فایل پاورپوینت کامل تحلیل و توصیف عبارت «مَنْ یمُتْ یرَنِی»

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل و توصیف عبارت «مَنْ یمُتْ یرَنِی» :

مقدمه

یکی از تعابیر مشهور و زیبای امیرالمومنین حضرت علی علیه السلام خطاب به حارث همدانی یکی از یاران خاص آن حضرت، که از نخستین بیعت کنندگان با امام علی علیه السلام در مدینه بود. عبارت «مَنْ یمُتْ یرَنِی» است. یعنی هرکس بمیرد، مرا می بیند. برابر برخی روایات حارث همدانی شبی به خدمت حضرت امیر (ع) رفت، و چون از آمدن او در چنین ساعتی سوال فرمود، پاسخ حارث این بود که دوستی عمیق مرا اینجا آورده و حضرت هم عباراتی فرمود که متن آن در مجموعه روایی شیعه وجود دارد. اما نگاه علمای شیعه به تعبیر مشهور «مَنْ یمُتْ یرَنِی» مختلف است. برخی آن را از سروده های حضرت می دانند و برخی هم آن را از شاعر معروف و از مدافعان شیعه یعنی سید اسماعیل حِمْیَری می دانند.

این مقاله با ساختار مقاله کوتاه (Essay)و از نوع تعریف (Definition) تنظیم شده است. در این شیوه نگارش مقاله، هدف توصیف یک مفهوم یا عبارت است. که در این مقاله توصیف و توضیح عبارت مذکور، مورد نظر است.

اسناد تاریخی تعبیر «مَنْ یمُتْ یرَنِی»

ظاهرا برای نخستین بار این تعبیر «مَنْ یمُتْ یرَنِی» راعلی بن ابراهیم قمی در مهمترین اثرش، ذکرکرده، که تفسیر روایی قرآن کریم و مشهور به تفسیر قمی است. او از فقیهان و مفسران بزرگ امامی و از اصحاب امام هادی(ع) است. وی در ذیل آیه ۳۰ سوره فصلت که می فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ الْمَلَائِکهُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کنْتُمْ تُوعَدُونَ» این تعبیر را بیان کرده است.

وی ابتدا در تفسیر عبارت «ثُمَّ اسْتَقَامُوا» می گوید یعنی بر ولایت امیرالمومنین استقامت کردند. و در تفسیر عبارت «تَتَنَزَّلُ عَلَیهِمُ الْمَلَائِکهُ» می گوید به هنگام مرگ این ملائکه نازل شده و می گویند ما از شما حراست و حفاظت می کنیم. سپس روایتی را از امام صادق (ع) نقل می کند که فرمود:

قال حدثنی ابی عن ابن أبی عمیر عن ابن سنان عن ابی عبدالله (علیه السلام) قالَ: مَا یمُوتُ مُوَالٍ لَنَا وَ مُبْغِضٌ لِأَعْدَائِنَا إِلاَّ وَ یحْضُرُهُ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَینُ عَلَیهِمُ السَّلاَمُ فیسروه ویبشروه، وَ إِنْ کانَ غَیرَ مُوَالٍ یرَاهُمْ بِحَیثُ یسُوؤُهُ.[۱]

یعنی امام صادق (ع) فرمود: هیچیک از دوستان و یاران ما و یا دشمنان و مخالفان ما نمی میرند مگر آنکه رسولخدا (ص) و امیرالمومنین (ع) و فرزندانش حسن و حسین (ع) نزد آنان حاضر می شوند و آنان را بشارت می دهند. و اگر غیر دوستان و یاران ما باشند آنها را می بینند به گونه ای که برایشان بد باشد.

سپس علی بن ابراهیم قمی می گوید دلیل رویت این است که حضرت علی (ع) این بیت را خطاب به حارث همدانی فرموده است:

یا حَارِ هَمْدَانَ مَنْ یمُتْ یرَنِی مِنْ مُؤْمِنٍ أَوْ مُنَافِقٍ قَبَلاَ

یعنی: ای حارث همدانی هرشخصی که بمیرد خواه مؤمن باشد خواه منافق، مرا می بیند.

این روایت در سایر متون روایی شیعه به نقل از علی بن ابراهیم قمی آورده شده است. مثلا مرحوم مجلسی چنین گفته که: «وَ قَدْ رَوَی عَلِی بْنُ إِبْرَاهِیمَ وَ غَیرُهُ عَنِ اَلصَّادِقِ عَلَیهِ السَّلاَمُ [۲]» و یا مرحوم ملا محسن فیض کاشانی در تفسیرخود از ایشان این تعبیر را نقل کرده است[۳]

لازم به ذکر است که این روایت اگرچه از نظر سندی متصل نیست، اما به جهت جایگاه علی بن ابراهیم، و دقت و تأکیدش که گفته جز از راویان موثق چیزی نقل نمی کنم، این تفسیر تقریبا از سوی رجال شناسان توثیق شده است؛ آنچه که اختلاف است این است که آیا تمام آنچه که امروز به دست ما رسیده از علی بن ابراهیم است یا چیزهایی بر آن افزوده شده است.

علاوه براین روایت از امام صادق (ع)، روایات متعدد دیگری وجود دارد که موید تعبیر «مَنْ یمُتْ یرَنِی» است. مثلا مرحوم مجلسی روایتی را از امیرالمومنین(سلام الله علیه) نقل کرده که فرمود:

«مَنْ أَحَبَّنِی وَجَدَنِی عِنْدَ مَمَاتِهِ بِحَیثُ یحِبُّ وَ مَنْ أَبْغَضَنِی وَجَدَنِی عِنْدَ مَمَاتِهِ بِحَیثُ یکرَهُ[۴]»؛ هر کسی من را دوست بدارد به گونه ای مرا در هنگام جان دادنش خواهد دید که خرسند می­شود؛ و هر کسی مرا دشمن بدارد به گونه ای مرا در هنگام مرگش خواهد دید که کراهت داشته و اندوهگین میشود. پس با توجه به مجموعه روایات مربوط به رویت امیرالمومنین (ع) توسط محتضر به هنگام مرگ، تصمیم گیری در خصوص این مسئله آسان شده و می توان با پایداری و استواری، مدلول این روایت را پذیرفت.

در برخی از منابع آمده است که روزی حارث بن عبداللّه همْدانی(متوفی)، که از اصحاب امام علی (ع) و یک کوفی است، نزد حضرت آمد و از قیامت و حسابرسی اعمال خود خدمت حضرت علی علیه السّلام اظهار نگرانی و ترس کرد. در این هنگام امیر المؤمنین (ع) خطاب به حارث شعری سرودند که متن آن در دیوان منسوب به آن حضرت چنین است:

یا حَارِ هَمْدَانَ مَنْ یمُتْ یرَنِی مِنْ مُؤْمِنٍ أَوْ مُنَافِقٍ قَبَلاَ

یعْرِفُنِی طَرْفُهُ وَ أَعْرِفُهُ بِنَعْتِهِ وَ اسْمِهِ وَ مَا فَعَلَا

وَ أَنْتَ عِنْدَ الصِّرَاطِ مُعْتَرِضِی فَلَا تَخَفْ عَثْرَهً وَ لَا زَلَلًا

أَقُولُ لِلنَّارِ حِینَ تُوقَفُ لِلْعَرْضِ ذَرِیهِ لَا تَقْرَبِی الرَّجُلَا

ذَرِیهِ لَا تَقْرَبِیهِ إِنَّ لَهُ حَبْلًا بِحَبْلِ الْوَصِی مُتَّصِلًا

أَسْقِیک مِنْ بَارِدٍ عَلَی ظَمَإٍ تَخَالُهُ فِی الْحَلَاوَهِ الْعَسَلَا

قَوْلُ عَلِی لِحَارِثٍ عَجَبٌ کمْ ثَمَّ أُعْجُوبَهٍ لَهُ حَمَلا [۵]

یعنی: ای حارث همدانی هرشخصی که بمیرد خواه مؤمن باشد خواه منافق، مرا می بیند. او با چشم خود مرا می شناسد من هم او را با اسم و رسم و کارهائی که انجام داده می شناسم. تو در صراط بر سر راه من می ایستی، نترس، نه از لغزش های خود و نه از اشتباه های خویشتن.در قیامت به هنگامی که در پیشگاه عدل الهی برای محاکمه نگاه داشته می شوی، به آتش می گویم: او را رها کنید و به این مرد نزدیک مشوید. کاری به کارش نداشته باشید، زیرا با وصی محمّد (ص) ارتباط دارد. و من از آب سردی که فکر می کنی در شیرینی همانند عسل است به تو می نوشانم. حرف علی علیه السّلام برای حارث عجیب است. در وجود علی علیه السّلام مطالب عجیب فراوانی نهفته است.

پس از شنیدن شعر امیر المؤمنین علیه السّلام، حارث بطور عمیق گریست و چنین گفت: خدا را شکر و سپاس که مرا از شیعیان شما قرار داد.

در برخی متون هم آمده است که امام علی (ع) به حارث بن اعور همدانی، که از شیعیان مخلص و پاکباخته بود، به هنگام بیماری به عیادت آن حضرت رفته بود، فرمود: «یا حار همدان! من یمت یرنی»

در برخی منابع هم بطور کلی این بیت شعر را به اضافه ابیات دیگر به سید اسماعیل حِمْیَری مشهور به سید حِمْیری (متوفی ) از مشهورترین شاعران و مدافعان مذهب شیعه، نسبت داده شده است. چنانچه مرحوم مجلسی در جلد ششم بحارالانوار می گوید: «قال جمیل بن صالح: وأنشدنی أبوهاشم السید الحمیری رحمه الله فیما تضمنه هذا الخبر» یعنی جمیل بن صالح می گوید مضمون این روایت را سید حمیری در قالب شعر در آورده است و سپس مجموعه ابیات زیر را نقل می کند:

قَوْلُ عَلِی لِحَارِثٍ عَجَبٌ کمْ ثَمَّ أُعْجُوبَهً لَهُ حَمَلاَ

یا حَارِ هَمْدَانَ مَنْ یمُتْ یرَنِی مِنْ مُؤْمِنٍ أَوْ مُنَافِقٍ قَبَلاَ

یعْرِفُنِی طَرْفُهُ وَ أَعْرِفُهُ بِنَعْتِهِ وَ اِسْمِهِ وَ مَا فَعَلاَ

وَ أَنْتَ عِنْدَ اَلصِّرَاطِ تَعْرِفُنِی فَلاَ تَخَفْ عَثْرَهً وَ لاَ زَلَلاَ

أَسْقِیک مِنْ بَارِدٍ عَلَی ظَمَإٍ تَخَالُهُ فِی اَلْحَلاَوَهِ اَلْعَسَلاَ

أَقُولُ لِلنَّارِ حِینَ تُعْرَضُ لِلْعَرْضِ دَعِیهِ لاَ تَقْرَبِی اَلرَّجُلاَ

دَعِیهِ لاَ تَقْرَبِیهِ إِنَّ لَهُ حَبْلاً بِحَبْلِ اَلْوَصِی مُتَّصِلاَ[۶]

آنها که معتقدند تمام شعر از جمله بیت معروف «یا حَارِ هَمْدَانَ مَنْ یمُتْ یرَنِی – مِنْ مُؤْمِنٍ أَوْ مُنَافِقٍ قَبَلاَ» همه از حارث همدانی است، اصل داستان ملاقات حارث همدانی و گفتگوی آنها را برابر روایات چنین نقل می کنند:

حارث همدانی می گوید: شبی دیر هنگام به محضر امیرالمؤمنین علی علیه السّلام رسیدم، حضرت فرمودند: چه چیزی باعث شده که تو در این وقت شب به این جا بیایی؟ گفتم: ای امیرمؤمنان! به خدا قسم حبّ و دوستی تو، مرا به این جا آورد. حضرت فرمودند: «أما إنّی سَاُحَدِّثُکَ لَتَشکُرُها، أما إنَّهُ لا یَمُوتُ عَبدٌ یُحِبُّنی فَتَخرُجُ نَفسُهُ حَتّی یَرانی حَیثُ یُحبُّ، وَ لا یَموتُ عَبدٌ یُبغِضُنی فَتَخْرُجُ نَفسُهُ حَتّی یَرانی حَیثُ یَکرَهُ»؛ اینک برای تو حدیثی می گویم که شکر آن را نمایی، ای پسر اعور! آگاه باش، بنده ای که مرا دوست دارد، نمی میرد مگر آن که هنگام جان دادن مرا آن گونه که دوست دارد، خواهد دید و هیچ بنده ای که مرا دشمن داشته باشد، نمی میرد، مگر آن که هنگام جان دادن مرا همان طوری که بدش می آید، خواهد دید

سپس «سید حمیری» این مضمون از حدیث حضرت علی (ع) را در قالب شعر آورده است.

مثلامحمد بن عمر بن عبدالعزیز کَشّی که در میان علمای شیعه به کَشّی مشهور است و از رجالیان شیعه در قرن چهارم قمری است در کتاب رجال خود چنین آورده است:

«قال سمعت الحارث الأعور و هو یقول أتیت أمیر المؤمنین علیا( ع )ذات لیله فقال یاأعور ماجاءک قال فقلت یا أمیر المؤمنین جاء بی و الله حبک، قال، فقال أماإنی سأحدثک لتشکرها، أماإنه لایموت عبدیحبنی فتخرج نفسه حتی یرانی حیث یحب و لایموت عبدیبغضنی فتخرج نفسه حتی یرانی حیث یکره. قال، ثم قال لی الشعبی بعد أما إن حبه لاینفعک وبغضه لایضرک»[۷]

یعنی از حارث اعور همدانی شنیدم که گفت: شبی به خدمت حضرت امیر علیه السلام رفت، آن حضرت پرسیدند که چه چیز تو را در این شب به نزد من آورده؟ حارث گفت: والله! دوستی که مرا با تُست مرا پیش تو آورده؛ آنگاه آن حضرت فرمودند: بدان ای حارث که نمیرد آن کسی که مرا دوست دارد الا آن که در وقت جان دادن مرا ببیند و به دیدن من، امیدوار رحمت الهی گردد و همچنین نمی میرد کسی که مرا دشمن دارد الا آن که در آن وقت مردن مرا ببیند و از دیدن من