فایل پاورپوینت کامل نقش امام جواد علیه السلام در آماده سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش امام جواد علیه السلام در آماده سازی جامعه شیعی برای دوران غیبت :

مقدمه

جامعه مسلمانان به ویژه شیعیان، از صدر اسلام، با پدیده مهدویت آشنا بودند. از این رو، پس از رحلت پیامبر(ص)، هر از گاهی، عده ای بودند که خود را مهدی و دیگرانی بودند که فردی را قائم می پنداشتند. امامان شیعه که به خوبی با شخصیت قائم(عج) آشنا بودند، بر خود واجب می دانستند که پیروان خود را با آموزه های راستین مهدویت آشنا سازند. این که مهدی کیست؟ چه زمانی ظهور می کند؟ چه کاری انجام خواهد داد و چه کسانی می توانند پیرو او باشند؟ اما آماده سازی جامعه شیعی برای رویارویی با عصر غیبت، به همین جا ختم نمی شود. این وظیفه ای بود که بر دوش امامان، به ویژه امامان متاخر سنگینی می کرد. آن چه خواهد آمد، تبیینی از اقدامات امام جواد(ع) برای این آماده سازی است.

اهمیت این مسئله از آن روست که هنوز هم جامعه شیعی، درعصر غیبت به سر می برد و الگوبرداری از سیره امام جواد(ع) برای آماده سازی جامعه شیعی در عصر غیبت، هنوز هم کارا خواهد بود.

در حوزه امام جواد(ع) تحقیقات ارزشمندی صورت گرفته که هر یک به جای خود قابل تقدیر است. مسند الامام الجواد(ع)؛ عزیزالله عطاردی قوچانی، موسوعه الامام الجواد(ع)؛ ابوالقاسم خزعلی، الحیاه السیاسیه للامام الجواد(ع)؛ جعفر مرتضی عاملی و چندین کتاب دیگر درباره زندگی نامه امام جواد(ع) و یکی دو کتاب دیگر درباره فعالیت های علمی، از جمله آثار ارزشمند این حوزه است ولی موارد فوق هیچ یک، به صورت تخصصی به موضوع «نقش امام جواد(ع) در آماده سازی شیعیان در عصر غیبت» اشاره نکرده اند. این امر ضرورت این تحقیق را بیش از پیش نمایان می سازد.

هدفی که این تحقیق دنبال می کند، واکاوی فعالیت های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی حضرت جواد(ع) از منظر آماده سازی جامعه شیعی در دوره غیبت برای الگوبرداری جامعه کنونی شیعی است.

واکاوی مذکور بدون بسترشناسی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه معاصر جوادالائمه(ع) میسر نیست.

بسترشناسی فرهنگی، سیاسی و اجتماعی عصر امام جواد(ع)

پذیرش ولایت عهدی از سوی امام رضا(ع) را باید سرآغاز شکل گیری وضعیت خاص سیاسی برای تشیع نامید. این واقعه باعث تقویت جریان اعتقادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی تشیع در سطح گسترده ای شد. در واقع همین گسترش سبب خوف و وحشت مأمون گردید که در نهایت به شهادت امام رضا(ع) منجر شد.

با شهادت هشتمین امام شیعیان علی بن موسی الرضا(ع) در سال ۲۰۳ هجری قمری، امامت محمدبن علی ملقب به جواد الائمه(ع) در حالی که سن شریف شان به هشت سال می رسید، آغاز شد (صدوق، ۱۴۰۴: ج۲، ۲۴۱).

۱. بستر سیاسی – اجتماعی

شهادت امام رضا(ع) و آسودگی خیال مأمون از سوی ایشان در عرصه سیاسی، سبب غفلت از وجود امام جواد(ع) نشد. مأمون پس از استقرار در بغداد به سال ۲۰۴ق، متوجه آن امام بزرگوار گردید. لذا در نخستین اقدام، ایشان را به بغداد فراخواند (عاملی، ۱۴۰۵: ۶۵)[۱] و سپس در گام بعدی، دخترش ام الفضل را به عقد امام درآورد. از آن جا که مأمون می دانست، پس از علی بن موسی(ع) شیعیان، امامت فرزندش محمد(ع) را خواهند پذیرفت، این اقدام ها، با هدف کنترل امام جواد(ع) از نزدیک، نظارت بیشتر بر ارتباط ایشان با شیعیان، نزدیکی به دستگاه خلافت و در نهایت کم رنگ شدن مخالفت و مبارزه آن حضرت با حاکمیت، صورت گرفت. از سوی دیگر، مأمون با تظاهر به تکریم و دوستی با امام، اهداف مهم دیگری مانند نزدیکی به اهل بیت(ع) و برائت از خون امام رضا(ع) را نیز دنبال می کرد.

پس از مأمون و در سال ۲۱۸ معتصم، زمام امور خلافت را به دست گرفت. او نیز همچون مأمون، امام جواد(ع) را به اجبار از مدینه به بغداد فراخوانده و بر شیوه سلف، امام را زیر نظر داشت. سیاست مراقبت دایمی از امام، نشان می دهد که خلیفگان عباسی، جایگاه و منزلت محمدبن علی(ع) را نزد مردم و به ویژه شیعیان باور داشته و همیشه احساس خطر می کردند. برای نمونه می توان به برخورد ارادتمندانه والی سجستان با نامه و فرستاده آن حضرت و حل مشکل ایشان اشاره کرد که گواه روشنی بر نفوذ امام حتی میان مخالفان است (کلینی، ۱۴۰۷: ج۵، ۱۱۱). از این رو معتصم از ناحیه امام احساس خطر کرده و تصمیم به قتل ایشان گرفت (نوبختی، ۱۳۵۵: ۱۳۳). بنا به برخی منابع متقدم، ام الفضل از سوی حکومت، مأمور این کار

شده و در تاریخ ۲۹ ذیقعده سال ۲۲۰ امام جواد(ع) به شهادت رسید (ابن شهرآشوب، ۱۹۵۶: ج۳، ۵۰۳).

۲. بستر علمی – فرهنگی

تلاش های علمی امام باقر و امام صادق(ع) سبب رونق فراوان فضای علمی در جهان اسلام شد. در این میان سهم شیعیان به لحاظ استفاده از منابع علمی معصومان(ع) سهم قابل ملاحظه ای بود. در کنار گسترش علوم مختلف و رشد و ارتقای فکری مردم، جریانات به وجود آمده در زمان امام رضا(ع) هم چون ولایت عهدی، علاقه شخصی مأمون به مباحث علمی و مناظرات ایشان نیز سبب ورود هر چه بیشتر شیعیان به مباحث جدید در عرصه های فکری و نظری و تمایل پررنگ تر آنان به مسائل مهم اجتماعی شده بود. امام محمد تقی(ع) وارث چنین فضای علمی و فرهنگی ای بود. ثبت روایت از سوی ۱۱۳ یا ۱۲۰ نفر از امام جواد(ع) (طوسی، ۱۳۷۳: ۳۹۷-۴۰۹) و وجود ۲۲۰ حدیث پیرامون مسائل مختلف با توجه به امامت در خردسالی و کوتاهی عمر شریف آن حضرت، نشان از فضای علمی به وجود آمده در آن دوره می باشد (عطاردی، ۱۳۸۸).

نشانه دیگر، ادامه جلسات مناظره در دوران ۱۷ ساله امامت جوادالائمه(ع) است. هر چند می توان برای برگزاری مناظرات گوناگون از سوی مأمون، دلایلی همچون خاموش کردن صدای اعتراض سران عباسی به دلیل ازدواج امام جواد(ع) با ام الفضل را حدس زد ولی در واقع هدف، شکست امام در مناظرات و در نهایت زیر سؤال بردن بهره گیری امام شیعیان از علم الهی بود. مأمون در فرمانی به یحیی بن اکثم، قاضی القضات حکومت خود، به هدف خویش از برگزاری مناظرات علمی این گونه اشاره می کند:

پرسش و مسئله ای را بر ابوجعفر عرضه کن که او را محکوم و ساکت کنی (حرانی، ۱۴۰۴: ۳۳۵).

این مناظرات گرچه با آن هدف و به اقتضای شرایط فرهنگی جامعه اسلامی برگزار می شد ولی در نهایت اثبات امامت امام جواد(ع) را در پی داشت. برای نمونه در گزارشی، یحیی بن اکثم در حرم پیامبر(ص) با امام برخورد کرد و مسائلی از ایشان پرسید. در پایان گفت:

می خواهم درباره مسئله ای از شما بپرسم ولی خجالت می کشم. امام فرمود: پیش از آن که تو بپرسی من خبر می دهم. تو می خواهی از امام (کنونی) بپرسی. گفت: به خدا سوگند همین است. فرمود: من همان امام هستم (کلینی، ۱۴۰۷، ج۱، ۳۵۳).

تأسیس بیت الحکمه در سال ۲۱۵ در بغداد از سوی مأمون نیز از مهم ترین اتفاقات علمی و فرهنگی عصر امام جواد(ع) بود (مسعودی، ۱۴۰۴: ج۳، ۴۵۵).

مقابله با فرقه های انحرافی در راستای تقویت باورهای مهدوی

وجود جریان های انحرافی عقیدتی در زمان همه امامان شیعه وجود داشت. شدت مواجهه آن بزرگواران بر اساس میزان آسیب آن اندیشه ها به اعتقادات مردم تنظیم می شد. از این رو حضرات معصومان در مقابل کوچک ترین انحرافات، سخت ترین مواضع را اتخاذ کرده و به روشنگری شیعیان می پرداختند. آن چه که بررسی مواجهه امام جواد(ع) با این فرقه ها را در این مقاله، ضروری می سازد، آسیبی است که آنان به باورهای مهدوی شیعیان می زدند.

در زمان امام جواد(ع) جریان های انحرافی درون دینی مانند زیدیه، اسماعیلیه و واقفیه از طرفی و جریان غلات نیز از طرفی دیگر، دست از فعالیت خود برنداشته و هر یک در صدد تبلیغ و ترویج عقاید انحرافی خود بودند. اگر چه پیدایش این گونه فرق، مربوط به دوران امامت امام جواد(ع) نبود ولی استمرار فعالیت آنان در دوره ایشان بود و تاریخ اندیشه ها نشان داده که یک اندیشه در طول زمان قوی تر از زمان پیدایش است. از این رو امام جواد(ع) کار دشواری پیش رو داشت.

تنها حُسنی که این دوران داشت، عدم پیدایش فرقه ای جدید و پایا بود. برخی محققان معاصر نیز این نکته را مورد تأیید قرار داده اند:

پس از امام هشتم تا امام دوازدهم که نزد اکثریت شیعه مهدی موعود است، انشعاب قابل توجهی به وجود نیامد و اگر وقایعی نیز در شکل انشعاب پیش آمده، چند روز بیش نپاییده و خود به خود منحل شده است، مانند اینکه جعفر فرزند امام دهم پس از رحلت برادر خود امام یازدهم، دعوی امامت کرد و گروهی به وی گرویدند اما پس از چند روزی متفرق شدند و جعفر نیز دعوی خود را تعقیب نکرد و همچنین اختلافات دیگری در میان رجال شیعه در مسائل علمی، کلامی و فقهی وجود دارد که آنها را انشعاب مذهبی نباید شمرد. (طباطبایی، ۱۳۸۵: ۶۵).

بیشترین آسیب به پندارهای حوزه مهدویت را فرقه «واقفه» یا «واقفیه » وارد می کرد. آنان کسانی بودند که بر یک امام توقف می نمودند بدین معنا که آن امام را زنده دانسته و منتظر رجعت یا ظهور وی بوده و از این رو امامت امام بعدی را برنمی تابیدند. پس «واقفیان»، منتظر امام مورد نظر خویش و مخالف با مهدویت مصطلح شیعیان اثناعشری بودند. پس از امامان متعدد، پدیده «توقف بر یک امام» خودنمایی کرده(ناصری، ۱۴۰۹: ج۱، ۳۹ -۵۵) ولی مشهورترین واقفیان، توقف کنندگان بر امام موسی بن جعفرند (نوبختی، ۱۳۵۵: ۸۵). از این رو امام جواد(ع) با منحرف ترین و سرسخت ترین فرقه های زمانه خویش که بیشترین آسیب را به اندیشه های مهدوی شیعیان اثناعشری می زد، مواجه بودند.

انگیزه اصلی ترویج دهندگان و قائلین این جریان دنیاطلبی بوده، لذا با جعل روایات و سوءاستفاده از آن سبب انحراف عده ای از شیعیان پس از امام کاظم(ع) شدند. گروه انحرافی واقفیه با انگیزه های مادی و دنیاطلبی گروهی از بزرگان شیعه آغاز شد که تداوم امامت امام رضا(ع) را با منافع مادی خود در تضاد می دیدند. گزارش کشی از وضعیت دو تن از وکلای امام کاظم(ع) این موضوع را به خوبی ثابت می کند و آن این که نزد دو تن از وکلای امام کاظم(ع) بنام حیان سراج و شخصی دیگر حدود سی هزار دینار بود و با آن پول، خانه و غلام خریدند. وقتی خبر شهادت امام کاظم(ع) رسید آنان انکار نمودند و این آموزه را که «لا یموت لانّه هو القائم» میان شیعیان رواج دادند (کشی، ۱۴۰۹: ج۲، ۷۶۰).

از سوی دیگر، برخی این ادعا را به دلیل آن که انگیزه های مادی، از مهم ترین دلایل توقف واقفه بوده و این شرایط پس از هر امامی وجود نداشته، نپذیرفته اند (ناصری، ۱۴۰۹: ج۱، ۶۰). آنان بر این باورند که وجود روایات زیاد از امامان قبل از امام کاظم(ع) در زمینه مهدویت و مسئله انتظار میان میراث ماندگار گذشتگان، دلیل مهم دیگری بر پیدایش واقفه است. تعبیر مهدی و قائم در آموزه ها و اعتقاد به آن برای عده ای می توانست زمینه انحراف را به وجود بیاورد. اگرچه توجه به این مسئله از ناحیه عده ای باورمندانه و صرفاً بر اساس یک اعتقاد قلبی به مسئله مهدویت بود ولی اسباب سوء استفاده را برای عده ای فرصت طلب ایجاد می نمود. برای نمونه یکی از افراد فرصت طلب که با استفاده از احساسات شیعیان در این خصوص به سوء استفاده پرداخت و اقدام به ایجاد فرقه ممطوره[۲] کرد، فردی از غلات به نام محمدبن بشیر بود. او تا جائی پیش رفت که اعتقاد به حلول و تناسخ و مباح دانستن محرمات را از عقاید این فرقه دانست (نوبختی، ۱۳۵۵: ۸۳-۸۴).

امام جواد(ع) با این جریان به شدت مقابله می کردند. تنویر افکار عمومی جامعه شیعه با تبیین وجوه انحرافی آنان، از جمله مهم ترین اقدامات امام در مقابله با این گونه فرقه های انحرافی بود.

زمانی که از امام جواد(ع) در خصوص نماز خواندن پشت سر این گروه سؤال شد، امام، شیعیان خود را از این کار نهی کردند (صدوق، ۱۴۱۳: ج۱، ۳۷۹). اهمیت این منع، زمانی بهتر و بیشتر روشن می شود که بدانیم ائمه اطهار(ع) در برخی موارد شیعیان را توصیه می کردند که برای حفظ یکپارچگی مسلمانان، پشت سر پیروان اهل سنت نماز بخوانند (صدوق، ۱۴۱۳: ج۱، ۳۰۱ و ۳۸۲؛ کلینی، ۱۴۰۷: ج۳، ۳۸۰ و ج۲، ۲۱۹). امام جواد(ع)، پیروان این فرقه را به لحاظ فهم و اندیشه در نزد افکار عمومی شیعیان به چارپایان تشبیه نموده و می فرمودند:

هُم حَمیرُ الشّیعَه؛

آنان درازگوشان شیعیانند.

سپس این آیه را تلاوت می کردند:

(إِنْ هُمْ إِلاَّ کالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبیلاً) (فرقان: ۴۴)؛

آنان همانند ستوران هستند، بلکه گمراه ترند (کشی، ۱۴۰۹: ج۲، ۷۶۱).

امام جواد(ع) به صراحت جریان زیدیه و واقفیه را در ردیف ناصبیان قرار می داد و آنان را از مصادیق آیه شریفه:

(وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خاشِعَهٌ عامِلَهٌ ناصِبَه) (غاشیه: ۲-۳)؛

در آن روز، چهره هایی زبونند، که تلاش کرده، رنج [بیهوده] برده اند.

اعلام می کردند (کشی، ۱۴۰۹: ج۲، ۷۶۱).

این گزارش ها نشان می دهد که در بین شیعیان مسئله مهدویت و انتظار مسئله ای ناآشنا نبوده و به ویژه پس از امام کاظم(ع) با وجود مشهورترین فرقه واقفه، مهدویت از حساسیت ویژه ای برخوردار شده است. امام جواد(ع) مبارزه با این فرقه و مشابهانش را در راستای آماده سازی شیعیان برای دوره غیبت حضرت قائم(عج)، در دستور کار خویش قرار داده بود.

نکته آخر آن که گاهی در بیان امام جواد(ع)، از منکران حضرت قائم (عج) سخن به میان آمده که این فرق انحرافی می تواند یکی از مصادیق آن باشد. امام در این بیان فرمودند که منکران قائم(عج)، اعتقاد به او را به سخره می گیرند (صدوق، ۱۳۹۵: ج۲، ۳۷۸).

تثبیت امامت امام خردسال، مقدمه پذیرش امامت حضرت قائم (عج)

اهمیت جایگاه امامت برای شیعیان به حدی است که پس از هر امامی برای شناخت امام بعدی تلاش می نمودند. آنان باتوجه به معرفی امام قبل و آزمون امام بعدی در مواقع مورد نیاز به سراغ امام بعدی می رفتند. پس از شهادت امام رضا(ع) باتوجه به سن اندک امام جواد(ع)، شیعیان با مسئله ای مهم و البته جدید و بی سابقه روبرو شدند و آن پذیرش پیشوایی امت پیش از سن بلوغ و عدم سابقه چنین موضوعی در تاریخ تشیع بود که نوعی حیرت و سرگردانی را پدید آورده بود. دامنه این تحیر به بسیاری از شهرها نیز کشیده شد (طبری شیعی، ۱۴۱۳: ۳۸۸). شدت این تحیر به حدی بود که گروهی از شیعیان در منزل عبدالرحمان بن حجاج گرد آمده، ضجّه و ناله سر دادند (ابن الوهاب، بی تا: ۱۱۹).

این در حالی است که برخی از اصحاب و شیعیان که با امام رضا(ع) مراوده داشتند، از زبان آن حضرت نام محمد را به عنوان امام بعدی شنیده بودند ولی آن چه تا آن زمان اتفاق نیفتاده بود، امامت در سن خردسالی بود؛ به گونه ای که این مسئله از ناحیه شیعیان یک چالش بزرگ و از سوی دشمنان و مخالفان دست مایه طعن شده بود.

طبیعی است چنین پدیده بی سابقه ای با حساسیت اهل بیت(ع) از سویی و دستگاه خلافت از سوی دیگر، می تواند پیامدها و واکنش های بزرگ و جبران ناپذیری در پی داشته باشد. از این رو، امامان پیشین، به ویژه حضرت رضا(ع) سعی می کردند با بیانات گوناگون و ارائه شواهدی از قرآن، درباره رهبری پیامبران گذشته همچون حضرت عیسی و یحیی(ع) در دوران خردسالی، افکار عمومی را برای پذیرش امامت امام جواد(ع) در آینده ای نزدیک آماده سازند (صدوق، ۱۴۰۴: ج۲، ۲۱۶) ولی با توجه به اعتقاد راسخ برخی از شیعیان به امامت جواد(ع) پس از امام رضا(ع) و استدلال قوی و منطقی امام جواد(ع) در این قضیه و پاسخ به سؤالات مطرح شده، شیعیان از حیرت و سرگردانی نجات یافته و امامت امام جواد(ع) را پذیرفتند.

وجود بحران «اندکی سن» امام و عبور از آن با پذیرش امامت حضرت جواد(ع)، سبب گردید که مسئله سن کم، برای همیشه نزد شیعیان حل شود؛ به گونه ای که این موضوع درباره امام هادی(ع) و سپس حضرت مهدی(عج)، حتی با وجود کمتر بودن سن قائم (عج) نسبت به امام جواد(ع)، مطرح نگردید و امامت این دو بزرگوار نیز به راحتی مورد پذیرش قرار گرفت. واضح است که پذیرش امامت حضرت قائم(عج)، مقدمه پذیرش غیبت آن حضرت محسوب می گردد. به عبارتی دیگر عبور امام جواد(ع) از بحران سن اندک، سبب گردید تا شیعیان درباره آغاز امامت و غیبت حضرت مهدی (عج) آمادگی فکری و روانی لازم را پیدا نمایند. پس اگر حل بحران سن امامت امام جواد(ع) را یک مقدمه و آماده سازی برای غیبت حضرت مهدی(عج) عنوان کنیم، سخن به گزافه نگفته ایم.

تقویت سازمان وکالت، زمینه سازی نیابت خاص و عام

گسترش و پراکندگی جغرافیایی شیعیان در مناطق مختلف جهان اسلام، دوری مسافت و عدم دسترسی به امام به طور مستقیم، یکی از مشکلات در عصر حضور امامان(ع) بود. از این رو تقریباً از زمان امام صادق(ع) و به صورت جدی از دوره امام کاظم(ع) شبکه ارتباطی وکالت بین امام با مناطق مختلف که کانون تجمع شیعیان بود شکل و در هر دوره تقویت می شد. ایجاد ارتباط میان شیعیان و امام شان، وظیفه اصلی این نهاد بود که در ابعاد علمی، مالی و… ظهور و بروز داشت (جباری، ۱۳۸۲).

بغداد، مدائن، مصر، کوفه و مناطق مختلفی از ایران مثل خراسان، قم، ری، طبرستان، سیستان، طالقان و اهواز از جمله مناطقی بودند که وکلای امام در آن جا حضور داشتند. چهره هایی مانند علی بن مهزیار (نجاشی، ۱۴۰۷: ۲۵۴)، خیران خادم (کشی، ۱۴۰۹: ۶۱۰-۶۱۱)، ابراهیم بن محمد همدانی (همو: ۶۰۸) و احمدبن محمدبن عیسی (حلی، ۱۴۱۱: ج۱، ۵۱) از جمله افرادی بودند که وظیفه وکالت را از طرف امام جواد(ع) بر عهده داشتند.

سیاست امام جواد(ع) در مورد وکلا، تأکید بر جایگاه آنان و پررنگ تر کردن هرچه بیشتر نقش آنان بوده است. به عنوان نمونه می توان به ابراهیم بن محمد همدانی اشاره کرد. امام به ایشان تاکید دارند که «در آن منطقه وکیلی جز تو ندارم و به دوستانمان در همدان نوشته ام که از تو حرف شنوی داشته باشند» (کشی، ۱۴۰۹: ۶۱۲).

لطفی که امام(ع) در نامه هایش به وکلایش داشت، در همین راستا قابل تبیین است. از جمله می توان به نامه امام به یکی از وکلای خود به نام ابراهیم بن محمّد همدانی، اشاره کرد. در این نامه که در واقع رسید اخذ وجوهات است، امام جواد(ع) این گونه مرقوم فرمودند:

وجوه ارسالی به من رسید، خداوند از تو قبول فرموده و از شیعیان ما راضی باشد و آنان را در دنیا و آخرت در جوار ما قرار دهد (همو).

بدین صورت شیعیان از بلندی جایگاه آن وکیل نزد امام(ع) مطمئن شده و با طیب خاطر، زمام امور خویش را به دست آن وکیل می سپردند. نمونه دیگر پاسخ امام جواد(ع) به نامه علی بن مهزیار اهوازی است که چنین مورد لطف قرار گرفته است:

نامه ات رسید و مرادت را از آن چه نگاشته بودی فهیمدم و با این کار مرا غرق سرور نمودی. خداوند تو را ش