دستی است که خدا و پیامبرش آن را دوست دارند.[۶]حضرت محمد صلی الله علیه و آله باز می فرماید: خداوند بند با ایمان پیشه ور را دوست دارد و هیچ یک از شما غذایی گواراتر از دسترنج خود نخورده است. [۷]علاوه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ائم اطهار علیهم السلام هر کدام به کار و فعالیت می پرداختند. پس از رسول اسلام، امیرالمؤمنین علیه السلام از هر کس متواضع تر بود. در امور خانه به همسر خویش کمک می کرد و شخصاً به کار و تلاش در مزرعه می پرداخت. با کلنگ زمین را می کند و آن را شیار و آبیاری می کرد و بارهای هستخرما را روی شانه می گذاشت و به صحرا می برد و بر زمین می فشاند و اگر یک دانه ای از آن بر زمین می افتاد، خم می شد و آن را بر می داشت و می فرمود: امروز هسته است و فردا خرما.[۸]حضرت علی علیه السلام در طول عمر خویش علاوه بر رسالت زمامداری و امامت به کارهای زراعت و باغبانی می پرداخت و درآمد آن را صرف فقرا و یتیمان و اقشار پایین جامعه می نمود. در مورد اهمیت و ارزش کار و تلاش می گوید: کشیدن سنگ های گران از قله های کوه، نزد من از منّت دیگران کشیدن محبوب تر است. مردم به من می گویند: کار برای تو عیب است و حال آن که عیب آن است که انسان دست سئوال نزد مردم دراز کند.[۹]در اندیشه و مرام امام علی علیه السلام کار از تقدّس و احترام خاص برخوردار است؛ به همین رو مقرّر داشت که برتری بعضی از مردم بر برخی دیگر صرفاً بر اساس کار و فعالیت باشد؛ نه حسب و نسب موروثی و امتیازات قبیله ای و عشیره ای؛ چنان که گفت: «پاداش هر کس در قبال هر کاری است که انجام می دهد. »و در این باره چنان سخت گرفت که معروف شد، علی یاور هر کسی است که کار می کند و دشمن آن کسی است که به گدایی می پردازد.[۱۰]

۴- ملاک ها و معیارها در انتخاب شغل و کار

در مورد انتخاب شغل و کار نظرهای گوناگونی مطرح شده است. برخی از صاحب نظران معتقدند که افراد در انتخاب شغل آزادند و برخی انتخاب شغل را با ساختار اقتصادی و اجتماعی جامعه مرتبط می دانند. حال سئوالات ذیل مطرح می شود: آیا انتخاب شغل با آگاهی همراه است یا نه؟ آیا انتخاب شغل و کار بر اساس جبر است یا اختیار؟ آیا انتخاب شغل تصادفی است یا نه؟ آیا انتخاب شغل آگانه است یا ناآگاهانه؟ آیا انتخاب شغل عقلانی است یا بر اساس عواطف و احساسات؟ از دیدگاه برخی از محققان انتخاب شغل امری تصادفی است و افراد به صورت شانسی شغلی را انتخاب می کنند؛ در مقابل عده ای عامل اراده را در این امر مهم می دانند. بعضی از صاحب نظران از جمله آدامس ۱۹۵۷م اظهار می دارد: انتخاب شغل افراد بر اساس آگاهی و تامل صورت می گیرد؛ در حالی که به نظر فروید کار و فعالیت و انتخاب شغل به طور ناآگاهانه انجام می شود به عبارت دیگر عامل اجبار و فشار و اضطراب باعث می شود تا افراد هرکدام کاری را انتخاب کنند.[۱۱]یکی از ملاک ها و معیارهای حضرت علی علیه السلام پیرامون کار و انتخاب شغل آگاهی داشتن و شناخت لازم به کار است؛ زیرا کار توأم با آگاهی در مسیر زندگی و ترّقی افراد نقش مؤثر دارد؛ چنان که ایشان می فرماید: فَإنَّ العامل بغیر علم کالسائر علی غیر طریق فلایزیده بعده عَن الطِریقِ الواضِح إِلا بعداً مِن حاجَتِهِ و العامل بالعلم کالسائر علی الطریق الواضح؛[۱۲]عمل کننده بدون آگاهی چون رونده ای است که بیراهه می رود. پس هرچه شتاب کند، از هدفش دورتر می شود و عمل کننده از روی آگاهی، چون رونده ای بر راه راست است. هم چنین علی علیه السلام می فرماید: إذا ارتأیْتَ فافعلْ؛[۱۳]هر گاه نظر و تأمل کردی، عمل کن(یعنی در هر کاری نخست باید فکر کرد؛ آنگاه انجام داد). از نظر علی علیه السلام اخلاص از ملاک ها و معیارهای دیگر در کارها و فعالیت ها است. علی علیه السلام فرمود: خیر العَمَل مَا صَحِبه الإخْلاصُ؛[۱۴]بهترین عمل آن است که با اخلاص همراه باشد. باز می فرماید: صلاحُ العمل بصلاح النیه[۱۵]صلاح و درستی عمل به خالص بودن نیَّت است. از این سخنان چنین استنباط می شود که اخلاص در عمل یکی از شرایط مهم در زندگی انسان ها به ویژه در زمینکار و فعالیّت است؛ زیرا عمل خالص علاوه بر نفع شخصی و مادی برای افراد، دارای منافع اخروی است؛ هم چنین در اصلاح و گرایش مردم و جامعه به سوی کمال و سعادت دنیوی و اخروی نقش ارزنده دارد.

۵- کار از دیدگاه های فیزیولوژی و روان شناسی

از این منظر وضعیت فیزیکی، اندام ها، ماهیچه ها، دستگاه های تنفسی، عصبی و جز اینها در ارتباط با کار و تلاش مورد توجه قرار می گیرد. موضوعاتی که در این دیدگاه مطرح است، عبارتند از:

۱ تاثیر محیط کار بر قوای انسانی؛

۲ توانایی ارگانیسم انسان بر محیط کار؛

۳ توانایی های بدنی انسان.

در این زمینه که چه عاملی باعث خستگی در محیط کار می شود و با چه راه کارهایی می توان خستگی را در محیط کار کاهش داد، علی علیه السلام می فرماید: قلیلٌ مدومٌ علیه خیرٌ من کثیرٍ مملولٍ منه؛[۱۶]کار اندک که به آن ادامه داده شود، بهتر از کار بسیار است که خستگی آورد( از کار زیاد و خستگی آور پرهیز کنید که نشاط و نوآوری را سلب می کند). باز می فرماید: دل ها همانند بدن ها، خسته و افسرده می شوند؛ پس برای آنها لطایف حکمت آمیز و جالب برگزینید.[۱۷]از این مطلب استنباط می شود که با ایجاد تنوّع و نوآوری در محیط کار می توان از ملامت و خستگی جلوگیری کرد و زمینه های رضایت را فراهم نمود.

۶- کار آزدانه و غیر آزادانه (اجباری)

بررسی های به عمل آمده حاکی از آن است که در مواردی کار موجب استثمار و از خود بیگانگی انسان می گردد.

اگر انتخاب کار، ناصحیح و با فرد ناسازگار باشد، آثار مضری خواهد داشت. چنانچه کار برای فردی که آن را انجام می دهد، امری خارجی تلقی شود، در معنای خاص کلمه، از خود بیگانه کننده است.

برخی از کارهای از خود بیگانه کننده عبارتند از:

۱ کارها و فعالیت هایی که به نوعی سلب کنندشخصیت افراد باشد؛

۲ کاری که فرد علاقه مند به آن نباشد؛

۳ کاری که فرد از روی اختیار و آزادی انجام ندهد؛

۴ کارهایی که فرد در پایان روز به مانند برده از آن فرار می کند و برای وی مفید نباشد؛

۵ کارهایی که خم و راست شدنی بیش نیستند.

از نظر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایه دو عامل آبادی و عمران زمین و پاداش عادلانه برای کار می توان جامعه ای سالم بنا نهاد. ایشان از کار فاقد اختیار و رضایت نهی می کرد و به مسئولان و زمامداران توصیه می کرد، در امور و فعالیت ها مردم را مجبور نسازند.

یکبار مردم یکی از ایالات به نزد وی آمده، گفتند: در سرزمین آنها نهری بوده که گذشت روزگار مجرای آن را خراب کرده و اگر از نو حفر و ترمیم گردد، برای آنها درآمد و سود زیادی خواهد داشت. آنان از علی علیه السلام خواستند که به فرماندار خود در آن سرزمین دستور دهد که مردم آنجا را برای کمک در ترمیم و نوسازی نهر تخریب شده مجبور سازد. ایشان حفر مجدد نهر را پذیرفتند؛ ولی با مجبور ساختن مردم برای چنین امری مخالفت کردند.

امام علی علیه السلام به عامل خود به نام قرظه بن کعب چنین نوشت: از من خواستند که به تو بنویسم که آنان را به کار وادار کنی و مردم را برای حفر نهر گردآوری. . . . به نظر من کسی را نباید به کاری که نمی خواهد مجبور ساخت. آنان را به نزد خود بخوان، اگر نهر آن چنان باشد که تعریف کرده اند، هرکسی که بخواهد کار کند، او را به کار بخوان و نهر باید از آن کسانی باشد که کار کرده اند؛ نه کسانی که در آن شرکت نجسته اند. . . .[۱۸]مجبور ساختن افراد برای انجام کارها امری ناشایست است. آن کاری صحیح است که افراد با میل و علاقه انجام دهند. چنان که آمد، علی علیه السلام کار اندکی را که با اشتیاق تداوم یابد، بهتر از کار فراوانی شمرده است که رنج آور باشد. کار باید بر اساس آزادی و میل باشد، نه اجباری و حتی نباید در کاری سودمند، مردم را اجبار کرد. فعالیت ها و کارهای اجباری پیامدهای ذیل را به همراه دارد:

نخست، کارهای غیر آزادانه از شکوفایی استعدادها و توانایی های انسان جلوگیری می کند و زمینرشد، نوآوری، ابداع و ابتکار افراد را تقلیل می دهد. دوم، ارزش انسانی افراد را کاهش می دهد؛ سوم، کارهای اجباری نوعی توهین به آزادی انسانی است؛ چهارم، فعالیت های تحمیلی توهین و اهانت به خودِ کار و عمل می باشد. امام علی علیه السلام آزادی و اجبار در کار را از دو منظر مورد توجه قرار داده است: اولاً، کار اجباری را حتی در امور عام المنفعه و سودمند مقبول ندانسته است؛ زیرا فعالیت های اجباری به فقدان شکوفایی، نزول ارزش انسانیت و اهانت به آزادی و کار منجر می گردد؛ ثانیاً، منافع و درآمد و سودی را که به دست می آید، سهم آنانی می داند که به کار و فعالیت پرداخته اند. از نگاه علی علیه السلام افرادی که در عمل و کار کوتاهی و سستی کنند، پیامدهای سوئی برایشان است. آنحضرت فرمود: من قصر فی العمل ابتلی بالهمّ؛[۱۹]کسی که در عمل کوتاهی کند، به غم و اندوه دچار شود. کار آزادانه شامل فعالیت هایی است که: اولاً بر استعدادها و توانایی های انسان مبتنی باشد؛ ثانیاً فرد به آن علاقه مند باشد؛ ثالثاً به شخصیت انسان خدشه وارد نکند؛ رابعاً به شکوفایی و ابتکار فرد منجر شود.

۷- کارهای شایسته

در قرآن مجید آیات متعددی راجع به کار و فعالیت وجود دارد. یکی از اهداف مهم اسلام در جامعه انجام کار و اعمال شایسته است. انَّ الذین آمنوا و عملوا الصالحات کانت لهم جنات الفردوس نزلا؛[۲۰]کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کرده اند، در بهشت فردوس منزل خواهند یافت. انّ هذا القران یهدی للتی هی اقوم و یبشر المؤمنین الذین یعملون الصالحات ان لهم اجرا کبیرا؛[۲۱]این قرآن خلق را به راست ترین و استوارترین طریق هدایت می کند و مومنان را که کارهای شایسته می کنند، به اجر و ثواب عظیم بشارت می دهد.

در دین مبین اسلام کار و شغل به انواع ذیل تقسیم بندی شده است:

۱ کارهای واجب: شامل کار کردن به منظور تأمین احتیاجات شخصی و خانواده و کارهایی که در صورت قصور و انجام ندادن، وقفه در فرایند زندگی اجتماعی و جامعه ایجاد می کند؛

۲ کارهای حرام: کارهایی که شارع مقدس آن را برای جامعه مضر و زیان آور می داند؛ مانند خمرسازی؛

۳ کارهای مستحب: شامل فعالیت هایی که به خیر و عمران جامعه منجر می شود؛ مانند کمک به محرومان؛

۴ کارهای مکروه: فعالیت هایی که در اسلام نهی نشده و انجام دهندآن مورد عقوبت قرار نمی گیرد؛ اما بهتر است که انجام نگیرد؛ مانند قصابی؛

۵ کارهای مباح: کارهایی که انجام دادن و ندادن آن تفاوتی نمی کند.

در اندیشه مولای متقیان کارها و فعالیت ها به دو نوع عمده تقسیم می شود:

۱ کارهای شایسته؛ ۲ کارهای ناشایست.

کارهای شایسته شامل فعالیت هایی است که دارای خصوصیات ذیل باشد:

نخست، این که افراد با انجام آن به حق و خداوند نزدیک شوند؛ به عبارت دیگر کار زمینه ای برای ایجاد ارتباط بین مخلوق و خالق گردد. در این مورد امام علی علیه السلام می فرماید: افضل العمل ما أرید به وجه اللّه؛[۲۲]برترین عمل آن است که به قصد نزدیکی به خدا انجام شود. دوم، این که کارها منطبق و مبتنی بر موازین الهی و اسلامی باشد و شارع مقدّس آن را برای سلامتی جامعه زیان آور ندانسته باشد. در این مورد علی علیه السلام می گوید: أحسن الافعال ما وافق الحق؛[۲۳] نیکوترین کارها آن است که موافق با حق باشد. سوم، کاری در جامعه شایسته است که انجام دادن آن آسیب و انحراف فردی و اجتماعی به همراه نداشته باشد؛ به عبارت دیگر نه تنها به فساد و انحراف در جامعه منجر نشود؛ بلکه انسان را از خطا و اشتباه مصون نگه دارد و زمینه ای برای انجام صالحات و نیکی ها در فرد و جامعه گردد. علی علیه السلام فرمود: