فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 119 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخوان الصفا و آراؤهم فی التربیه :

لقد اولی العلماء المسلمون التربیه اهتماما کبیرا بدافع من دینهم واتباعهم التعالیم الاسلامیه، ان حصیله افکارهم الحکیمه تنفع الباحثین وطالبی معرفه «التربیه الاسلامیه » فی امرین اثنین: الاول هو تقویم مدی الجهود التحقیقیه التی بذلتها الاجیال السابقه تقویما مبنیا علی نظره واقعیه، ومن ثم تجنب التعلق بالظنون العقیمه . والثانی هو انهم، تحت ضوء معرفتهم بعمق نظرات الفلاسفه المبدعین وبصیرتهم، یزدادون شوقا فی التحرک والتفکر . ثمه بحث تحقیقی تحت عنوان «العلماء المسلمون وآراؤهم التربویه » یجری علی ید الفریق التربوی فی مکتب التعاون لدراسه امکان تطبیق آراء المتخصصین فی التربیه والتعلیم بالاضافه الی الفائدتین المذکورتین، وهذه المقاله تلخیص لبحث فی اخوان الصفا .

اخوان الصفا اسم جماعه من علماء القرن الرابع الهجری کانت تری انه بنشر علم العلم والمعرفه وبصب زیت الحکمه فی مصباح الدین، یشتعل مشعل الحضاره الاسلامیه ویزداد اشعاعا . لذلک عنوا عنایه فائقه بتهذیب المعارف الانسانیه وتنقیحها وتقریبها . وقد انشا الاخوان لاهدافهم الاصلاحیه منظمات سریه، وکتبوا ما یشبه دائره للمعارف بعنوان «رسائل اخوان الصفا» اقتبسوا مواده من مصادر مختلفه، وتتالف من ۵۲ رساله نشرت فی حوالی سنه ۳۷۰ ه . وظهرت لها خلاصه تحت عنوان «رساله الجامعه » .

یغشی حیاه اخوان الصفا بعض الغموض بسبب اسلوب عملهم الخفی، حتی ان اسماء اصحاب الرسائل لیست معروفه بصفه قاطعه . بالطبع هناک ادباء یحتمل ان یکونوا من اعضاء هذه الجماعه او حتی من مؤلفی الرسائل، غیر ان بعض هؤلاء لیست لهم ملامح واضحه .

بالنظر لهذا الغموض التاریخی نسبوا الی القرامطه وهم اصلا من الاسماعیلین، وقال بعض آخر انهم من ائمه النصیریه ^(۱) . وقال بعض الباحثین انهم من المعتزله، وانکر آخرون ان یکونوا من المعتزله . وبالرجوع الی الرسائل یتبین سبب هذا التضارب فی الاقوال . ان فی رسائل اخوان الصفا من التنوع والتشتت فی الآراء ما یجعل من الصعب جدا ان ننسبهم الی مدرسه فلسفیه بعینها او مذهب دینی بذاته .

لاشک فی ان لهذا التنوع والتشتت اسبابا، منها تنوع مصادر عقائدهم غیر الاسلامیه، وذلک لان الاخوان کانوا یستفیدون من تعالیم مختلف الادیان والفلسفات الیونانیه ومن المصادر البهلویه ^(۲) ، مدفوعین برغبتهم فی توضیح آرائهم وتسویغ فلسفتهم، ولهذا توسلوا بالانتقاء من تعالیم الفلسفات الیونانیه وغیر الیونانیه توسلا واسعا دون ان یقیموا وزنا لفقدان التناسق بین المصادر التی اعتمدوها . یضاف الی ذلک ان الترجمات التی استند علیها الاخوان لم تکن موثوقا بها ^(۳) .

هنالک اسباب اخری غیر التی ذکرناها لظهور التشتت عند اخوان الصفا، وهی تتطلب دراسه موسعه فی مجال آخر .

علی کل حال، یستشف من تعالیمهم، من الناحیه الفلسفیه، انها ناجمه عن تداعیات افکار فلسفیه متنوعه، مثل اسم الجماعه وتقسیماتهم وتشکیلاتهم وتعالیمهم السریه، بالاضافه الی اهتمامهم الخاص بارقام مستوحاه من افکار فیثاغورس، واقتباسهم من العقائد الافلاطونیه، والافلاطونیه الجدیده، وفلسفه المشائین، والایرانیین، والهنود، وهی واضحه وموضع توکید الباحثین . کذلک یصعب الحکم فیما یتعلق بمذهب اخوان الصفا بسبب غموض تصریحاتهم، الا ان میولهم الشیعیه غیر قابله للانکار، کما ان الادله التی یستدل بها علی عدم کونهم من الاثنی عشریه لیست کافیه ^(۴) ، اذ ان سیاق تعالیمهم یذکرنا بدعوات الاسماعیلین .

ا . الدین

کان اخوان الصفا یرون انهم من المصلحین، ولذلک فان للدین فی میادین افکارهم اهمیه کبری، فهم یقولون ان معارفهم مستقاه من اربعه مصادر: کتب الحکماء والفلاسفه، کتب الانبیاء، کتاب الطبیعه، وجواهر النفوس . وکتب الانبیاء تحظی لدیهم بالاهمیه الکبری ^(۵) .

یصل الانسان فی رشده الی مقام تلقی الوحی . والوحی هو الاخبار عن امور تغیب عن الحواس، وهو حاله تظهر فی الانسان علی غیر قصد او تکلف . والوحی فی الانبیاء ناجم عن صفاء نفوسهم ومجانسه ارواحهم لارواح الملائکه، لا عن قیاسات منطقیه ولا ریاضات حکمیه ^(۶) .

کان الانبیاء یتلقون الوحی من طرق ثلاث ^(۷) :

اثناء النوم، حینما تکون النفس قد ترکت استعمال الحواس، وقد تلقی معظم الانبیاء الوحی عن هذه الطریق .

فی حال الیقظه وبسماع اصوات شخص لا یری، وتکون الاصوات المسموعه بصوره اشارات دائمیه .

فی حاله الیقظه بسماع کلام شخص غیر مرئی .

اهداف الدین

یمکن تلخیص اهداف الدین من حیث وجهه نظر الاخوان بما یلی:

۱ . تعلیم العقائد الصحیحه عن الانسان والعالم .

۲ . بیان الکمالات الممکنه للانسان .

۳ . تعلیم السلوک والآداب المناسبه لایصال الانسان الی درجات الکمال .

۴ . خلق الحالات الروحیه لوضع الانسان علی مسیره الهدایه .

عناصر الدین

العقائد والاخلاق والآداب الدینیه هی العناصر الاصلیه التی یتالف منها الدین . والعقیده الاساس هی التوحید ^(۸) ، والسنه الاولی التی تقوم علی ذلک هی توکید الموالاه والموده بین اهل الشریعه ^(۹) .

یعتقد الاخوان بان التوحید، بصفته القاعده الاصلیه والاصیله للدین، یمکن ان یتوصل الیه بدون الاستعانه بالوحی، وللوصول الی ذلک طریقان ^(۱۰) :

الغریزه، وهی موجوده فی الانسان، جاهلا کان او عالما، وحتی فی الحیوانات .

البرهان، وهو یختص بالفضلاء، ای الانبیاء والحکماء والاخیار والابرار .

یعتقد الاخوان ان ادراک اسرار الاحکام العملیه لیست بعیده عن متناول العقول، ویرون فی النظره الکلیه والاهتمام بالصلاح العام والآجل طریقا لفهم الحکمه الالهیه فی الاحکام ^(۱۱) . ولکن الانسان، مع ذلک، محتاج الی الوحی لمعرفه اصل الاحکام .

فهم الدین

یری الاخوان ان هناک امرین مهمین وضروریین فی فهم خطاب الادیان :

رمزیه الخطاب الدینی، سواء البیانات المذکوره فی میدان المعارف، او ما هو مذکور فی المناسک والاحکام العملیه للادیان ^(۱۲) .

کون الانبیاء کانوا یخاطبون الناس علی قدر مستویاتهم الثقافیه ^(۱۳) .

ب. الفلسفه :

الفلسفه، عند اخوان الصفا، اسمی وسائل المعرفه بعد النبوه، وهی تعنی التشبه بالله علی قدر وسع الانسان ^(۱۴) . ان العلوم الفلسفیه والشریعه النبویه کلتیهما من الامور الالهیه التی لها هدف واحد، ولا تختلف الا فی الفروع . وما النزاع القائم بین اهل الفلسفه واهل الشرع الا بسبب عدم فهم احدهما هدف الآخر ^(۱۵) . یشید الاخوان بالفلاسفه ویذکرونهم بعد الانبیاء ویقولون انهم اصحاب رساله ذات اتجاه مشترک مع رساله الانبیاء، ویستشهدون بآرائهم واستدلالاتهم الی جانب تعالیم الانبیاء ^(۱۶) .

ج . الانسان

یری اخوان الصفا ان الانسان ^(۱۷) :

ترکیب من جسم وروح .

وان نفسه روحانیه ومن اسمی النفوس .

وان جسمه علی احسن صوره جسمیه .

وان لکل جزی ء فی الانسان غایه خاصه به .

وان اعلی مراتب الانسان المادیه والجسمیه هی التسلط علی الآخرین .

وان اشرف مراتب الانسان من الناحیه النفسیه هی قبول الوحی .

وان مرتبه الانسان الروحیه اسمی من مرتبته الجسمیه .

ان المحور الاصلی فی نظره الاخوان الی الانسان هو التمییز بین الجسم والروح، وعلی اساس هذه النظره تصبح معرفه خصائص کل منهما امرا ضروریا .

صفات الجسم ^(۱۸)

جسم الانسان، مثل الاجسام الاخری، یتقبل اعراضا کاللون والرائحه والوزن والحرکه . . . وهو مکون من الاخلاط الاربعه: الدم، والبلغم، والصفراء، والسوداء . و هذه بدورها ناشئه من الارکان الاربعه: النار، والهواء، والماء، والتراب . وجسم الانسان یشتمل علی طباع اربعه: الحراره، والبروده، والرطوبه، والیبوسه . ویرجع جسد الانسان بعد الموت وانفصاله عن الروح الی الارکان الاربعه .

صفات النفس ^(۱۹)

النفس جوهر روحانی، حیه بالذات، عالمه بالقوه، فاعله بالطبع، قابله للتعلم، مؤثره فی الاجسام، ونهایتها الرجوع الی بارئها .

ان متع الانسان المادیه هی مال الدنیا ومتاعها، ومتعه المعنویه هی العلم والدین، ولکل من هذه المتع لذتها التی تصحبها، وهی لذات دنیویه ولذات اخرویه .

کیفیه ارتباط النفس بالجسم و حکمته

یری الاخوان ان الجسم وسیله النفس للقیام بالفعل، ویشبهون النفس بالصانع الذی یجلس فی مصنعه الی جانب ادوات عمله، فکل عضو من اعضاء الجسد، مثل تلک الادوات، یؤدی عمله الخاص ^(۲۰) .

یقولون ان حکمه ارتباط النفس بالجسد هی فی اکمال فضائل النفس، ویعتقدون ان ارتباط النفوس بالاجساد هو وحده الذی یجعل الفضائل والخیرات الکامنه بالقوه فی النفس تجد مکانها لتلبس لبوس الفعل . وقد بینوا هذا بصوره اخری فقالوا ان النفس الناطقه، بعد مخالفتها الهوی واطاعه اوامر الله تعالی، تصبح ملکا من الملائکه، وهذا من نتائج مرافقه النفس والجسد ^(۲۱) .

تجرد النفس

لعل اهم خصوصیه للنفس عند اخوان الصفا هی تجردها وروحانیتها، ولذلک فهم یعرضون ادله لاثبات تجرد النفس . وقبل عرض تلک الادله یجدر ان نذکر ان مباحث من هذا القبیل لها اهمیتها فی مجموعه آراء الاخوان التربویه لانهم یؤکدون تاثیرها . من ذلک قولهم بان الاعتقاد ببعض الآراء الفاسده وغیر الصائبه ناجم عن عدم الاعتقاد بوجود النفس المستقله المجرده، کما انهم یرون ان من لا یعرف نفسه یظل محروما من فهم الامور الروحانیه، وتکون نهایه امره انه ینکر الحقائق المعنویه ^(۲۲) .

یمکن ایجاز ادله الاخوان علی تجرد النفس فیما یلی ^(۲۳) :

۱ . سیره الانبیاء والاولیاء وعقیده الحکماء .

۲ . اجماع اهل الادیان واتفاقهم، وکذلک زیاره قبور الصالحین والاولیاء .

۳ . عدم ظهور آثار مثل الحس والحرکه بعد الموت .

۴ . قدره الانسان علی القیام بافعال من دون الاستعانه بالحواس وحرکه الاعضاء، مثل التفکیر .

۵ . الاحلام وما یجری فیها من الحرکه وطی المسافات البعیده .

۶ . الحزن والبکاء علی المیت وکون ذلک لیس علی جسمه، بل علی جوهر آخر، هو النفس التی فارقت ذویها .

بعض هذه الادله علی تجرد النفس تنسجم مع مطالعات علماء الانسان فی عصرنا الحاضر بشان معرفه الانسان بوجود جوهر مفارق یسمی النفس . ولکن صیاغه ادلتهم فیما یتعلق بعقائدهم الکلیه بخصوص البرهان والاستدلال العقلی لا تفی بالغرض ولیست قاطعه .

بعد اثبات تجرد النفس، یتجه الاخوان الی رسم صوره دقیقه للنفس، ویعرضونها فی ثلاث صور مختلفات . تسکن جسد الانسان ثلاث قبائل: النفس الشهوانیه، والظاهر انها هی النفس النباتیه، والنفس الحیوانیه، والنفس الناطقه، وهذه تشبه الملائکه، والنفس الحیوانیه تشبه الانسان، والنفس الشهوانیه ذات افعال واخلاق تشبه ما للجن، وهذه النفوس الثلاث تقع تحت سیطره العقل وادارته ^(۲۴) . والعقل هو النفس التی خرجت من کونها «بالقوه » واصبحت فی حاله «الفعل » ^(۲۵) .

وکل واحده من هذه النفوس الناطقه والحیوانیه والنباتیه مظهر لحقیقه واحده تتخذ اسماء متعدده بسبب الافعال التی تقوم بها هذه الحقیقه الواحده . ویری الاخوان ان لکل واحده من هذه النفوس مکانا معینا فی الجسد . وهم یرونها بمثابه اجناس تمثل قوی النفس بانواعها، وافعال تلک القوی هی اشخاصها ^(۲۶) . وللنفس خمس قوی جسمانیه وخمس قوی روحانیه . القوی الجسمانیه هی الحواس الخمس نفسها، والقوی الروحانیه هی: المتخیله، والمفکره، والحافظه، والناطقه، والصانعه ^(۲۷) .

د. المعرفه

تتم معرفه الانسان بالاشیاء عن طرق ثلاثه: الحس، والعقل، والبرهان .

والمقصود بالحس هو الحواس الخمس . وهذا الضرب من المعرفه یبدا من الطفوله، ویشترک الانسان والحیوان فیه .

الطریق الثانی هو العقل الذی یبدا من مرحله البلوغ .

والطریق الثالث هو البرهان، وهو یختص بفریق من العلماء یتوصلون الیه بعد دراسات ریاضیه وهندسیه ومنطقیه ^(۲۸) .

والمعرفه البرهانیه مصداق للمعرفه العقلیه، علی وجه العموم . ولیس فی اقوال الاخوان ما یتعارض مع وجهه النظر هذه، مع فارق ان الاخوان ربما یکونون قد عرضوا البرهان بصوره مستقله لسببین:

الاول هو انهم یؤکدون الضروره المنطقیه للمعرفه الحاصله من البرهان، والثانی هو انهم فی تعریف البرهان والعقل یقولون بوجود فارق بینهما، فالامور المعقوله هی صور المحسات نفسها التی تصل عن طریق الحواس الی القوه التخیلیه، والتی تبقی صورها فی وهم الانسان حتی بعد اختفاء المحسات عن الحواس . ولکن الذی یکون البرهان طریق معرفته لا یدرک عن طریق الحواس ولا یتصوره الخیال، انما البرهان هو الذی یستحث العقل علی قبوله، والقضایا الهندسیه، مثل تناهی المقادیر عند اقلیدس، هی من هذا القبیل .

هاتان الخصیصتان هما اللتان تجعلان من البرهان طریقه مستقله فی المعرفه، والا فلا فصل بین المعرفه البرهانیه والمعرفه العقلیه . وسوف یکون لنا بحث مشترک فی هذین .

المعرفه الحسیه

القوی الحسیه ذات اهمیه کبیره بحیث ان الاخوان یرون ان من یفتقد الحس یفتقد المعرفه . ان ما تدرکه الحواس هو الاعراض التی تحل فی الاجسام وتؤثر فی تغییر کیفیه امزجه الحواس . الحس، اذن، یکون من تغیر مزاج الحاسه عند اتصالها بالمحس، والاحساس هو فهم التغییر عن طریق القوی الحسیه ^(۲۹) .

ان القوی الجسمیه والروحانیه فی الانسان تضع یدا بید حتی تدرک المحس . ویمکن شرح کیفیه هذا التعاون بما یلی ^(۳۰) :

الحواس (ای الات القوی الجسمیه فی النفس) یتغیر مزاجها عند اتصالها بالمحس، فیکون الحس ویتم ادراک صور المحسات . والواسطه هنا هی الاعصاب التی تمتد من القسم الامامی من الدماغ الی اصول الحواس اذ تقوم هذه بنقل صور المحسات الی القوه التخیلیه الموجوده فی مقدمه الدماغ . وتقوم هذه بنقلها الی القوه المفکره . فی هذه الحاله تختفی المحسات من الحواس ولا یبقی منها سوی آثارها التی ترتسم فی الفکر . وتقوم النفس بالتصرف فی هذه الآثار بدون الحاجه الی الحواس وتمیز بینها بوساطه القوه العاقله . فی هذه الحاله لا یوجد شی ء سوی صور المحسات المنتزعه من الهیولی (الماده) التی تعود لها . هذه الصور ترتسم فی جوهر النفس بحیث ان جوهر النفس یکون، بالنسبه لتلک الصور، هو هیولاها (مادتها)، وتلک الرسوم صورها .

عندما تتسلم القوه المفکره رسوم المحسات من القوه التخیلیه، تقوم بدراستها من حیث حقیقتها ونفعها او ضررها، ثم ترسلها الی الحافظه لتستعیدها عند اللزوم، وتعطیها القوه الحافظه الی القوه الناطقه لکی تعبر عنها للآخرین بالفاظ ترمز الی تلک المعانی عند اقتضاء الضروره، وبما ان الالفاظ لیست باقیه، وحظ السامع من تلک المعانی سریع الزوال، تقوم القوه الصانعه بقید تلک المعانی کتابه لتبقی ثابته .

خطا الحواس

اوضح الاخوان وقوع الحواس فی الخطا وارجعوا ذلک الی القوه المفکره، ای ان الخطا ینجم عن عدم قیام القوه المفکره بعملها بصوره صحیحه خلال مراحل الادراک الحسی بحسب الترتیب الذی سبق ذکره ^(۳۱) .

وهم یضیفون الی ذلک امرین آخرین مؤثرین فی ظهور خطا الحواس: واسطه الحس، وضعف القوی الحاسه .

فی الحاله الاولی یقولون: مدرکات الحواس علی نوعین، فبعض یدرک بالذات، وبعض آخر یدرک بالعرض . ان ما یدرک من دون واسطه هو المدرک بالذات، مثل الضوء الذی تراه العین من دون واسطه . اما الذی یدرک بالعرض، ای بالواسطه، فهی مثل اللون الذی تدرکه العین عن طریق الضوء ^(۳۲) .

یعتقد الاخوان انه کلما کانت الواسطات اقل کان احتمال الخطا اقل، ولهذا نجد ان خطا السمع اقل، وذلک لان الواسطه بینه وبین المحس هو الهواء فقط، وهو قد یغلظ احیانا وقد یرق، مما یؤثر فی وصول المحس الی السمع فیظهر الخطا ^(۳۳) .

وفیما یخص الامر الثانی یقولون: ان الاختلاف یکون فی المتلقیات والمدرکات، وهی بالطبع اختلاف الخطا فی بعض الاحیان، وینجم عن اختلاف الحواس ضعفا وقوه، وهو اختلاف یرجع الی اختلاف الاجسام والاجساد .

مرکز الادراک الحسی

یحظی الحس والادراک الحسی باهمیه کبیره فی خضم آراء الاخوان فی میدان المعرفه ویلعب دورا رئیسا . وتنشا هذه الاهمیه من کونه مبدا لانواع اخری من المعرفه، فقد سبق القول انهم یرون ان فقدان الحس یعنی فقدان المعرفه، ان تاثیر الادراک الحسی فی جهاز الانسان الادراکی من الاتساع بحیث انه یشمل حتی البدیهیات .

ان المعرفه غیر المکتسبه التی تدرکها جمیع العقول، تظهر عن طریق استقراء الامور المحسه، ای ان حس الانسان یری تلک الامور واحدا واحدا ویتامل فیها، فاذا لاحظ عددا من الصفات فی امر واحد، عمم ذلک علی جمیع الافراد، حتی وان لم یکن قد رای جمیع افراد ذلک النوع او الجنس ^(۳۴) .

الادراک العقلی و البرهانی

لایشک الاخوان فی قدره العقل علی معرفه الوجود، ویرون ان عدم التحرز من ارتکاب التناقض فی الآراء انما سببه خطا العقل . ولهذا السبب یولون علم المنطق عنایه فائقه، ویرون ان القیاس هو وسیله تجنب الخطا فی العقیده ^(۳۵) .

یری الاخوان ان معظم معلومات الانسان تاتیه عن طریق القیاس، وانه یستعمل هذه الطریقه منذ طفولته، بحیث یبدو وکان طبیعه الانسان قد بنیت منذ ایامه الاولی علی استعمال القیاس، مثلما انه قد جبل علی استعمال حواسه ^(۳۶) .

ان استعمال القیاس یعنی فی الواقع استعمال القوه العاقله والدخول فی طریق الادراک العقلی للوصول الی العلوم والمعارف . واذا اعتبرنا القیاس تالیفا للبدیهیات – کما یعتبره الاخوان – عندئذ یلفت القیاس البرهانی نظرنا، وما توکید الاخوان ضروره ارجاع العلوم الی المعارف البدیهیه، الا توکید ضروره استعمال البرهان للوصول الی المعرفه .

خطا الادراک العقلی

عرفنا من قبل ان عدم الاستفاده من البدیهیات وعدم ارجاع المعرفه الیها یتسبب فی ظهور الخطا فی الادراک العقلی . سوف نحاول الآن ان نتعرف منشا آخر للخطا فی الادراک العقلی .

یقول الاخوان: بما ان الانسان یبالغ احیانا فی تعمیم القیاس وتسریه الاوصاف والاحکام من الامور التی تدور حوله و یانس الیها، یقع احیانا فی الخطا ^(۳۷) . یشیر هذا الکلام الی موضوعین من مواضیع المعرفه: الاول یتعلق بالمعارف السابقه ودورها فی المعرفه، وهو، بحسب بیانات الاخوان، یحکی عن تاثیر المحیط فی عملیه المعرفه، والثانی یتعلق بالاستقراء . ان الاخوان لا یرفضون الطریقه الاستقرائیه، ولکنهم لایرون نتیجه مثمره فی الاسراف فی تسریه الاحکام مما یعتبر توقفا فی التمثیل المنطقی .

ولدیهم مزید من الکلام علی الموضوع الاول فی مناسبات اخر، فهم یعتقدون ان نفس الانسان وذهنه، قبل التعلم وقبل التعلق بعقیده من العقائد، اشبه بالصفحه البیضاء من الورق لم یخط علیها خاط . فاذا ما تعلم علما او اعتقد بامر اصبح کالورقه التی رسم علیها بعض الخطوط، ویکون من الصعب محو ذلک وازالته، سواء کان حقا او باطلا، ویجعل المکان ضیقا للامور الاخری . وعلی ذلک فان العلم الذی یسبق الدخول الی ذهن الانسان یحظی باهمیه اکبر، لذلک یجب صرف الجهود التربویه علی الذین لم تتلوث اذهانهم ولهم نفوس شابه، اما ان یعقد الامل علی اصلاح کبار السن فلا فائده منه ^(۳۸) .