فایل پاورپوینت کامل کثرت گرایی یا پلورالیزم دینی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کثرت گرایی یا پلورالیزم دینی :

کثرت گرایی دینی Religious Pluralismاز مسائل کلامی نوظهوری است که اخیراً بر سر زبانها افتاده، و کتاب و مقالات متنوعی در تبیین وتحکیم، و یا رد و نقد آن نوشته شده است. عنوان مسأله، مرکبی است از دو کلمه به نام های «پلورالیزم» و «دینی» که مفهوم دومی تا حدّی روشن است ( هر چند در آینده درباره ی آن بحث و گفتگو خواهیم کرد) ولی مفهوم واژه نخست آن به توضیح نیاز دارد. «پلورال» PLURALبه عنوان اسم، و یا صفت به کار می رود. و به معنای «جمع وکثرت» است.[۱] در حقیقت واژه یاد شده حاکی از «کثرت» و «تعدد» است و پسوند آن ISM، از گرایش حکایت می کند و به همین جهت در عرصه های گوناگونی اعم از «دین» و «فلسفه» و «اخلاق» و «حقوق» و «سیاست» به کار می رود. مثلاً «پلورالیزم» سیاسی نوعی کثرت گرایی در سیاست است که نشانه آن تعدد احزاب و تشکل گروه ها است و همچنین «پلورالیزم» در هر یک از «فلسفه» و «اخلاق» و «حقوق» معنی خاص خود را دارد که فعلاً برای ما مطرح نیست. و مقصود از «پلورالیزم» در این مورد «کثرت گرایی دینی» است در برابر وحدت گرایی و به اصطلاح «انحصار گرایی در دین» در برابر «شمول گرایی» و بحث پیرامون دیگر شاخه های «پلورالیزم» به محل خودموکول می شود. پیش از بررسی اصل مسأله، لازم است یک رشته اموری را یادآور شویم، این بحثهای مقدماتی عبارتند از:

۱.زادگاه مسأله و سیر تاریخی آن.

۲.تفسیر معنی دین و شریعت.

۳.انگیزه یا انگیزه های طرح این مسأله.

۴.عرضه نظریه، بر سخنان پیام آوران از جانب خدا.

۱.زادگاه مسأله یا سیر تاریخی آن

نخست باید دید زادگاه مسأله کجاست، آیا متکلمان غربی این مسأله را طرح و وارد حوزه کلامی کرده اند، و یا این که مسأله در فلسفه و یا کلام اسلامی ریشه دارد، یا هر دو گروه آن را مطرح کرده اند بدون این که از یکدیگر اقتباس کنند وبه اصطلاح از قبیل« توارد خاطرین» می باشد؟

ولی از آنجا که «پلورالیزم دینی» قرائت و تفسیرهای گوناگونی دارد، نمی توان برای همه ی آنها ریشه در کلام و یا فلسفه ی اسلامی جُست هر چند برخی از صورت های آن مورد پذیرش متکلمان اسلامی بوده، ودرباره ی آن با عنوان دیگری بحث نموده اند ـ مع الوصف ـ گاهی تصور شده است که مسأله مذکور در محافل علمی شرق مطرح گردیده و اسامی آنانی را که طرح این مسأله به آنها نسبت داده شده عبارتند از:

۱.یوحنای دمشقی مبتکر این مسأله بوده و حتی رساله ای در این مورد نوشته است.[۲]

یادآور می شویم: یوحنای دمشقی ازمسیحیان دربار خلفای عباسی مانند مأمون و معتصم وواثق و متوکل بوده، او به خاطر معلومات چشم گیری که در طب و پزشکی داشت، مورد توجه خلفای عباسی قرار گرفته بود و او بود که فتنه «قِدَم قرآن» و «عدم حدوث کلام خدا» را پدید آورد، تا با انتشار «قِدَم کلام خدا»قدم مسیح را که «کلمه اللّه» است ثابت کند وسرانجام در سال ۲۴۸ در سامرا درگذشت.[۳]

از آنجا که رساله او در دست نیست، هرگز نمی توان درباره آن داوری کرد، و بر فرض صحت نگارش چنین رساله ای، شاید هدف او، دعوت به زندگی مسالمت آمیز بوده، تا از این طریق بر مسیحیان ساکن کشورهای اسلامی عزت بخشد.

ممکن است او در طرح این مسأله هدفی مشابه هدف «قدم قرآن» داشته و آن این که پیروی از همه ادیان، مایه رستگاری است، تا از این طریق از تعصب و انحصارگرایی مسلمانان بکاهد و پیروان دیگر مذاهب را در سطح مسلمانان قرار دهد. آنچه گفته شد، همگی حدس است و خداست که از واقع آگاه است.

۲.اخوان الصفا در رسائل خود، مسأله کثرت دینی را مطرح کرده اند، آنجا که می گویند: «بدان در هر دینی، حق موجود است، و حق بر هر زبانی جاری می شود، و ورود شبهه بر هر انسانی جایز و امکان پذیر می باشد.

برادرم، کوشش کن، حق را به هر کسی که دین و مذهبی در اختیار دارد، یا به آن چنگ انداخته است بیان کنی و شبهه ای که بر ذهن او وارد شده است بزدایی، مشروط بر این که توانایی این کار را داشته باشی و در غیر این صورت، گرد آن نگرد، و خود را بر آن توانا معرفی مکن.

اگر احتمال می دهی دینی بهتر از آنچه که برگزیدی، هست، بسنده مکن، بهتر از آن را طلب کن هرگاه بر چنین آیینی دست یافتی، بر آیین پست اصرار مورز، بر تو لازم است که آیین دوم را که افضل است برگزینی، و به آن دل بندی.خود را به ذکر عیوب مردم مشغول مساز، بلکه بنگر مذهب تو پیراسته از عیب هست؟».[۴]

تنها، عبارت نخست، حاکی از وجود نوعی حق در تمام ادیان است(هرگاه تعبیر به ادیان را صحیح بدانیم) وآنچنان نیست که فقط یک دین در میان تمام ادیان حق بوده و در دیگر ادیان حتی یک عنصر حق در آن پیدا نشود، بلکه قدر مشترک های میان تمام ادیان آسمانی وجود دارد، و این مطلب سخن نوی نیست، بلکه اسلام منادی آن است. قرآن به هنگام دعوت اهل کتاب روی قدر مشترکی به نام «توحید در عبادت» انگشت می نهد و همگان را بر این اصل دعوت می نماید چنان که می فرماید: (قُلْ یا أَهْل الکِتاب تعالَوا إِلی کَلِمَه سَواء بَیْنَنا وَبَیْنَکُمْ أَنْ لا نعْبُدَ إِلا اللّهَ وَلا نشْرکَ بِهِ شَیْئاً…)(آل عمران/۶۴). «بگو همگی بیایید اصلی را که میان ما وشما یکسان است بپا داریم وآن این که جز خدا را نپرستیم و برای او شریک و انبازی قائل نشویم».

جمله های بعدی حاکی از آن است که بر هر انسانی لازم است از آیین افضل و برتر پیروی کند، وکوشش کند آن را تحصیل نماید، و این مطلب، حاکی از انحصار گرایی آنان در دین است، نه کثرت گرایی در آن.

۳.غزالی در برخی از کتابهای خود جز یک فرقه همه فِرَق اسلامی را اهل نجات می داند. هر دو قرائت را در ذیل حدیث هفتاد و سه ملت صحیح تلقی می کند آنجا که می فرماید:در ذیل حدیث «ستفرق أُمّتی إلی ثلاث و سبعین فرقه» دو عبارت وارد شده و هر دو صحیح است.

۱.الناجیه منها واحده.

۲.الهالکه منها واحده.

جمله نخست، حاکی از انحصار حق در یک فرقه، در حالی که بنا به نقل دوم همه بر حق بوده و فقط یک فرقه گمراه خواهند بود.[۵] هرگاه ما به همین اندازه از عبارت او اکتفا کنیم، باید بگوییم:غزالی نوعی «پلورالیزم مذهبی» را فقط در هفتاد و دو فرقه اسلامی پذیرفته است ولی ذیل عبارت او حاکی است که تنها یک فرقه را بر حق می داند و آن فرقه ای است که بدون نیاز به شفاعت و یا عذاب موقت در دوزخ، وارد بهشت می شوند، امّا دیگر فرقه ها بر اثر کوتاهی در عقیده طرد می شوند، در سایه شفاعت شافعان، یا پس از عذاب موقت در آتش، از آلودگی پاک شده و پس از پالایش وارد بهشت می شوند.[۶]

یک چنین اندیشه، سخن تازه ای نیست وارتباط به «پلورالیزم دینی» ندارد زیرا از نظر کلام اسلامی فقط کافر، مخلّد در آتش است و غیر او به انحای مختلف از آتش در آمده و راهی بهشت می شوند.

او در کتاب «المنقذ من الضلال» عبارتی دارد که از نظر خواننده گرامی می گذرانیم:

اختلاف مردم روی زمین در دین یا اختلاف امت اسلامی در مذهب در عین فزونی بسان دریای ژرفی است که بیشترین مردم در آن غرق شده اند، جز افراد کمی نجات نیافته، و هر گروهی تصور می کند که نجات از آن اوست، و هر حزبی به آنچه که در نزد او است خوشحال است.[۷]

این عبارت درست بر ضد «پلورالیزم دینی» گواهی می دهد زیرا غزالی اکثریت مردم روی زمین را غرق شده در دریای ضلالت می انگارد، و نجات یافتگان را گروه بسیار کم.

از قبل از نیمه قرن بیستم ۱۹۵۰، کوچک ترین اثر و رد پایی از این مسأله در مطبوعات کشور مشاهده نمی شود و روح مسأله حاکی است که پلورالیزم یک اندیشه کاملاً غربی است که وارد حوزه اندیشه شرقیان شده است، و از این که خود مسأله پلورالیزم، تفسیر و قرائت های مختلف و گوناگون دارد، می توان گفت که فاقد اصالت اسلامی است و اگر ریشه اسلامی داشت در طول چهارده قرن، مسأله محققانه تر و روشن تر حل و فصل می گردید.

آری در نیمه دوم قرن بیستم آقای دکتر میمندی نژاد در ایران مسأله «پلورالیزم دینی» را مطرح کرده و آیه یاد شده در زیر را گواه بر رستگاری پیروان تمام مذاهب آسمانی گرفت، و بزرگترین دستاویز او همین آیه است.

(إِنَّ الَّذین آمَنُوا وَالَّذینَ هادُوا وَالنَّصاری وَالصّابِئینَ مَنْ آمَنَ باللّهِ وَالیَومِ الآخرِ وَعَمِلَ صالِحاً فلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُون)(بقره/۶۲).«آنان که ایمان آورده اند(مسلمانان) و یهودیان و نصاری و صابئان، هر یک به خدا و روز رستاخیز ایمان بیاورد، و عمل صالح انجام دهد، برای آنان در نزد پروردگار خود پاداش است، و هیچگونه ترس و اندوهی برای آنان نیست».

استدلال با آیه از ابتکارات او نبوده، و مفسران اسلامی در تفسیر آیه، که مضمون آن در سوره های دیگر[۸] نیز آمده است، تصریحاً و یا تلویحاً به چنین برداشت غیر صحیح اشاره کرده و به تفسیر آیه پرداخته اند، حتی ابوالاعلی مودودی در کتاب خود[۹] چنین برداشت را بزرگ ترین افترا بر قرآن توصیف کرده و به تفسیر آیه پرداخته اند و نگارنده نیز در کتاب «مفاهیم القرآن»[۱۰] آنگاه که درباره جهانی و خاتم بودن شریعت محمدی سخن می گوید، آیه را به عنوان دلیل مخالفان مطرح و به تحلیل آن پرداخته است.

در نظام گذشته بین سالهای چهل و پنجاه در تهران «کانون یکتاپرستی جهان» تأسیس و افتتاح شد، و فردی که در گذشته صاحب امتیاز مجله دینی بود، با یک چرخش صد وهشتاد درجه ای در رأس آن قرار گرفت، گشایش چنین مؤسسه، رنگ سیاسی داشت وهدف تضعیف باورهای جوانان انقلابی بود که با نظام درجنگ و نبرد بودند.

اما امروزه چیزی که مایه گرمی بازار این اندیشه در کشور ما شده دو کتاب ذیل است:

۱.«فلسفه دین» و «پلورالیزم دینی»، نگارش جان هیک مسیحی (متولد ۱۹۲۲) وی در این کتاب ها مسأله پلورالیزم دینی را در پرتو تلقی جدیدی که از وحیانی بودن کتب آسمانی دارد، مطرح کرده و در اثبات آن می کوشد و پافشاری می کند .

۲.صراط های مستقیم، نگارش آقای دکتر عبدالکریم سروش، که نظر جان هیک را پذیرفته و این اندیشه را در قالب حکایات و تمثیلات ریخته و به همان نام منتشر کرده است.

گذشته از محتوای خود کتاب، نام آن نوعی با قرآن که راه نجات و رستگاری را منحصر به یک راه می داند در تضاد است آنجا که می فرماید: (وَأَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقیماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُل فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُون) (انعام/۱۵۳).«این است راه راست من از آن پیروی کنید،نه راههای دیگر تا مبادا شما را از راه خدا پراکنده سازد، این چیزی است که خدا آن را به شما سفارش می کند تا پرهیزگار شوید».

شایسته بود، نویسنده محترم لااقل از چنین نام گذاری صرف نظر می کرد تا لااقل نام کتاب رو در رویی صریح با قرآن نداشته باشد.

این دو کتاب به اضافه جهانی شدن فرهنگ و ترجمه کتابهای کلامی سبب انتشار این مسأله، و نگارش رساله ها و مقالات گردیده است.

۲.دین و شریعت

از موضوعاتی که باید مورد بررسی قرار گیرد تفسیر واژه های «دین» و «شریعت» است و تا مفهوم واقعی آن دو، روشن نشود، نمی توان درباره «وحدت دین» ویا «کثرت آن» تصمیم گرفت.

کسانی که به طرفداری از «پلورالیزم دینی» برخاسته اند، میان «دین»و «شریعت» فرق ننهاده وروشن نکرده اند که درباره وحدت و یاکثرت کدام یک از آن دو، گفتگو می کنند.

قرآن که موثق ترین مدرک برای تفسیر این دو واژه است دین را واحد، و «شریعت» را متعدد می داند، تو گویی گوهر دین درتمام ادوار یکی بیش نبوده و همه پیامبران به تبلیغ آن مأمور شده اند، و آمدن پیامبری پس ازپیامبری، کوچک ترین تغییر و دگرگونی در آن ایجاد نمی نماید و در طول اعصار، کوه آسا ثابت و پا برجا می باشد و دین فراتر از آن است که در قلمرو نسخ قرار گیرد، و به خاطر همین ویژگی «دین» در قرآن مفرد به کار رفته و هرگز به صورت جمع(ادیان) وارد نشده است.

دین امر واحدی است که کثرت پذیر نیست و حقیقت آن همان تسلیم در برابر خدایی است که سلطه و حاکمیت، آفریدگاری و کردگاری و شایستگی پرستش از آن او است و هر امتی به فراخور استعداد و توان خود به آن دعوت شده است.

شما می توانید این حقیقت را از امعان و دقت در آیات گوناگون به دست آورید و ما به طور موجز به این گروه از آیات اشاره می کنیم.

توحید و یکتاپرستی: دین قیم

در برخی از آیات، توحید و یکتاپرستی «دین قیّم» نامیده شده،دینی برپا که تزلزل و خلل به آن راه ندارد مثلاً:

یوسف به دو همزندانی خود چنین می گوید: «حکم و فرمان از آن خدا است او فرمان داده است که جز او کسی را نپرستیم آنگاه می گوید:(ذلک الدین القیّم)[۱۱]

اگر تسلیم در برابر حق، ونفی تسلیم در برابر غیر او، دین قیم است باید در تمام اعصار، به قوت و نیرومندی باقی بماند، و تنش در آن رخ ندهد.

در آیه دیگر قرآن، یکتاپرستی را از امور فطری می داند که خدا آفرینش بشر را با آن سرشته است آنگاه آن را بسان آیه قبل «دین قیم» می خواند و می فرماید: (ذلک دین القیّم)[۱۲] تو گویی«دین قیم»واستوار، منحصر در ی