فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع)

فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع)؛ انتخابی هوشمند برای ارائه‌های حرفه‌ای

با پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع)، محتوای خود را در قالب 120 اسلاید استاندارد و جذاب ارائه دهید و در نگاه اول تاثیرگذار باشید.

چرا باید از پاورپوینت استفاده کنید؟

1. چیدمان دقیق و کاربرپسند: فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع) با طراحی ساختاریافته و اصولی، مخاطب را به‌خوبی درگیر محتوا می‌کند.
2. صرفه‌جویی در زمان: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع) آماده‌ی استفاده هستند؛ بدون نیاز به هیچ‌گونه ویرایش.
3. نمایش با وضوح بالا: کیفیت طراحی در فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع) به‌گونه‌ای است که در هر صفحه‌نمایشی عالی به‌نظر می‌رسد.

هشدار: استفاده از نسخه‌های ناقص فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع) ممکن است باعث بروز اختلال در نمایش یا افت کیفیت شود. تنها نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع)، کیفیت تضمین‌شده دارد.

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ارزیابی صحت سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع) :

۱. مقدمه

از پرسش های مهمی که مورد توجه اندیشمندان دینی قرار دارد، حقیقت واقعه کربلا و عاشورای سال ۶۱ق و میزان تطبیق آن با نوشته ها و خطابه ها است. گفتگو در خصوص این حادثه بزرگ، بیش از آن که مقوله ای تاریخی، کلامی، فقهی، اخلاقی و در یک کلمه، علمی و معرفتی باشد، برای گروهی وسیله ارتزاق و کسب اعتبار با تحریک احساس محبت مردم شده است. اما این مسئله برای اندیشه گر دردمند دینی به راحتی پذیرفته نیست، چون پایه های باورهای مذهبی را نشانه می رود و بنیاد آن را در هم می ریزد. اکثر سخنان بی پایه و سستی که پیرامون حادثه کربلا در مجالس و حتی در نوشته ها راه یافته، ناشی از عدم درک تاریخی بودن واقعه از یک سو و ابتنای فهم آن بر منابع مربوط از سوی دیگر است. تحریف های پدید آمده در گزارش های مربوط به وقایع عاشورا، ریشه در دور شدن از حوزه علمی و روش مطالعه تاریخی و مستند گزارش ها و منابع مورد استفاده دارد. مضاف بر اینکه بیان وقایع مربوط به امام حسین(ع) از آنجا که در حقیقت حکایت قول، فعل و تقریر معصوم(ع) است، حدیث محسوب می شود (بهایی، ۱۴۲۹: ۲۱) و دقت در آن بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که هر گونه بیان خلاف واقع و غیر مستند، منجر به دروغ بستن به آن ذوات مقدسه(ع) خواهد شد و اثری وضعی در اعمال و احکام شرعی دارد. توجه به استناد گزارش ها، نیازمند تتبع و درایت است و می بایست محققین در این زمینه، به عنوان یک راوی دقیق و شایسته عمل کنند. پس شناسایی، معرفی و ارزیابی منابع متقدم و متأخر که به واقعه شهادت امام حسین(ع) اختصاص داده شده، ضروری است. در این نوشتار سعی بر آن است تا نسبت به این مهم گام برداشته و با در نظر داشتن استنادات روایی و تاریخی، منابع مستند و ضعیف، شناسایی و معرفی شود.

۲. گونه شناسی کتب مقاتل

منابع مربوط به واقعه کربلا و مقاتل الحسین(ع)، در اعتبار و دقت در نقل و تحلیل یکسان نیستند و می توان آنها را به دو دسته کلی قابل استناد و ضعیف تقسیم کرد. این تقسیم بندی در کتاب های در دسترس قابل انجام است؛ اما دسته دیگری به نام منابع مفقود را نیز باید در نظر داشت، منابعی که در فهرست ها آمده و اکنون به آنها دسترسی مستقیم نداریم، هر چند برخی اخبارشان به کتاب های دیگر راه یافته است.

۱-۲. منابع قابل استناد

به منابعی قابل استناد گفته می شود که هویت تاریخی داشته و مؤلفانشان، معلوم، سرشناس و از عالمان روشمند بوده اند، هرچند لازم است نگاه نقادانه و علمی نیز در بررسی و قبول روایات ایشان نیز مورد نظر قرار گیرد. منابع متعدد و مستندی از پنج قرن نخست وجود دارد که به گزارش نهضت عاشورا پرداخته اند. این منابع را می توان به دو دسته مستقل و مشتمل تقسیم کرد. منابعی که ویژه گزارش دهی واقعه کربلا است و منابعی که تنها بخش هایی از آن، درباره قیام امام حسین(ع) است (جعفریان، ۱۳۸۱: ۱۵ -۱۷ ). این منابع از اعتبار یکسانی برخوردار نیستند، اما قابلیت استناد را دارند و به وسیله پژوهش های روشمند، قابل بررسی و پذیرش هستند.

۲-۲. منابع غیرقابل استناد

منابع کهن، مبنای کار در سنجش اعتبار و سندیت کتاب های نوشته شده در دوره های بعد، در کنار حفظ معیارهای نقد متون و اسناد تاریخی هستند. بر این اساس، منابعی که گزارش های خود را نقادی نکرده و به تعارض آنها با سیره و شخصیت امام حسین(ع) و یارانش توجه نکرده، دچار ضعف گشته و از گردونه استناد خارج می شوند.

با گذشت زمان و دورتر شدن از اصل واقعه، انتظار تغییر و تحریف بیشتر می شود و این نکته ای است که قاعده لزوم مراجعه به منابع کهن و نزدیک تر به واقعه عاشورا را مدلّل می سازد. نقد در این عرصه، متوجه کتاب و محتوای آن است و به نویسنده و گردآورنده آن ارتباطی ندارد. چه، برخی از مؤلفان از روی ارادت و با توجه به گزارش های بدون استناد، مجعول و شفاهی، در عرصه ای قلم زدند که تفاوت اصلی با اندوخته های علمی آنها مانند فقه و تفسیر قرآن دارد.

پیدایش سبک داستان پردازی و مخاطب محور از واقعه عاشورا باعث شد تا گزارش های مجهول و مجعول، با جعل اصطلاح «زبان حال» به ادبیات عاشورایی وارد و برای بسیاری تبدیل به «زبان قال» شود. این گزارش ها به کتاب ها راه یافت و از سوی برخی که میان منابع کهن و معتبر، با کتاب هایی که قرن ها بعد، به نگارش درآمده تفاوتی نمی نهند، به صورت یک سند تاریخی و قابل ذکر درآمد. این ها، همه، افزون بر اشتباه های ناخواسته انسانی است که در نقل های تاریخی پیش می آید، مانند خطای حافظه در نقل شفاهی و خطای باصره در هنگام نوشتن و قرائت نسخه ها، به ویژه اگر نسخه مغلوط یا بدخط باشد. در نهایت ریشه یابی چگونگی نقل این گزارش ها، سرچشمه ادبیات تخیّلی و بدون پشتوانه تاریخی را آشکار می کند.

۳-۲. منابع مفقود

از جمله منابع مفقود، که فقط در کتاب های فهرست نام برده شده و برخی متقدمین از آنها بهره برده و در آثارشان مطالب این تصانیف دیده می شود، دو کتاب مقتل اصبغ بن نباته (متوفای بعد از ۱۰۰ق) و مقتل جابر بن یزید جعفی (متوفای سال ۱۲۸ق) است (آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۲۲-۲۴). با توجه به اینکه تاریخ وفات راویان این دو کتاب، اوایل قرن دوم هجری است، از حیث زمانی بر همه منابع موجود، مقدّم است و چون می توانستند با حاضرین و راویان در وقایع عاشورا ملاقات داشته باشند، از اعتبار بیشتری برخوردار بوده اند. بازیابی این دسته از منابع، در مستندسازی و اعتبارسنجی گزارش های واقعه کربلا، بسیار تأثیرگذار است.

۳. منابع مستند و قابل اعتماد

در ادامه تعدادی از مهمترین مقاتل معتبر و قابل استناد، معرفی می شود.

۱-۳. مقتل ابومخنف

لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف بن سلیم ازدی کوفی (۷۰-ق) (نجاشی، ۱۴۱۸: ۳۲۰)، از پایه گذاران تاریخ نگاری مسلمانان و از اصحاب امام صادق(ع) و به احتمال زیاد شیعه است. وی نه تنها در موضوع مقتل الحسین(ع) بلکه در بیشتر موضوعات تاریخی صدر اسلام نوشته هایی دارد که منبع مهمی برای همه تاریخ نگاران بوده است. او مقبول مورّخان فریقین است و از این رو تاریخ نگاران و سیره نویسان متعدد از کتاب او درباره قیام امام حسین(ع) نقل کرده اند (ابومخنف، ۱۴۱۷: ۹). متأسفانه اصل کتاب ابومخنف موجود نیست و ما تنها می توانیم از جمع آوری گزارش های مورخان، به بخشی از کتاب او دست یابیم. در دوره معاصر حسن غفاری و محمدهادی یوسفی غروی به این کار همّت گماشته و آن بخش از کتاب ابومخنف را که طبری در تاریخ خود گزارش کرده، گردآوری و با نام های مقتل الحسین و وقعه الطّف منتشر ساخته اند. در سده های اخیر و پیش تر از این دو، کتابی به نام مقتل ابی مخنف در هند و سپس در ایران، منتشر شد که دلیلی بر صحّت انتساب آن به مؤلف در دست نیست و تفاوت فراوان و آشکار مطالب آن با نقل طبری از ابومخنف، نشان دهنده نادرستی این انتساب است. دلیل دیگر، وجود برخی مطالب موهن به شخصیت بزرگوارانه امام حسین(ع) است که تألیف آنها از نویسنده ای مشهور و موثّق همچون ابومخنف، بسی بعید است. این موضوع موجب شد تا بسیاری از محدثان، مورخان و کتابشناسان، پس از تأیید ابومخنف و کتاب اصلی او، کتاب چاپ شده مذکور را بی اعتبار و غیرقابل استناد بدانند. از این میان می توان به محدّث نوری (بی تا: ۱۵۶)، محدث قمی (۱۴۲۱: ۱۰)، سید عبدالحسین شرف الدین (بی تا: ۴۱) اشاره کرد.

ابومخنف، مقتل خود را به روش محدثان و با ذکر سند (روش نقلی) نگاشته است. یعنی همه مطالب به صورت روایت مستند و از حاضران در صحنه نقل شده است. برخی از گزارش های ابومخنف برگرفته از افرادی است که در جریان عاشورا حضور داشتند و موظف به رساندن خبر به حکومت بودن یعنی، به عنوان تاریخ نگار یا کاتب به آنجا اعزام شده بودند. برخی اخبار هم مربوط به افرادی است که در آن واقعه در سپاه امام(ع) یا سپاه یزید و یا به صورت بی طرف حضور داشتند. مجموعه گزارش های ابومخنف از این منظر گزارشی دسته اول و شایسته محسوب می شود.

رعایت اصول گزارش نویسی از ویژگی های این مقتل است. در سراسر گزارش ها نکته ای یافت نمی شود که دلالت بر طرفداری او از امام(ع) یا یزید باشد. در این مقتل تنها سخن راویان نقل شده است، حتی اگر درباره مطلبی اختلاف بوده، او بدون ترجیح یک گزارش، هر دو قول را آورده است (طبری، ۱۳۸۷: ۵/ ۴۱۳).

تفصیلی بودن، تنظیم و ترتیب دقیق وقایع (از حیث زمانی )، دیگر ویژگی این مقتل است. تمام خطبه های امام حسین(ع)، متن نامه ها و گفتگوهای ایشان که در مدینه، مکه، مسیر راه تا کربلا و در کربلا صورت گرفته، روایت شده و تاریخ از این حیث، مدیون وی است.

در نهایت، بسیاری از گزارش های مستبعدی که از نظر عقلی پذیرش آنها دشوار است، در این مقتل وجود ندارد. پس این مقتل از جهت مستند بودن، نزدیک بودن به زمان حادثه، خالی بودن از دیدگاه های سیاسی، مذهبی و کلامی و نیز مطالب غیر قابل باور، قوی ترین، دقیق ترین و مفصل ترین روایت از واقعه عاشورا است و با بی طرفی کامل و منصفانه روایت شده است.

۲-۳. الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد

شیخ مفید (۳۳۶-۴۱۳ق) (نجاشی، ۱۴۱۸: ۳۹۹۴۰۳ )، یکی از برجسته ترین عالمان شیعه و رئیس مدرسه کلامی و حدیثی دوم شیعه در بغداد است. از جمله تألیفات فراوان وی کتاب الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد است که در سال ۴۱۱ق (مفید، ۱۳۷۲: ۳) نگاشته شده است.

شیخ مفید این کتاب را در پاسخ به پرسش بعضی از شیعیان درباره واقعیت و حقیقت تاریخ ائمه (ع) نوشته و بر اساس روایات معتبر و مستند تدوین کرده است (همان، ۴). این کتاب در یک مقدمه و دوازده باب تنظیم شده است. هر باب از کتاب به ترتیب با نام یکی از اهل بیت پیامبر(ص) مزیّن شده و در ذیل هر باب، عناوین مختلف مربوط به مسائل تاریخی عام (حوادث مسلمانان)، مسائل تاریخی هر امام (ولادت، سرگذشت و شهادت )، فضایل، اصحاب، کلمات، خطبه ها و اولاد آمده است. این کتاب دارای ویژگی های با اهمیتی است که آن را از کتاب های تاریخی مشابه ممتاز می سازد:

۱. علاوه بر حدیثی بودن متن آن، توضیح ها و تبیین هایی نیز در کنار احادیث مطرح شده که از جهات مختلف شایان توجه است.

۲. از نظر رجالی، به زندگی نام برخی از شاگردان مهم امامان(ع) نیز پرداخته است.

۳. کتاب از نظر محتوا علاوه بر ابعاد تاریخی، مطالبی در حدیث، رجال و عقاید روایات را در بردارد.

۴. اعتبار احادیث این کتاب به سبب پذیرش و نقل از جانب شیخ مفید افزون شده است.

۵. این کتاب به عنوان یکی از مهمترین منابع شناسایی و بازخوانی تاریخ صدر اسلام است و شاگردان شیخ مفید نظیر سیدمرتضی، شیخ طوسی و ابوالفتح کراجکی تا ابن حجر عسقلانی و ابن جوزی کتاب را به عنوان منبع دست اول بر شمرده اند و مطالب آن را نقل و مورد استناد خویش قرار داده اند.

۶. الهی بودن منصب ولایت معصومین(ع) در این کتاب اثبات شده است.

این کتاب به دلیل اهمیت و جایگاه ویژه اش، مورد توجه همگان است. چنانچه شرح ها، خلاصه ها و ترجمه های قدیم و جدیدی بر آن نوشته شده است. شیخ مفید پس از امیرالمؤمنین علی(ع)، بیشترین حجم کتاب خود را به شرح زندگی امام حسین(ع) و واقعه عاشورا اختصاص داده است (همان، ۲/ ۲۷ – ۱۳۶). شیوه شیخ در کتاب، نقل مستند و مسند حوادث نیست، هرچند در برخی روایات به ذکر اسناد پرداخته است ولی روایات، منسجم و بدون نقل اسناد بیان شده اند. وی گزارش واقعه کربلا را از هشام سائب کلبی (نجاشی، ۱۴۱۸: ۴۳۴) و مدائنی و افرادی غیر از این دو بیان کرده است (مفید، ۱۳۷۲: ۲/ ۳۲). در واقع همان گزارش های ابومخنف را از هشام کلبی آورده و با چینش و دقت در گزارش ها، یک متن منضبط با روال و روند مشخص ایجاد کرده است. با مطالعه و بررسی اجمالی گزارش شیخ مفید این نکته روشن می شود که در بیشتر موارد، گزارش های تاریخ طبری (که آن کتاب نیز گزارش های ابومخنف را دارد) با حذف اسناد و رعایت اختصار آورده شده است. این نکته با مقایسه گزارش های وی و طبری که با ذکر سند آورده شده قابل پیگیری و اثبات است. نکته شایان توجه در گزارش های شیخ مفید، افزوده هایی است که در تاریخ طبری نمی توان یافت.

شیخ مفید دوبار در غیر واقعه عاشورا از ابومخنف نام برده است (همان، ۱/۱۷، ۲/۷). استفاده شیخ مفید از آثار ابومخنف منحصر در همین موارد نیست و همانطور که گفته شد با تطبیق مطالب الارشاد در بخش مربوط به واقعه کربلا یا گزارش های ابومخنف به آسانی می توان پی برد که بسیاری از اخبار آن برگرفته از کتاب مقتل الحسین(ع) ابومخنف به واسطه شاگردش هشام کلبی است. در مجموع، گزارش شیخ مفید از وقایع عاشورا یکی از مهمترین و دقیق ترین گزارش ها است و با توجه به ویژگی های کتاب الارشاد و مؤلف آن قابل استناد و بهره برداری است.

۳-۳. الّلُهوف/ المَلهُوف علی قَتلی الطُفوفِ

کتاب اللهوف علی قتلی الطفوف (آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۲۲/ ۳) اثر سید بن طاووس (۵۸۹-۶۶۴ق) است که پیرامون شرح قیام امام حسین(ع)، حرکت ایشان از مدینه، حوادث روز عاشورا تا بازگشت اسرا به وطن نگاشته شده است. اصل این کتاب به عربی است. کتاب مذکور برای اولین بار در دوره صفویه و به وسیله عالمی به نام سید بهاءالدین مختاری به فارسی ترجمه شد و از آن زمان تاکنون ترجمه های دیگری برای آن نگاشته شده است (تجلیل و همکاران، ۱۳۸۶: ۴).

بخش های کتاب شامل؛ مقدمه ای در عظمت واقعه عاشورا، مقام امام حسین(ع)، ارزش گریه و عزاداری بر امام(ع) و انگیزه نگارش کتاب است. نخستین مسلک، با ولادت امام حسین(ع) آغاز شده و پس از آن، بدون بیان تاریخ زندگی امام (ع) در زمان پدر و برادر، به سراغ سخنرانی ایشان در مکه رفته و سپس به داستان شهادت قیس بن مصهر و ماجرای دیدار امام(ع) با تعدادی از افرادی که در طول مسیر به امام (ع) پیوستند و سخنرانی های ایشان پرداخته است. آغاز فصل یا مسلک دوم لهوف سخنرانی امام(ع) در کربلا است. برخورد مقتدرانه حضرت عباس(ع) با شمر، شوخی و بذله گویی اصحاب در شب عاشورا، سخنرانی امام (ع)، توبه «حر»، برگزاری نماز ظهر عاشورا توسط امام(ع)، شهادت تعدادی از هاشمیون، مطالب مسلک دوم را تشکیل می دهند. ابن طاووس مسلک سوم را با خاکسپاری شهدا آغاز کرده و پس از آن، به خطبه حضرت زینب(ع)، امام سجاد(ع) و ام کلثوم به تفصیل می پردازد که در برخی مقتل های دیگر مختصر به آنها اشاره شده است. این قسمت، از نقاط قوت کتاب به شمار می رود؛ چون این خطبه ها بیانگر ماهیت حرکت اهل بیت(ع) است و متأسفانه در بیشتر مقتل ها ذکر نشده است.

روایات این کتاب مانند بسیاری از دیگر کتب تاریخی به صورت مرسل بوده و تنها آخرین راوی و یا آخرین کتاب منقول، ذکر شده است. مؤلف از نقل مطالب اغراق آمیز که در کتب مشابه بوده خودداری کرده است. با توجه به شخصیت مؤلف و نیز هماهنگی بسیاری از مطالب ذکر شده با نقل های دیگر، این کتاب در مجموع از مقاتل معتبر و قابل استناد به شمار می آید. از ویژگی های دیگر این کتاب، اختصارنویسی و تدوین مناسب تاریخی وقایع مربوط به عاشورا است. او در این باره می نویسد: «با توجّه به این که زائران، فرصت کم دارند، رشته سخن را کوتاه نموده و به طور اختصار بیان کرده ام و همین اندازه کافی است که درهای اندوه را به روی خواننده باز و افراد با ایمان را رستگار سازد و در قالب این الفاظ، حقایق ارزنده ای نهاده ایم» (ابن طاوس، بی تا: ۱۱).

مؤلف هدف از نگارش را در مقدمه کتاب چنین بیان می کند: «وقتی مصباح الزائر و جناح المسافر را نوشتم، دیدم این کتاب اغلب زیارت نامه ها و برگزیده اعمال شبانه و روزانه را در خود دارد و هر کس این کتاب را داشته باشد از کتاب مصباح که در این وقت معمول بود، بی نیاز است و دوست داشتم هر کس این کتاب را دارد از حمل مقتل عاشورا نیز بی نیاز باشد، پس این کتاب را به اختصار نوشتم تا ضمیمه مصباح الزائر باشد و در آن، فشرده مطالب را آوردم به اندازه ای که مناسب وقت کوتاه زائران باشد» (همانجا). با توجه به این عبارات، کتاب نه به عنوان یک اثر تاریخی، بلکه برای کسانی نوشته شده که می خواهند به زیارت بروند. این کتاب همچنین مطالبی منحصر به فرد دارد که پیش تر در مقاتل نیامده است، مانند نامه امام(ع) به بنی هاشم (همان، ۶۵) و همچنین خبردادن آن حضرت از شهادتش و تحلیلی صوفیانه نسبت به شبهه هلاکت نفس (همان، ۲۵) که بعد از او در برخی کتاب ها آمده است. بنظر می رسد وجود گزارش های خاص به دلیل در اختیار داشتن کتابخانه شیخ طوسی بوده است و ایشان کتابی با عنوان مقتل الحسین در کتابخانه داشته اند (آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۲۲، ۲۷ )، که متأسفانه اثری از آن موجود نیست ولی به احتمال فراوان ابن طاووس از آن بهره برده و این بر غنای کار او و ورود برخی اخبار در لهوف تأثیرگذار بوده است. بی شک اقبال به این کتاب هم ناشی از شخصیت ممتاز معنوی و اخلاقی نویسنده و هم برگرفته از ویژگی های این کتاب است.

از جمله گزارش های منحصر به فرد آن است که اهل بیت(ع) در روز اربعین به کربلا رسیدند. البته خود ابن طاووس نخستین کسی است که در کتاب اقبال الاعمال (۱۴۱۸: ۳/ ۱۰۰) این خبر را بعید دانسته و آمدن اسیران را در روز اربعین به کربلا انکار می کند. مسئله بازگشت اسیران به کربلا در روز اربعین نخستین بار در لهوف (ابن طاووس، بی تا: ۱۹۶) و بعد از آن در مثیرالاحزان (ابن نما حلی، ۱۳۶۹: ۸۶)آمده است. در صورتی که اکثر منابع تاریخی و روایی بازگشت اهل بیت(ع) را به مدینه نقل کرده اند. شیخ مفید در مسار الشیعه (بی تا: ۴۶) و علامه حلی در عدد القویه (۱۴۰۸: ۲۱۹) بازگشت به مدینه را تصریح کرده اند. محدث نوری (بی تا: ۱۴۹ – ۱۶۲ )، محدث قمی (بی تا: ۱/ ۷۸۵) و شهید مطهری (بی تا: ۱۷، ۷۸) نیز از کسانی هستند که بازگشت به کربلا در اربعین را غیرممکن می دانند. شهید قاضی طباطبایی، در این باره کتابی نگاشته و کوشیده است ثابت کند که بازگشت اهل بیت(ع) به کربلا در روز اربعین، ممکن بوده است.

۴. منابع قابل پژوهش

در میان منابع متأخر، کتاب های پژوهشی نیز وجود دارد. البته این کتاب ها در اتقان و استناد، هم ردیف منابع پیش گفته نیستند. در ادامه تعدادی از این منابع معرفی می شوند:

۱-۴. مُثیر الأحزان وَ مُنیر سُبل الأشجان

این کتاب درباره مصائب واقعه عاشورا و تاریخ زندگی امام حسین(ع) است. کتاب را عالم دینی شیعی، نجم الدین جعفر بن محمد بن جعفر بن هبه الله بن نماحلی، معروف به ابن نماحلی (متوفای ۶۸۰ ق) تألیف کرده است (امین، بی تا: ۴/ ۱۵۶). این کتاب در کتاب های شیعه تأثیر فراوان داشته، به آن استناد شده و حتی یکی از منابع بحارالانوار، منتهی الآمال و دیگر کتاب های علمای شیعه درباره قیام امام حسین(ع) است.

کتاب قریب صد صفحه و دارای مطالب متفاوتی است. بخشی از مطالب کتاب ابن اعثم به صورت فشرده در وقایع قبل از روز عاشورا و برخی از مطالب ابن سعد در وقایع بعد از شهادت امام حسین(ع) و بدون استناد به منبعی، در این کتاب ذکر شده است. البته در مورد وقایع روز عاشورا، در اغلب مطالب با منابع ابومخنف موافق است، بدون این که سند روایات و منبع آن را یاد کند. در این کتاب همچون لهوف گزارش هایی وجود دارد که در هیچ کدام از منابع قبلی نبوده و با توجه به اینکه سال وفات او بعد از سید بن طاووس است بعید نیست که او در سبک نگارش و برخی گزارش ها از لهوف استفاده کرده باشد.

مؤلف انگیزه خود را از این تألیف چنین بیان می کند: «چون بعضی کتب مقاتل بسیار طولانی بود و در مقابل بعضی بسیار مختصر، این کتاب را که حد وسطی از کتب دیگر است نوشتم» (ابن نما، ۱۳۶۹: ۶). سبک نگارش او به گونه ای است که فقط به بیان روایات تاریخی پرداخته و تحلیلی از خود ارائه نمی دهد و در مقام پژوهش درباره علل و عوامل این نهضت نیست. وی گزارش مقتل را به صورت ذکر یک جریان منسجم با سبکی داستان گونه آورده و اسناد روایات را به طور کامل ذکر نکرده است.

این اثر شامل مقدمه ای در فضایل اهل بیت پیامبر(ص) و ذکر مصائب آن بزرگواران بوده و دارای سه مقصد به ترتیب زیر است: مقصد اول، گزیده ای از زندگی نامه امام حسین(ع) و سیر تحولات تاریخی در به وجود آمدن حادثه کربلا از حرکت امام(ع) از مدینه تا ورود به کربلا است. مقصد دوم، وقایع روز عاشورا تا شهادت امام (ع) و آغاز اسارت اهل بیت(ع) است. در پایان این مقصد روایاتی در پیشگویی شهادت امام(ع) و واقعه عاشورا آمده است. مقصد سوم، بازگشت اسیران را از شام است. در این قسمت خطبه های امام زین العابدین (ع) و سایر اهل بیت(ع) در کوفه، شام و… ذکر شده است.

۴-۲. اخبار الطوال

ابوحنفیه دینوری (متوفای ق) در اخبار الطوال (آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۱/ )،گزارشی توصیفی از قیام و شهادت امام حسین(ع) ارائه کرده است (دینوری، ۱۳۶۸: ۲۲۹ -۲۶۹). او متن بسیاری از سخنانی که در کربلا رد و بدل شده مثل خطبه های امام(ع) و یاران ایشان را یاد نکرده است. همچنین حوادث کوفه و شام را نیز بسیار مختصر و کوتاه بیان کرده است. منبع دینوری معلوم نیست، ولی استخوان بندی کلی با آنچه طبری از مقتل ابومخنف روایت کرده مطابقت دارد و ازآنجا که ابومخنف در بیان حوادث خبره بوده و پایه گذار تاریخ نگاری در عراق است، به طور طبیعی دینوری که حدود یک و نیم قرن بعد از او می زیسته، از روایاتش بهره برده است. البته تعدادی از مطالب ابومخنف به ویژه در مورد وقایع عاشورا در روایت دینوری وجود ندارد و در برخی موارد نیز روایت دینوری با روایت ابومخنف تفاوت هایی دارد (حسینی، ۱۳۸۶: ۶۸ – ۷۱).

۴-۳. تاریخ یعقوبی

احمد بن ابی یعقوب، معروف به یعقوبی(متوفای ق)، در کتاب تاریخ خود (آقابزرگ تهرانی، بی تا: ۳/ )، جریان قیام امام حسین(ع) را به صورت بسیار مختصر و توصیفی گزارش کرده است. گزارش وی با اینکه بسیار کوتاه است با روایت ابومخنف هم خوانی زیادی دارد؛ از این رو محتمل است که وی براساس مقتل ابومخنف، گزارش توصیفی خود را سامان داده باشد. البته تفاوت های اندکی هم دیده می شود. یعقوبی (بی تا: ۲/ ۲۴۳-۲۴۷) اولین فردی است که در این کتاب به توصیف بدون نام از حضور و شهادت طفل رضیع در روز عاشورا پرداخته است و پس از او این واقعه به صورتی تکمیل شده در آثار بعدی دیده می شود.

۴-۴. تاریخ الامم و الملوک

محمد بن جریر طبری (متوفایق)، در کتاب تاریخی خود الامم و الملوک (حاجی خلیفه، بی تا: ۱/ )، در خصوص وقایع عاشورا سه روایت آورده است (طبری، ۱۳۸۷: ۵/ ۳۴۷)؛ نخست روایت عمار دُهنی، سپس روایت حصین و در پایان، روایت ابومخنف به روایت هشام کلبی؛ که در هر سه مورد مطالب را با سند کامل روایت کرده است. مقتل ابومخنف مهم ترین بخش روایت طبری را تشکیل می دهد. وی تمام روایات ابومخنف را به روایت هشام بن سائب کلبی روایت کرده است. طبری به طور مستقیم از هشام نقل می کند. با توجه به اینکه وفات هشام در سال یا ق و تولد طبری در سال ۲۲۴ق بوده است، ممکن نیست که طبری به طور شفاهی و مستقیم از هشام روایت کرده باشد.

نقل طبری، کامل ترین نقل از مقتل ابومخنف است و بعید است چیزی از آن فروگذار شده باشد. در حوادث مربوط به شام که ابومخنف کمتر به آن پرداخته، طبری چند روایت از هشام نقل می کند. مهم ترین ویژگی تاریخ طبری این است که روایات مختلف را بدون اینکه در مورد آنها داوری کند، گرد آورده است و این کار باعث شده که بسیاری از روایات و گزارش های تاریخی، صحیح و یا غلط از خطر نابودی نجات یافته، به دست ما برسد.

۵-۴. الفتوح ابن اعثم

یکی از مهم ترین و مفصل ترین گزارش ها از واقعه قیام امام حسین(ع)، گزارش ابن اعثم کوفی (متوفای ق)، در کتاب الفتوح است (آقابزرگ تهرانی، بی تا: ۳/ ۲۲۰). این گزارش، در چهارچوب مقتل ابومخنف است (ابن اعثم، ۱۴۱۱: ۴/ ۳۲۲ – ۳۵۳، ۵/ ۱-۱۴۰) و گاه الفاظ و عبارات آنها نیز یکسان است؛ اما در برخی موارد افزوده ها، کمبودها و تفاوت هایی با آن دارد. ابن اعثم منابع خود را ذکر نکرده، به همین دلیل معلوم نیست مطالب خود را از متن دیگران فراهم کرده یا روایت راویان است. آنچه از بررسی و مقایسه مطالب الفتوح با مقتل ابومخنف به دست می آید این است که وی همان روایت ابو مخنف را به صورت داستان پردازی نقل کرده، بی آنکه بداند آن روایت از ابومخنف است و همین موجب کم توجهی به این کتاب شده است. البته از آن جهت که این کتاب در قرون اولیه نوشته شده قابل توجه و بررسی است و گزارش هایی دارد که می توان نسبت به آن پژوهش های مفیدی انجام داد.

۴-۶. مقاتل الطالبیین

ابوالفرج اصفهانی (متوفای ق)، کتابی درباره کشته شدگان خاندان ابوطالب؛ یعنی فرزندانِ امام علی(ع)، جعفر و عقیل دارد که به مقاتل الطالبیین و مقاتل آل ابی طالب مشهور است (امین، بی تا: ۸/ ۱۹۸). این کتاب به سبب جامعیت و دقتی که در نقل اخبار داشته مورد استناد و اعتماد مؤلفان بسیاری قرار گرفته است. ابوالفرج هدف از تألیف این کتاب را فراهم آوردن شرحی کوتاه از چگونگی زندگی و مرگ فرزندان ابوطالب از زمان پیامبر (ص) تا زمان نگارش کتاب بیان می کند. البته او تنها اخبار طالبیانی را گرد آورده که مرگشان دلایلی سیاسی داشته، یا قیام هایی را روایت کرده که هدف آنان اجرای عدالت بوده است (ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۱۹: ۲۴).

این کتاب با شرح حال جعفر بن ابی طالب در زمان پیامبر (ص) آغاز می شود و سپس به دوران بنی امیه و بنی عباس تا دوران المتقدر بالله پرداخته و نام علویان را زیر نام خلیفه ای که در آن زمان حکم می رانده، آورده است. مؤلف، نخست نام کامل و نسب فرد را می آورد و گاه نام مادران وی را تا جدّ اعلا نقل می کند. وی در پایان روایات، معمولا اشعاری را که در رثا یا مدح آن فرد سروده شده- که گاه متجاوز از صد بیت است- ذکر می کند. مؤلف در کتاب خود بابی مبسوط به مقتل حسین بن علی(ع) و مسائل پیرامونی آن اختصاص داده است (همان، ۸۴ – ۱۲۲). گزارش مقاتل الطالبیین، گزارشی ترکیبی است؛ زیرا وی روایت ابومخنف را از طریق نصربن مزاحم و ابوالحسن مداینی با روایت عمار دهنی و روایاتی از جابر جعفی با هم ترکیب کرده و روایت خود را سامان داده است و خود نیز این مطلب را تصریح می کند (همانجا)، بنابراین روایت او، روایت نقل به معنا است.

کتاب به شیوه روایی و بر اساس روایات محدثان شیعی و کوفی تدوین شده است. ولی از آنجا که مؤلف بنا بر اختصار داشته، گاه همه اسناد مربوط به اخبار را ذکر نمی کند. ابوالفرج با گردآوری همه منابع مربوط به خاندان ابوطالب و افزودن بسیاری از مقاتل قابل دسترس دیگر، کتاب جامعی را برای این منظور تدوین کرد. کتاب مقاتل الطالبیین و به ویژه گزارش آن از وقایع عاشورا، به سبب جامعیت و نیز دقتی که در نقل اخبار آن صورت گرفته، مورد استناد و استفاده مؤلفان بسیاری واقع شده است. نگارش این کتاب در سال ق به پایان رسیده است. این کتاب اولین بار توسط جواد فاضل با عنوان فرزندان ابوطالب ترجمه شد. ترجمه دیگر این کتاب را سید هاشم رسولی محلاتی به انجام رسانیده است.

۴-۷. مقتل الحسین(ع) خوارزمی

خوارزمی (۴۸۴-۵۶۷ق)، مقتل الحسین را درباره فضایل اهل بیت(ع) نوشته است (طباطبایی، ۱۴۱۷: ۵۴۰- ۵۴۶). کتاب در دو جلد و پانزده فصل تنظیم شده و هرچند عنوان مقتل دارد، اما حدود دو سوم آن مباحث دیگر است. ثلث اول کتاب، شرح مناقب اهل بیت (ع)، ثلث دوم ماجرای کربلا و ثلث سوم درباره قیام مختار است. خوارزمی در کتاب خود شیوه حدیثی را پی گرفته و سلسله اسناد هر روایت را بیان می کند؛ برخی روایات او کوتاه و برخی بسیار مفصل و طولانی است.

مباحث مربوط به عاشورا، از تاریخ ابن اعثم نقل شده که احتمالا غیر از کتاب الفتوح است (آقا بزرگ تهرانی، بی تا: ۳/ ۲۲۰). تعدادی از روایاتی که در این کتاب نقل شده در منابع دیگر نیز وجود دارد اما اغلب این رو