---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل هندسه مفهومی اوقات فراغت با رویکرد جامعه شناختی، روان شناختی، اخلاقی :

مقدمه

اوقات فراغت را می توان مهم ترین فرصت ها و ساعات در زندگی انسان ها دانست. چنان که برای مؤمنان لحظات نیایش با معبود، برای عالمان و اندیشمندان دقایق تفکر و تأمّل، برای هنرمندان زمان ساختن و ابداع، و برای عده ای اگر طرح و برنامه مشخصی برای استفاده از آن نداشته باشند، ملال آورترین لحظات خواهد بود. این اوقات، نزدیک ترین پیوند را با زندگی معنوی و فرهنگی افراد برقرار می کند، اوقاتی که با میل و اختیار در راه آموختن، آفریدن، پژوهش، تربیت، مشارکت های داوطلبانه اجتماعی، و… صرف می گردد.

از آنجایی که انسان در اوقات فراغت می تواند همان چیزی را که می پسندد انجام دهد، شخصیت اصلی خود را باز می یابد و آن را ابراز می کند، از این رو، قابلیت هایش غالباً در عرصه های اوقات فراغت جلوه گر می شود (مهدوی نژاد، ۱۳۸۸، ص ۷). فعالیت های چنین اوقاتی آن قدر اهمیت دارد که از آن به مثابه آیینه فرهنگ یاد می کنند (سازمان ملی جوانان، ۱۳۸۱، ص ۱۵).

برای درک بهتر اصطلاح «اوقات فراغت»، نگاهی به تاریخچه این پدیده، مفید است؛ زیرا آنچه امروزه تحت عنوان اوقات فراغت بیان می شود، در طول تاریخ دستخوش تغییر و تحولات زیادی شده است. از این رو، نباید برداشت امروزی از اوقات فراغت را به گذشته نسبت دهیم، بلکه باید کوشش کنیم تا مفهوم اوقات فراغت را در هر دوره زمانی بهتر درک کنیم. برای نمونه، آنچه که در یونان باستان به عنوان اوقات فراغت مطرح بود، نمی توان با مفهوم اوقات فراغت امروزی قابل مقایسه دانست؛ زیرا شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کاملاً دگرگون شده است. افزون بر آن، خود مفهوم اوقات فراغت در طول تاریخ پیوسته در حال تغییر بوده است.

اوقات فراغت در دوران باستان ویژه طبقه مرفه بود. در قرون وسطی، تحت تأثیر کامل فرهنگ مسیحیت قرار داشت. ازاین رو، اوقات فراغت ارزش بیشتری پیدا کرده بود. در عصر جدید و در پایان قرون وسطی و آغاز صنعتی شدن جوامع غربی رابطه بین کار و اوقات فراغت به طور اساسی دچار تغییر و تحول شد. چنان که اوقات فراغت به عنوان زمان تلف شده و کار به عنوان ارزش مطرح می شد (جلالی فراهانی، ۱۳۹۱، ص ۲۱-۲۳). در کشور ما اوقات فراغت از زمان قاجار مورد توجه قرار گرفت (سازمان ملی جوانان، ۱۳۸۴، ص ۴).

در رابطه با موضوع تحقیق، تاآنجاکه مورد بررسی قرار گرفته، تحقیق و تألیف مستقلی تدوین نشده است. هرچند در مورد اوقات فراغت کتاب و مقالات مفیدی انجام شده است. از این رو، با التفات به تحقیقات انجام شده، این مقاله حاضر تلاش دارد تا مفهوم اوقات فراغت را تحلیل، و آن را از مفاهیم همگن همچون کار، بازی، تفریح بازشناسد.

مفهوم شناسی اوقات فراغت

«اوقات فراغت» از دو کلمه «اوقات» و «فراغت» ترکیب شده و ضروری است پیش از بیان تعریف و مفهوم آن، به معنای لغوی این دو کلمه اشاره شود.

۱. معنای لغوی «وقت»

«وقت» را در فرهنگ لغات به معانی متعدد به کار رفته است. از آن جمله: «وقت» مقداری از زمان است و هر زمانی که محدودیت و نهایتی داشته باشد، موقت گفته می شود (فراهیدی، ۱۴۰۹ق، ج ۵، ص ۱۹۹). «اوقات» جمع وقت؛ یعنی هنگام ها، روزگارها، ساعات، ازمنه (معین، ۱۳۶۳، ج ۱، ص ۴۰۴).

۲. معنای لغوی فراغت

«فراغت» در فرهنگ لغات به معانی متعدد به کار رفته است از جمله:

«فراغت» در زبان فارسی به معنای فرصت و مهلت، آسایش و آرامی و استراحت، ضد گرفتاری از کار و شغل (دهخدا، ۱۳۶۵، ج ۱۱، ص ۱۷۰۲۰). در فرهنگ معین، «فراغت» به معانی ذیل آمده است: ۱. پرداختن از فراغ؛ ۲. آسایش، استراحت، آسودگی، آرامش؛

چنانکه نظامی در خسرو و شیرین گوید:

چو برگفت این سخن شاپور هُشیار

فراغت خفته گشت و عشق بیدار

(نظامی گنجوی، ۱۳۷۶، ص ۳۶)

۳. بی اعتنایی، وارستگی؛ ۴. فرصت، مجال (معین، ۱۳۶۳، ج ۲، ص ۲۵۰۴).

فراغت به معنای آسودگی و آسایش و آسودگی از کار و شغل آمده است (عمید، ۱۳۷۸، ص ۹۰۶).

«فراغت» لغتی است عربی که از ریشه فَرَغَ گرفته شده است و معانی مختلف دارد. مهم ترین معانی «فراغت» عبارتند از: وسعت، پایان یافتن کاری، دست کشیدن از کار، فرصتی که پس از پایان یک کار در اختیار انسان قرار می گیرد، جدایی از چیزی یا کاری (شریفی، ۱۳۹۱، ص ۷۱). چنان که سعدی شیرازی می سراید:

سلسله مـوی دوست حلقه دام بـلاست

هر که در این حلقه نیست فارغ از این ماجراست

(سعدی، ۱۳۶۷، ص ۷۱۳)

«فراغت» در لغت عربی به معنای اضطراب و «فراغ» به معنای آسایش است (معین، ۱۳۶۳، ج ۲، ص ۲۵۰۴). «فَرَغَ مِنَ العَمَلِ» یعنی کارش تمام شد، از کار دست کشید. «فَرَغَ وَ فَرِغَ مِنَ الشَّیءِ» چیزی را به پایان رسانید. «اَلفِرغ» یعنی بیکاری، فراغت، تهی بودن «اَلفَرِغ» یعنی بیکار، خالی، تهی (بندرریگی، ۱۳۶۶، ص ۴۱۵). «اَلفَراغَهُ»: اَلجَزَعُ وَ القَلَقُ، قَالَ: یکادُ مِنَ الفَراغَهِ یستَطارُ (حسینی زبیدی، ۱۴۱۴ق، ج ۱۲، ص ۵۱).

همچنین فراغت یعنی بی تابی، اظهار حزن و دلتنگی، و اضطراب، بی آرامی.

۳. تعاریف اوقات فراغت

در علوم مختلف از جمله جامعه شناسی و روان شناسی راجع به اوقات فراغت تعاریفی ارائه شده است:

الف. رویکرد جامعه شناختی

در عصر حاضر، اندیشه درباره فراغت کم و بیش با پیدایش جامعه شناسی فراغت، یعنی دانشی که در نظر دارد این مسائل را به وسیله روش های علمی مورد بررسی قرار دهد و تفکری سازمان یافته ایجاد کند، مرتبط است. از منظر جامعه شناختی، برای فراغت دو شرط قابل تصور است:

۱. آنکه فعالیتی باشد فارغ از اجبارهای اجتماعی مذهبی و عمومی، که در آن نوعی گزینش یا انتخاب آزاد مطرح است.

۲. اینکه کاری که فرد از طریق آن، معیشت خود را تأمین می کند و باید از سایر فعالیت ها جدا باشد.

«فراغت» واقعیتی است کاملاً تازه که با جامعه صنعتی و پدیده شهرنشینی به وجود آمده است و آن را نمی توان با بیکاری قرون گذشته مقایسه کرد (سازمان ملی جوانان، ۱۳۸۱، ص ۴۹). البته اوقات فراغت در جامعه صنعتی، ماهیتی پیچیده و ناهمگون پیدا کرده است. در حالی که این پدیده اجتماعی می باید اعضای جامعه را به یکپارچگی و یکدلی رهنمون سازد (جلیلی، ۱۳۸۷، ص ۱۱۰).

«اوقات فراغت» یک مفهوم فرهنگی، و جزئی از نظام فرهنگی است و در ارتباط با خرده نظام شخصیتی، در پی تحقق مطلوبیت فردی اعضای جامعه بوده، کارکرد عمده آن، علاوه بر تأمین نیازهای فراغتگران، نوعی کارکرد اجتماعی در راستای اجتماعی شدن و انتقال ارزش ها و هنجارها، تأمین حیات اجتماعی و ایجاد تعادل و توازن در نظام اجتماعی است (ریتزر، ۱۳۷۴، ص ۱۳۵-۱۳۶).

برخی جامعه شناسان در تعریف «اوقات فراغت»، به ویژگی های آن، عده ای به اهداف، و گروهی به آثار و نتایج آن توجه کرده اند. چنان که آلن بیرو به نقل ازژوفر دومازیه (۱۹۷۲) جامعه شناس فرانسوی، با توجه به همه موارد مزبور، جامع ترین تعریف را ارائه کرده، می نویسد:

اوقات فراغت در برگیرنده مجموعه ای از اشتغالات است که فرد با کمال میل بدان می پردازد. خواه به منظور استراحت، خواه برای ایجاد تنوع و خواه با هدف گسترش اطلاعات و آموزش خویشتن (بدون توجه به اهداف مادی) و خواه برای مشارکت اجتماعی آزاد، بعد از آنکه از الزامات حرفه ای، خانوادگی و اجتماعی فارغ گشت (بیرو، بی تا، ص ۲۰۳).

از آنچه گذشت، می توان گفت: فراغت کامل دارای خصایص زیر است: رها بودن از وظایف اجتماعی و جدایی از اجبارها؛ هدف و حیثیت مادی نداشتن و جدایی از تأمین معیشت؛ نشاط آور و شادمانی آور بودن و احساس لذت بردن و انجام آزادانه و داوطلبانه.

ب. رویکرد روان شناختی

براساس نظرات روان شناختی، انسان دارای یک مجموعه نیازهای اساسی است که در مراحل مختلف نمود پیدا می کنند. نیازهای اوقات فراغت، به طور عمده نیازهای ثانویه و بیانگر حالات روانی اجتماعی انسان هستند که به مرور زمان و در شرایط متفاوت اجتماعی بین افراد مطرح می شوند (جلیلی، ۱۳۸۷).

اوقات فراغت با رویکرد روان شناختی، به زمانی اطلاق می شود که انسان هیچ کار موظفی نداشته و با میل و علاقه به امر خاصی می پردازد. چنان که آمده است:

منظور از اوقات فراغت، فرصت و زمانی است که انسان مسئولیت پذیر، هیچ گونه تکلیف یا کار موظفی را عهده دار نبوده، زمان در اختیار اوست که با میل و انگیزه شخصی به امر خاصی بپردازد. به دیگر سخن، فراغت زمانی است که پس از به انجام رساندن کار و تکلیف موظف روزانه، باقیمانده است و انسان، فرصت می یابد که با رغبت و علاقه و انگیزه شخصی، فعالیت یا برنامه خاصی را انتخاب و پیگیری نماید (افروز، ۱۳۷۰).

درباره پیدایش فراغت و گرایش انسان به آن، سه نظریه وجود دارد:

۱. اولین نظریه این است که مبنای تفریح، مذهب است. چنانچه در جوامع اولیه، عملاً رسوم مذهبی از بازی و تفریح جدا نبوده است و رقص و آواز و نمایش رابطه تنگاتنگ با سنن مذهبی داشته است (زاهدی اصل، بی تا، ص ۹).

۲. دومین نظریه راجع به فراغت، فرضیه غریزی «بازی و تفریح» است. چنان که کارل گروس (۱۸۹۸) دانشمند و مربی برجسته آلمانی در کتاب بازی و مرد بر این باور است که بازی انسان، مانند بازی حیوانات از یک نیاز فطری سرچشمه می گیرد و وظیفه اصلی بازی در سنین کودکی، آماده سازی طفل برای بزرگسالی است (همان).

۳. سومین نظریه، فرضیه مبتنی بر «استراحت و کسب لذت» است. چنان که هربرت اسپنسر فیلسوف انگلیسی (۱۸۲۰-۱۹۰۳)، علت گرایش انسان به تفریح را رها شدن وی از نیروهای اضافی می داند، و مورتین لازاروس روان شناس آلمانی، عامل تفریح را نیاز بشر به استراحت و جبران خستگی بیان می کند (همان).

از دیدگاه روانکاوی، بازی و هنر به عنوان یک عامل مؤثر آموزش و تعلیم و تربیت، باید به طور اصولی بررسی شود. همچنین به عنوان یکی از اساسی ترین جنبه های خوبی و رفتار آدمی ارزیابی گردد (مقصودی، ۱۳۴۹، ص ۳۷).

بنابراین، طبق دیدگاه روان شناسی، انسان در ایام فراغت درصدد یافتن پاسخ به نیازهای اساسی خود است، یا به دنبال تفریح و سرگرمی است یا اینکه در جست و جوی استراحت، آرامش جسمی و روحی و رهایی از یکنواختی می باشد.

ج. رویکرد اخلاقی

در این بخش، به برخی آراء و دیدگاه های فلاسفه و علمای اخلاق درباره اوقات فراغت اشاره می شود. با این توضیح که ارسطو بیش از همه به مسئله اوقات فراغت پرداخته است. چنان که ایورموریش به نقل از ارسطو می گوید:

اوقات فراغت فی نفسه شادی بخش و خوشحال کننده و منشأ لذت است. طعم این لذت را کسانی می چشند که دارای اوقات فراغت هستند و افراد پرمشغله از آن محروم اند. بنابراین، تعدادی رشته یادگیری و تربیتی وجود دارد که تحصیل در آنها باید با دید لذت بردن از اوقات فراغت باشد و به خاطر خودشان برای آنها ارزش قائل شویم ( ایورموریش، ۱۳۷۳، ص ۹۹).

جلالی فراهانی نیز به نقل از ارسطو آورده است که او در نوشته هایش از «زمان اضافی»، «زمان برای خود» یا «زمان آرامش» صحبت کرده است، و می گوید: «ما کار می کنیم تا اوقات فراغت داشته باشیم، جنگ می کنیم تا در صلح زندگی کنیم» (جلالی فراهانی، ۱۳۹۱، ص ۲۱).

خواجه نصیر الدین طوسی (۵۷۹ ق) در رابطه با اوقات فراغت معتقد است:

برای آموختن فنّ و حرفه ای که در حدود سنین نزدیک به ۱۳ سالگی و بعد از این سن است ورزش و حداقل استراحت فعال لازم است؛ یعنی حرکت بدنی و فعالیت بدنی مختصری که رفع کسالت حاصل از تحمل تعلیم در او حاصل گردد و خستگی ذهنی ناشی از فشار فکری و توجه بیش از حدّ مرتفع گردد (سازمان ملّی جوانان، ۱۳۸۱، ص ۴۹).

معدن کن، به نقل از محمد قطب در خصوص توصیه اسلام نسبت به استفاده صحیح از اوقات فراغت می نویسد:

اسلام یکی از وسایلی که برای تربیت و علاج انسان مهمّ می داند، تخلیه بارهایی است که گاه گاه در جسم و جان انبوه می شود؛ چون هنگامی که این بارها (نیروها) بیش از حد معینی در یک جا جمع می شود و بدون یک هدف علمی در یک جا بمانند، به وجود انسان ضرر می زنند و بسیاری از امراض روانی به علت تجمع نیروهایی است که بدون استفاده در یک جا انبار شده و در راه طبیعی خود به کار برده نمی شوند و راه صحیح خود را نمی یابند (معدن کن، ۱۳۶۹، ص ۳۲).

اوقات فراغت به معنای زمان ها و فرصت هایی است که فرد در استراحت و آسایش از کار رسمی و شغل اصلی خود به سر می برد. از نظر اسلام، اوقات فراغت به معنای اوقات و زمان های آزادی از قیود و محدودیت های قانونی و اخلاقی، و اوقات بی مسئولیتی نیست؛ زیرا انسان تا زمانی که از عقل و اختیار و آگاهی برخوردار است، دارای مسئولیت می باشد (شریفی، ۱۳۹۱، ص ۹۱).

۴. تفاوت اوقات فراغت و وقت آزاد

فراغت و وقت آزاد دو مفهوم متفاوت هستند، با این تفاوت ها:

۱. هر کس می تواند وقت آزاد داشته باشد، ولی هر کس نمی تواند فراغت داشته باشد.

۲. وقت آزاد به روش مخصوصی از جمع کردن نوع خاصی از زمان اشاره دارد، حال آنکه فراغت به حالتی از بودن و شرایطی از آدمی اطلاق می شود که کمتر به دست می آید.

۳. وقت آزاد هم وقت فراغت را در بر می گیرد و هم تمامی فعالیت هایی را که خارج از حوزه کار در برابر فرد قرار دارند. نیاز فرد به غذا خوردن، خوابیدن، مراقبت از سلامت یا مراقب ظاهر خود بودن، وظایف خانوادگی، وظایف اجتماعی و مسئولیت های مذهبی را باید در وقت آزاد انجام داد (سازمان ملی جوانان، ۱۳۸۱، ص ۴).

۴. وقت آزاد زمانی است که انسان پس از انجام همه وظایف و مسئولیت های خود در اختیار دارد، اما اوقات فراغت، زمانی است در طول زمان آزاد، که انسان از نظر فکری رها از هر گونه اجبار و مسئولیت است. از این رو، اوقات فراغت نسبت به وقت آزاد شخصی تر بوده و جزیی از آن به شمار می آید (جلالی فراهانی، ۱۳۹۱، ص ۶-۷).

لازم به یادآوری است از ۲۴ ساعت شبانه روز می توان دو جدول ذیل را ارائه نمود:

۱. دیدگاه متعارف: در این دیدگاه وقت فراغت، وقت خارج از کار موظفی است.

۲. دیدگاه نگارنده که در آن سه وقت برای انسان متصور شده است: وقت کار که موظفی، اجباری و با برنامه است. وقت آزاد که غیر موظفی، اختیاری ولی با برنامه است. مانند رفتن به مهمانی یا مهمانی دادن که با برنامه همراه می باشد. وقت فراغت که در دلِ وقت آزاد قرار دارد و بخشی از آن می باشد.

۵. سطوح مختلف فراغت

سطوح مختلف فراغت را می توان به شرح ذیل ذکر نمود:

الف. خلأ فراغت

«خلأ فراغت» را فراغت بدون برنامه هم می گویند. در فراغت بدون برنامه، مشکلات عدیده ای به وجود می آید که معمولاً بزهکاری و انحرافات مختلف، محصول فراغت بی برنامه است. ایستادن سرکوچه یا سرگذر و پرسه زدن در خیابان ها، شیوه های اصلی گذران فراغت بی برنامه است. این نوع گذران فراغت، عواقب نامطلوب فردی و اجتماعی را در پی دارد (سازمان ملی جوانان، ۱۳۸۱، ص ۲۹۳). البته به نظر می رسد، شیوه گذران فراغت بی برنامه در روزهای تعطیل به مراتب بیشتر از روزهای کار می باشد.

لازم به یادآوری است که خلأ فراغت و اوقات فراغت بدون برنامه ریزی را می توان فراغت بیمارگونه نام نهاد، چون با اتلاف وقت و بیهودگی همراه است و بر اثر آن مشکلات بسیاری گریبان گیر فرد و جامعه می شود.

ب. فراغت انفعالی (غیرفعال)

«فراغت انفعالی»، به نوعی از فراغت اطلاق می گردد که فرد بدون انجام واکنش، در معرض عمل یک محرک دیگر است، به طوری که انسان پذیرای محرک های بیرونی است و از خود تحرک و ابتکار شایان ذکری ارائه نمی دهد. در نتیجه، به راحتی تأثیر پذیرفته و گاهی بدون اینکه متوجه باشد تحت تأثیر پیام هایی قرار می گیرد که از طریق رسانه های مذکور تبلیغ و القا می گردند. تماشای تلویزیون، گوش دادن به رادیو، استفاده از اینترنت، انجام انواع بازی های رایانه ای در زمره فراغت انفعالی طبقه بندی می گردند.

بنابراین، در این شیوه گذران فراغت، فرد در معرض بمباران پیام ارسالی قرار می گیرد، بدون اینکه خود بتواند نقش آفرینی کند. در نتیجه، و به مرور زمان ابتکار عمل از دست وی خارج و به موجودی بی خاصیت تبدیل می شود (همان، ص ۲۹۴).

لازم به یادآوری است که برای فراغت، کارکردهای متعدد جسمی و روحی است که کارکرد جسمی از طریق ورزش و دیگر فعالیت های بدنی انجام می شود و کارکرد روحی به وسیله آموزش، رفع خستگی، استراحت و… انجام می گردد.

ج. نیمه فراغت

«نیمه فراغت» وضعیتی است که طی آن کار و فراغت توأمان انجام می شود. در این شرایط لذت، کار و بالتبع آن درآمد در هم می آمیزند. از این رو، به آن نیمه فراغت می گویند. کارهای هنری و تزئینی، نقاشی، مجسمه سازی، موسیقی و…، که هم به دنبال لذت، کسب درآمد هم نسبتاً اموری اختیاری و ارادی هستند مشمول وضعیت فوق می گردند (همان، ص ۲۹۵).

د. فراغت فعال

مطلوب ترین شیوه گذران فراغت، فراغت فعال است. در این شیوه، اهداف عمومی فراغت تحقق می یابد، هم خستگی مرتفع می شود، هم لذت کسب می گردد و هم تحول و تعالی شخصیت مد نظر می باشد. در فراغت فعال، انسان دارای تحرک و حضور ملموس و مؤثر در عرصه عمل است و بر شرایط تأثیر گذارده و آن را تغییر می دهد. از این رو، فراغت به رشد و پویایی شخصیت کمک می کند و روش های مواجهه مطلوب، کارآمد و مؤثر با محیط پیرامون و عناصر آن را تعلیم می دهد. گردشگری، صله رحم و دیدار با خویشاوندان، مطالعه، ورزش کردن از شیوه های مطلوب گذران اوقات فراغت می باشند.

لازم به یادآوری است با بهره وری از متون دینی، می توان اقسام فراغت را به مثبت و منفی تقسیم کرد:

امام سجاد (ع) در خصوص فراغت مثبت می فرماید:

خداوندا، اگر ما را فراغت و آسایشی مقدر فرموده ای، چنان کن که به هنگام آسایش در امان مانیم: نه گناهی ما را گرفتار سازد و نه ملالتی به ما رسد، تا فرشتگانی که گناهان ما را می نویسند، با صحیفه اعمال ما بی آنکه در آن گناهی نوشته شده باشد از نزد ما بازگردند و فرشتگانی که ثواب های ما را می نویسند، شادمان با صحیفه ای نوشته از اعمال نیک ما به نزد تو آیند (صحیفه سجادیه، ۱۳۷۵، ص ۷۶).

امام علی (ع) نیز فرمودند: «شب زنده داری با یاد خدا، فرصتی است برای افراد سعادتمند، و تفریح و آسایشی است برای اولیای خدا» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق، ص ۴۰۴).

این کلام از پیامبر اکرم (ص) را می توان فراغت منفی تلقی نمود: «دو نعمت است که بسیاری از مردم در مورد آنها مغبون هستند: تندرستی و آسایش» (نهج الفصاحه، ۱۳۸۶، ص ۴۱۰-۴۱۱).

همچنین امام محمد باقر (ع) فرمودند:

حضرت موسی بن عمران در پیشگاه الهی عرض کرد، پروردگارا، کدام یک از بندگانت نزد تو بیشتر مورد بغض است. فرمود، آنکه شب ها چون مرداری در بستر خفته و روزها را به بطالت و تنبلی می گذراند» (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج ۷۳، ص ۱۸۰).

۶. بررسی مفاهیم همگن

در اینجا جهت دریافت مفهوم «فراغت» و «اوقات فراغت»، مفاهیم کار، بازی، تفریح، سرگرمی، ورزش بررسی می شوند:

الف. کار

در یک نگاه کلی، کار هر فعالیتی است که از طریق آن کالایی و یا خدماتی برای استفاده فوری و یا مبادله تولید می شود. براساس این تعریف کلی، کار فعالیت فکری، عملی و عاطفی انسان است که اولاً، غایتمند و ثانیاً، اجتماعی است. کار و فراغت به عنوان دو نیاز اساسی بشر، در پی انقلاب صنعتی و بسط مناسبات سرمایه داری از یکدیگر منفک شدند.

همچنان که کار عملِ خلاق مولد و تغییر دهنده است، فراغت نیز فعالیت نسبتاً خود انگیخته و آزادانه فرد در باز آفرینی خود، خود ـ بیانگری و بازیابی خویشتن دانسته می شود. در جوامع پیش سرمایه داری، کار و فراغت در هم ادغام و از یکدیگر نامتمایز بودند. در چنین جوامعی، نه اینکه زمان فراغت یا حتی سرگرمی وجود نداشت، اما فراغت و سرگرمی و در کل بازی بیشتر به صورت آیین ها و جشن های دینی یا غیردینی نمود می یافت که در واقع، بخشی از روند کار محسوب می شد (قاضی مرادی، ۱۳۸۷، ص ۱۶-۲۰).