فایل پاورپوینت کامل انقلاب اسلامی و پیدایش ژئوپلیتیک جدید ایران

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل انقلاب اسلامی و پیدایش ژئوپلیتیک جدید ایران :

۱. مقدمه

تحول ژئوپلتیکی نشان گر بروز تغییر و دگرگونی در الگوها، نظم ها و ساختارهای ژئوپلتیکی است. برای فهم تحولات ژئوپلیتیکی میبایست علل وقوع تحول و همچنین اندیشه های نقش آفرینان اصلی از جمله رهبران و نهادهای تصمیم گیرنده در حکومت ها را نیز درک کرد. در این میان نقش انگاره ها و اندیشه ها در ژئوپلیتیک بسیار مهم است، زیرا این اندیشه ها هستند که اهداف ژئوپلیتیکی را تعیین میکنند. از این رو دگرگونی در اندیشه های سیاسی منجر به تحول در ساختارهای ژئوپلیتیکی خواهد شد. انقلاب ها یکی از تحولات و دگرگونیهای سیاسی هستند که متأثر از اندیشه های جدید به وقوع پیوسته و ساختارها و نظام ارزشی یک جامعه را زیرورو میکنند. یکی از ساختارهای مهم یک کشور ژئوپلیتیک و استراتژیهای برآمده از آن است که همان گونه که گفته شد مبتنی بر اندیشه ها و ایدئولوژیهای سیاسی حکمرانان و قابلیت های سرزمینی آن کشور پیریزی شده است . از این رو متاثر از پدیده انقلاب ساختارهای ژئوپلیتیکی و به تبع استراتژی ژئوپلیتیکی نیز دگرگون میشوند. انقلاب ۱۳۵۷ ایران در زمره بزرگ ترین انقلاب های دوران معاصر همچون انقلاب ۱۷۸۹ فرانسه ، ۱۹۱۷ روسیه، ۱۹۴۹ چین، ۱۹۵۹ کوبا قرار دارد که پیامدهای عظیمی در بنیان های ژئوپلیتیکی ایران پدید آورد. انقلاب اسلامی ایران آن هنگام که جهان ژئوپلیتیک به دو بلوک غرب و شرق تقسیم شده بود و تمام کشورهای جهان و از جمله ایران در یکی از این دو بلوک قرار داشتند؛ حادث شد. با توجه به ماهیت مذهبی انقلاب ایران و عدم سنخیت آن با الگوهای رایج مارکسیستی و لیبرالیستی، به تبع، حکومت جدید ایران در چهارچوب ساختار ژئوپلیتیک آن زمان نمیگنجید.

جمهوری اسلامی برآمده از انقلاب، جهان را از دیدگاه خود تفسیر میکرد و خود را قطب سوم و راه حق می دانست. از این رو ژئوپلیتیک ایران و کنش های معطوف به آن به طور مستقیم از انقلاب متأثر شد؛ بطوریکه میتوان گفت ژئوپلیتیک ایران نیز دچار انقلاب در ماهیت خود شد. در این پژوهش با توجه به ماهیت موضوع مورد بررسی، روش شناسی تحقیق توصیفی- تحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات نیز از نوع کتابخانه ای با استفاده از منابعی همچون کتب، مقالات، اسناد، روزنامه و اینترنت است. در ادامه فرضی این تحقیق در قالب یک الگوی نظری و با رویکردی مقایسه ای بین ژئوپلیتیک قبل از انقلاب و ژئوپلیتیک پس از انقلاب مورد ارزیابی قرار گرفته شده است.

۲. تعریف مفاهیم و مبانی نظری

۲-۱. ژئوپلیتیک

ژئوپلیتیک علم رقابت و گسترش حوزه نفوذ حکومت ها و کنشگران سیاسی است که درصدد کسب قدرت و تصرف ابزارها، اهرم ها و فرصت های جغرافیایی هستند که به آنها قدرت و امکان چیرگی بر رقیب را میدهد. آنها برای تصرف فرصت ها و مقدورات ، در مکان و فضای جغرافیایی به رقابت پرداخته و سعی میکنند نفوذ خود را در فضاهای جغرافیایی بیشتر توسعه دهند و آنها را به قلمرو اعمال اراده خود بیفزایند و بر عکس رقبا را از فضاهای مورد منازعه برانند (حافظ نیا، ۱۳۸۵: ۸۴). مطالعات و تحلیل های ژئوپلتیکی، روابط و کنش های معطوف به قدرت را واکاوی میکنند؛ روابط و کنش هایی که تابعی از استراتژی ژئوپلیتیکی دولت ها نسبت به یک پدیده ژئوپلیتیکی هستند. بر این اساس ژئوپلیتیک به مطالعه نقش آفرینیهای سیاسی- محیطی در چارچوب مفهوم قدرت (مجتهدزاده، ۱۳۸۱: ۲۱) و تقابل ارضی قدرت ها و بازتاب های آن در افکار جامعه میپردازد (لاکوست و ژیبلن ، ۱۳۷۸: ۴۲).

۲-۲. ایدئولوژی

اصطلاح ایدئولوژی که از دو کلمه لاتین «ایده » به معنای فکر و اندیشه و «لوژی» پسوندی به معنای شناخت یا شناسی ترکیب شده و برای نخستین بار توسط دوستوت دوتراسی[۱] دردوران انقلاب فرانسه به کار برده شد. ایدئولوژی عقاید و نوع تفکر فرد، گروه و طبقات یک جامعه درمورد سیستم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آن جامعه (۲۰۰۰: ۴۵ ,Freeden) و هدایت گر، مشوق و ابزار عمل سیاسی است (۲۰۰۲: ۸ ,Pesqueux). لویی آلتوسر ایدئولوژی را ملات پیوند دهنده جوامع انسانی و جزئی از اندامواره تمامیت اجتماع میداند و معتقد است جوامع بشری در زندگی تاریخیشان ایدئولوژی را به عنوان عنصری حیاتی و اساسی در تنفس و زندگی تاریخیشان ترشح میکنند(۲۰۰۹: ۴ ,Lahtinen). در مورد سیاست خارجی یکی از کارکردهای ایدئولوژی بسط دادن قدرت حکومت با سایرگروه های سیاسی هم فکر و متجانس (رسمی و غیر رسمی) درخارج از مرزهای کشور است. از این رو ایدئولوژی نوعی نقشه و راهنما برای سیاستمداران و کارگزاران است و کنش و رفتار آنها را هدایت میکند. در راستای ایدئولوژی، منازعات و جدال ها حل میشود، یا برعکس، شکل میگیرد و یا گسترش مییابد. همچنین به کمک آن، گذشته تفسیر، زمان حال توضیح و آینده پیریزی میشود(عالم، ۱۳۷۳: ۸۴)

۲-۳. انقلاب

در ادبیات سیاسی انقلاب را تغییری که نتیجعدم هماهنگی میان محیط سیاسی و ارزش های درون آن است تعبییر کرده اند(۱۱۲: ۱۹۸۲: Johnson) کیفیت و ماهیت دگرگونی در انقلاب ها، حرکتی سریع و ناگهانی در ارزش ها و باورهای مسلط ساخت سیاسی حاکم است. یک انقلاب دست کم دارای چهار عامل:

۱- نارضایتی عمیق از وضع موجود ۲- ظهور و گسترش ایدئولوژیهای جدید جایگزین ۳- گسترش روحیانقلابی ۴- رهبری و نهادهای بسیج گر است. در تبیین های جامعه شناختی انقلاب میتوان به نظریات جانسون، دورکیم، مارکس، کاتوستکی، پاره تو، آرنت اشاره کرد. (۲۰۰۱: ۵ ,Goodwin) در تبیین روانشناختی نیز، انقلاب از منظر مفاهیمی چون سرکوب ، محرومیت نسبی و غرایز تبیین می – شود(گر، ۱۳۷۹: ۷۴). اما از منظر علم ژئوپلیتیک، انقلاب محصول تعارض و تقابل بین حوزه ژئوپلیتیک عمومی (مردم محور) و حوزه ژئوپلیتیک رسمی (دولت – محور) است. گسترده شدن شکاف ساختاری بین این دو حوزه در طول زمان، سرانجام منجر به رویارویی این دو حوزه خواهد شد. با این حال به طور کلی نارضایتی از وضع موجود و ظهور و نیز گسترش ایدئولوژی جدید و جایگزین، از عوامل بنیادینی است که در وقوع انقلاب ها نقش دارند(بریتون ۱۳۶۶: ۴۵-۵۹). اسکاچپول انقلاب ها را به انقلاب سیاسی و انقلاب اجتماعی تقسیم کرده و متذکر میشود، در انقلابات سیاسی هدف انقلاب کنندگان گاه تنها تغییر حکومتگران است و گاه تغییر میزان قدرت ساخت ها یا ایجاد یا لغو مقامی در حکومت. اما در انقلاب های اجتماعی، علاوه بر تغییر حکومت ، در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نیز تغییرات اساسی روی میدهد(۱۹۷۹۳۳,Skocpol).

۲-۴. نسبت ژئوپلیتیک و سیاست خارجی

هدف سیاست خارجی دستیابی به اهداف ملی مورد تعقیب در نظام جهانی و ابزارهای نیل به آنها است (۱۹۷۲: ۱ ,Crabb Cecil). از این رو سیاست خارجی کوشش آگاهان دولت ها است تا از آن طریق با کسب، افزایش، حفظ و نمایش قدرت، منزلت خود را در گستره نظام جهانی ارتقاء دهند. از آنجا که تعقیب منافع و اهداف ملی در نظام جهانی متضمن ایجاد ارتباط و تعامل با دیگر کشوها است؛ سیاست خارجی تعیین کننده شیوه تعامل واحدهای سیاسی با همدیگر است. مفهوم قدرت و میل به افزایش آن خصیصه ذاتی هر نظام سیاسی است که دستگاه سیاست خارجی در بطن روابط خود با دیگر کشورها، این خصیصه را پیگیری میکند. بر این اساس همپوشانی مفاهیم قدرت، روابط خارجی و واقعیت های جغرافیایی توجیه کننده اتخاذ استراتژیهای ژئوپلیتیکی در سیاست خارجی کشورها است. از این رو روابط و کنش های سیاسی کشورها در عرص جهانی تابعی از راهبرد و موقعیت ژئوپلیتیک دولت ها و نیز ساختار نظام های ژئوپلیتیکی است. در نتیجه همبستگی و هماهنگی بالایی میان ژئوپلیتیک و الگوی رفتار سیاست خارجی دولت ها برقرار است و بر اساس آن راهبردهای ژئوپلیتیکی طراحی و عملیاتی میشوند تا به ساختار روابط ژئوپلیتیکی جهت و معنا بخشد(کاویانیراد و بویه، ۱۱۷: ۱۳۹۱).

۲-۵. تصورات ژئوپلیتیکی

تصور ژئوپلیتیکی ادراک و ذهنیتی اندیشه محور است که اشخاص، نهادها و بازیگران سیاسی از موقعیت، ویژگیها و محتوای فضای جغرافیایی(اعم از خرد و کلان) دارند. دولت ها به عنوان بزرگترین بازیگران سیاسی خط مشیها، سیاست ها و الگوهای رفتاری خود نسبت به یک فضا را بر اساس تصور ژئوپلیتیکی شکل میدهند. بطوریکه عمل سیاسی یک کشور نسبت به یک کشور دیگر ناشی از تصور ژئوپلیتیکی آن میباشد(حافظ نیا، ۱۳۸۸). شکل گیری تصورات ژئوپلیتیکی یک کشور را میتوان در منابع رسمی و غیر رسمی آن جستجو کرد. از مهمترین منابع رسمی می توان به قانون اساسی و اسناد دولتی کشورها اشاره کرد که در آن استراتژیها، برنامه ها، اهداف و ارزش های نظام های سیاسی بازتاب یافته است و از منابع غیر رسمی میتوان به باورهای مردمی، منابع تاریخی، آرمان های سیاسی- فرهنگی، تمایلات نخبگان، رسانه های شنیداری و دیداری همچون فیلم، مجله، موسیقی و هنر اشاره کرد(دادس، ۱۳۸۴: ۱۵۰).

۳. قلمرو تحقیق

۳-۱. ژئوپلتیک و قلمروهای آن در دوران پهلوی دوم

پس از پایان جنگ جهانی دوم آمریکا و شوروی با توجه به ضعف قدرت های بزرگ اروپایی، توانستند خود را به عنوان دو قدرت برتر نظام جهانی معرفی کنند که در نتیج آن دورانی از رقابت و خصومت میان آنها برای گسترش حوزه نفوذ خود در جهان آغاز شد. در نظام ژئوپلیتیک جدید، آمریکا در تلاش بود تا گسترش کمونیسم را در جهان محدود کند و شوروی نیز در تلاش برای صدور انقلاب کمونیستی خود به کشورهای دیگر بود. گستره رقابت های ژئوپلیتیکی دو کشور در قالب پیمان های امنیتی ناتو در اروپا غربی، سنتو در خاورمیانه، سیتو در جنوب شرقی آسیا در برابر پیمان ورشو (شوروی و اقمار آن) شکل گرفت . در این میان ایران محور پیمان سنتو در خاورمیانه بود. موقعیت ایران در ریملند سبب شده بود تا کشور ایران بخش مرکزی کمربند امنیتی پیرامون شوروی (کانتینمنت) را در حاشیه جنوبی آن کشور به همراه کشورهای ترکیه و پاکستان تشکیل دهند(حافظ نیا، ۱۳۸۴: ۶۶-۶۷). بر این اساس ژئوپلیتیک ایران درون ساختار ژئوپلیتیک آمریکا شکل گرفت. همین ویژگی منشأ سیاست های آمریکا در برابر ایران و حتی طراحی کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ با مشارکت بریتانیا برای برکناری دولت مصدق بود. با خروج نیروهای نظامی بریتانیا از منطقه خلیج فارس در سال ۱۳۵۰ آمریکا حفظ امنیت و حراست از منافع ژئوپلیتیکیاش در خاورمیانه را بر اساس دکترین نیکسون – کسینجر به ایران با عنوان ژاندارم منطقه واگذار کرد(ازغندی، ۱۳۸۶: ۲۳۴). بنیاد این دکترین، کمک به کشورهای هم پیمان به منظور دست یابی به ظرفیتی بود که قادر به دفاع از خود باشند. بدین منظور نیکسون ایران و عربستان را به عنوان حافظ امنیت خلیج فارس انتخاب کرد (۲۰۰۵: ۱۷۸ ,Gary). بعد از اعلام دکترین نیکسون و انتخاب ایران به عنوان ژاندارم منطقه، محمدرضا شاه، ژاندارمی امریکا را پذیرفت (حسینیان، ۱۳۸۳: ۲۹۵). از جمله علایق ژئوپلیتیکی که حکومت پهلوی را ترغیب به پذیرفتن نقش ژاندارم منطقه کرد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. کسب اعتبار جهانی

۲. کنترل ترانزیت بین المللی نفت

۳. هژمونی ایران بر کشورهای خاورمیانه به ویژه خلیج فارس

۴. مقابله با خطر اتحاد شوروی و و هم پیمانش عراق

۵. تشکیل برترین و مقتدرترین حکومت در آسیا

بر این اساس ایران در نقش جدید خود، در چهارچوب ژئوپلیتیک امریکا در دو سطح منطقه ای و فرامنطقه ای به کنش گری ژئوپلیتیکی پرداخت. اولین تحرک فرامنطقه ای حکومت پهلوی اعزام ۵۰ فروند جنگند۵-F به ویتنام برای سرکوب ویت کنگ ها بود(حسینیان، ۱۹۸: ۱۳۸۳). با این وجود مهم ترین دخالت ایران اعزام نیرو به عمان جهت سرکوب جنش مارکسیستی ظفار بود. شاه در روز ۲۹ آذر ۱۳۵۲ واحدهایی از ارتش ایران متشکل از پیاده، توپخانه و هلیکوپتر را رهسپار عمان کرد. این امر سبب شد تا قیام عمان با شکست چریک های جنبش ظفار به پایان برسید(هوشنگ مهدوی، ۴۲۹: ۱۳۷۵). یکی دیگر از مناطقی که حکومت پهلوی در آن مداخلنظامی کرد؛ اعزام نیروی نظامی به پاکستان بود. وی در سال ۱۳۵۵ یک واحد ضد شورش و هلیکوپتر را به پاکستان فرستاد تا شورش بلوچ های پاکستان را سرکوب کند (لطیفیان : ۱۳۸۰ : ۱۰۳).

از دیگر کنش های ژئوپلیتیکی حکومت پهلوی میتوان به دخالت در تحولات سیاسی شمال آفریقا در سال ۱۳۵۳ اشاره کرد. در آن سال موجی از چپ گرایی بر این منطقه حاکم شد که موجب نگرانی آمریکا از نفوذ کمونیسم شد. متأثر از چنین وضعیتی حکومت پادشاهی هایله سلاسی ساقط شد و جای آن را یک حکومت چپ گرا گرفت. در ادامه ناآرامیها به سومالی نیز کشیده شد. از این رو دولت سومالی از شاه تقاضای کمک تسلیحاتی کرد. حکومت پهلوی پس از مشورت با امریکا و انگلیس و تأیید آنها اقدام به ارسال تسلیحات مورد نیاز سومالی کرد (حسینیان، ۱۹۹: ۱۳۸۳). از این نوع کمک های تسلیحاتی به کشورهای اردن، مغرب و یمن شمالی نیز ارسال شد(امینی ۱۳۸۱: ۲۰۰). ایران در جنگ ۶ روزه اعراب و اسرائیل نیز تنها کشور تولیدکننده نفت منطق خلیج فارس بود که در تحریم نفتی اعراب علیه امریکا و کشورهای اروپایی شرکت نکرد و نفت مورد نیاز اسراییل و ناوگان ششم امریکا در مدیترانه را تأمین میکرد(گازیوروسکی، ۱۳۷۱ : ۱۷۵). ایران همچنین با تمرکز ارتش خود در مرزهای عراق، ارتش این کشور را منفعل کرد و از ایفای نقش مؤثر این کشور در جنگ اعراب و اسرائیل جلوگیری کرد(فونتن ، ۱۳۶۲: ۴۵۷).

۳-۲. مبانی تصورات ژئوپلیتیکی انقلاب اسلامی

تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران از مقطع زمانی سال ۱۳۳۲ تا سال ۱۳۵۷ سرانجام منجر به وقوع انقلاب اسلامی در سال ۵۷ شد. محمدرضاشاه با قرار گرفتن در متن کودتای بریتانیایی آمریکایی ۲۸ مرداد و نقض اصول مشروطه، به چندین دهه تلاش ایرانیان در راه پایان بخشیدن به استبداد حکومتی خط بطلان کشید. از این رو پس از کودتای ۲۸ مرداد کنش های سیاسی ایرانیان در قالب گروه – های مختلف سیاسی معطوف به مبارزه با حکومت شاه شد. در این میان با وجود نحله های متنوع انقلابی همچون مارکسیست ها، کمونیست ها، سوسیالیست ها، ملیگرایان و رفرمیست های لیبرال به مرور زمان این انگاره های مذهبی و شیعی بودند که نقش برجسته ای در هدایت و تکوین جریان انقلاب داشتند؛ بطوریکه این انگاره ها موتور محرک انقلاب ایران شد. انقلابی که شاه را ظالم و حکومت او را حکومت جور و ستم معرفی کرد. از این رو انگاره های عدالت خواهی و ظلم ستیزی نقش کلیدی را در رخداد انقلاب اسلامی ایفا کرد. با نگاهی گذرا به تاریخ اسلام و همچنین قرآن کریم میتوان دریافت که عدالت، حمایت از مظلومین و ظلم ستیزی محور حرکت ها و تلاش های مصلحان دینی بوده است. از این رو حکومت برآمده از انقلاب اسلامی نیز عدالت خواهی و ظلم ستیزی را از منظر آموزه ها و رهنمودهای قرآنی و مکتبی خود تصویرسازی کرد. از سوی دیگر مفاهیم عدالت خواهی و ظلم ستیزی در قالب حکومت جمهوری اسلامی جنبه ای سیاسی پیدا کرده و به عنوان استراتژی سیاست داخلی و خارجی مدنظر قرار گرفت . در این خصوص آیات زیادی در قرآن به این موضوعات اشاره دارند. قرآن درباره هدف نبوت و رسالت پیامبران میفرماید: «لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط » همانا فرستادگان مان را با دلایل روشن فرستادیم و همراه ایشان کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم به راستی و هدایت گرایند (حدید/۲۵). در جای دیگر میفرماید: « ونضع الموازین القسط لیوم القیام فلا تظلم نفس شیئا وإن کان مثقال حب من خردل أتینا بها وکفی بنا حاسبین » ترازوهای عدالت را در روز قیامت می – نهیم، به احدی ظلم نخواهد شد و اگر هم وزن دانه خردل باشد، آن را میآوریم ؛ این بس که ما حساب گر هستیم » (انبیاء/۴۷). همچنین میفرماید: « و ما لکم لا تقاتلون فی سبیل الله و المستضعفین من الرجال و النساء و الولدان الذین یقولون ربنا أخرجنا من هذه القری الظالم أهلها و اجعل لنا من لدنک ولیا و اجعل لنا من لدنک نصیرا » به مبارزه با ظالم تأکید کرده است و میفرماید: . چرا جهاد نمیکنید در راه خدا و (برای رهایی) ضعفا و مستضعفین از مردان و زنان و کودکان؛ آنان که گویند بار پروردگارا، ما را از این شهر که شهروندانش ستم کارند برهان و برایمان از نزد خود ولی و یار و یاوری قرار بده. »(نسا/ ۷۵)

علاوه بر این مذهب شیعه به دلیل ماهیت اعتراضی، اجتهادی و انقلابی خود (فاضلینیا، ۱۳۸۵: ۳۳) و مفاهیمی چون مهدویت و عاشورا همواره نسبت به ولایت ظالمان و سلطه و اقتدار سیاسی نامشروع، موضع رد و نفی داشته است . قیام امام حسین (ع) و مکتب عاشورا یکی از مظاهر اعتراضی و انقلابی تشیع است. وجوه تشابه انقلاب اسلامی و نهضت عاشورا در مبانی ایدئولوژیک شان است. مفاهیمی چون ایثار و فداکاری، شهادت، نجات دین خدا، مبارزه با فساد و ظلم ستیزی برگرفته از مکتب عاشورا هستند. حرکت اعتراضی امام حسین (ع) علیه حکومت یزید و مقاومت تا سر حد مرگ و فدا کردن داراییها و خویشاوندان، دستمایه ای غنی برای ادبیات انقلاب اسلامی فراهم ساخت. از این رو نهضت عاشورا معیار، الگو و یکی از ریشه های انقلاب اسلامی به شمار میآید(سخاوتی، ۲۶: ۱۳۸۴). همچنین موضوعاتی چون نابودی ستم، شرک و آزادی مستضعفان و پایان دادن به حاکمیت مستکبران و ستمگران نیز برگرفته از اعتقاد به مهدویت است. از نظر شیعه، ظهور و قیام حضرت مهدی(عج) عظیم ترین و بیسابقه ترین انقلاب تاریخ است که تحولات اساسی و همه جانبه ای را در عرصه های فکری، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جهان به همراه خواهد داشت. از منظر شیعه قیام ها و انقلاب های بیدارگرایانه از جمله اموری هستند که سبب تسریع در انقلاب جهانی حضرت مهدی(عج) خواهد شد. از این رو انقلاب اسلامی آغازگر انقلاب جهانی اسلام است؛ بطوریکه انقلاب اسلامی برای زمینه سازی انقلاب بزرگ مهدوی، همان هدف های استراتژیک انقلاب جهانی موعود و برپایی حکومت جهانی اسلام را دنبال میکند.

۳-۳. استراتژیهای ژئوپلیتیکی حکومت نوپای انقلابی

۳-۳-۱. استراتژی نه شرقی نه غربی

با پیروزی انقلاب اسلامی، جهت گیری مثبت و موافق ایران در ساختار جهان دوقطبی جای خود را به سیاست اعتراضی نه شرقی- نه غربی داد. این سیاست، ایران را کانون نیروهای ژئوپلیتیکی غیر همسو با نظام دوقطبی کرد. به عبارت دیگر انقلاب ایران خلایی ژئوپلیتیکی در دل نظام دو قطبی ایجاد کرد و خود را خارج از این ساختار تعریف کرد. از منظر جمهوری اسلامی مفهوم نه شرقی و نه غربی مبتنی بر نفی سلطه ، استقلال طلبی و تن ندادن به حاکمیت خارجی است. این استراتژی مدعی تغییر توازن قوا و ایجاد قطب سومی دربرابر دو قطب شرق و غرب بود. در ارتباط با این استراتژی امام خمینی رهبر انقلاب ایران میگوید: “من اکنون به ملت های شریف و ستمدیده و به ملت عزیز ایران توصیه می کنم که از این راه مستقیم الهی که نه به شرق ملحد و نه به غرب ستمگر وابسته است بلکه بصیرتی است که خداوند بر آنها نصیب فرموده است محکم و استوار و متعهد و پایدار و پایبند باشند “. در همین رابطه امام خمینی(ره) در یازدهم شهریور ۱۳۶۰ طی سخنانی دراین باره اظهار داشت:

«از همان بدو انقلاب و از قبل از بدو انقلاب که شالوده انقلاب ریخته میشد، مسیر، مسیر انبیاء بود، مسیر راه مستقیم نه شرقی، نه غربی بود، جمهوری اسلامی بوده و تاکنون هم ملت ما به همان مسیر باقی است »(امام خمینی، ۱۳۸۵ ج ۱۵: ۱۴۷).

ایشان در جای دیگر در تبیین این سیاست و تعیین مصداق های شرق و غرب اظهار داشت:

«ما نه با امریکا کار داریم و نه با شوروی، ما خودمان هستیم. این که با همه دولت ها رابطه داشته باشیم، یعنی رابطه دوستانه، نه روابط بین ارباب و رعیت و ما این روابط را نمیخواهیم. . . ما میخواهیم این طور باشیم که نه ظلم کنیم و نه زیر بار ظلم برویم »(امام خمینی، ۱۳۸۵ ج ۱۹: ۹۴).

همچنین در این زمینه آیت الله شهید بهشتی نیز میگوید:

«در این انقلاب ما، ویژگیهای گوناگون هست. برخی از این ویژگیها به سرعت میتواند جهانی و عالم گیر بشود. یکی از آن ویژگیهایی که به سرعت میتواند عالم گیر بشود، همین نه شرقی، نه غربی است. شما میدانید انقلاب هایی که در طول این مدت شده، در طول این دهه های اخیر شده، انقلاب هائی بوده است که برای به ثمر رسیدنش اگر در مقابل غرب میخواست بایستد یک مقدار تکیه میکرد به بلوک شرق . . . . حالا در یک گوشه از دنیا آن هم در سرزمین اسلام، یک ملتی، روی پای خودش ایستاده و میگوید من میخواهم با خودم از آن خودم و برای خودم باشم »(www. irdc. ir).

از این رو با تصویب قانون اساسی، انگاره نه شرقی و نه غربی، به عنوان یک اصل کلی و ثابت در سیاست خارجی کشور پذیرفته شد و این اصل مبنای عمل سیاست خارجی ایران شد. در اصل ۱۵۱ آمده است که: سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر اساس نفی هرگونه سلطه جویی و سلطه پذیری، حفظ استقلال همه جانبه و تمامیت ارضی کشور، دفاع از حقوق همه مسلمانان و عدم تعهد در برابر قدرت های سلطه گر و روابط صلح آمیز متقابل با دول غیر محارب استوار است. بنابراین شعار نه شرقی نه غربی به عنوان یک شعار تأثیرگذار مبنای کنش های ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت.

۳-۳-۲. تشکیل امت واحده

مفهوم امت واحده دارای ریشه ای قرآنی است و میتوان برای معرفت و شناخت دو واژه «ام» و «واحده » به آیاتی از قرآن مراجعه کرد. و لو شاء ربک لجعل الناس أم واحده(هود آیه ۱۱۸). . . و لو شاء الله لجعلکم أمه واحده(مائده /۴۸). . . کان الناس أم واحده فبعث الله النبیین (بقره /۲۱۳). . . “ان هذه امتکم ام واحده و انا ربکم فاعبدون “. مفهوم امت در دیدگاه مسلمانان، جامعه و اجتماع کسانی است که کفر را نفی کرده مایلند با یکدیگر زندگی کنند. (۱۹۸۴۲۸۳,Gardet) در رویکرد سیاسی به اسلام مفهوم امت هست اصلی نظری اسلام سیاسی است. در این رویکرد مرزهای سیاسی جز آنهایی که دارالاسلام را از دارالحراب جدا میکرد، در دیدگاه اسلام اعتباری نداشت. در دارالسلام نیز مجموعه ای از افراد که به واسطه مذهب تعامل و پیوند دارند امت نامیده میشدند(۱۹۷۷: ۱۷۵ ,Holt Lambton , Lewis). ایدئولوگ ها و طراحان جمهوری اسلامی نیز خود در این امر صاحب نظر محسوب میشوند. امام خمینی(ره) در باب امت اسلامی بر این باور بودند که ملیگرایی در مقابل ملت های مسلمان دیگر، مسأله ای دیگر است که اسلام و قرآن کریم و دستور نبی اکرم (ص) بر خلاف آن است. ملیگرایی امری است که اساس دعوت پیامبران را به هم میزند( صحیفه نور، ۱۳۸۵ ج ۱۰۰: ۲). امام خمینی تا پایان عمر خود به ترویج ایده امت واحده اسلامی پرداخت. وی در این زمینه عنوان میکرد: ما برای اینکه وحدت امت اسلام را تأمین کنیم، برای اینکه وطن اسلام را از تصرف و نفوذ استعمارگران و دولت های دست نشانده آنها خارج و آزاد کنیم راهی نداریم جز اینکه تشکیل حکومت بدهیم و حکومت های ظالم و دست نشانده را سرنگون کنیم تا بتوانیم وحدت و آزادی ملت های مسلمان را تأمین کنیم (صحیفه نور ۱۳۸۵، ج ۲۱۰: ۳). آیت الله مطهری نیز ملیگرایی و ملت باوری را در جهان اسلام بدعتی ناپذیرفته و نابخشودنی دانسته و معتقد است شرط اول اسلام بیرنگ بودن ، عمومی و انسانی بودن و رنگ یک ملت مخصوص نداشتن است. مقیاس های اسلامی مقیاس های کلی و عمومی و انسانی است نه قومی و نژادی و ملی. اسلام به هیچ وجه خود را در محدوده تعصبات ملی و قومی و نژادی محصور نکرده بلکه با آن ها مبارزه کرده است (مطهری۱۳۶۱: ۷۷). از این رو در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز برگرفته از همین مبانی و موازین دینی در اصول متعددی وحدت امت اسلامی و حمایت از مسلمانان مورد توجه قرار گرفته شده و دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است سیاست کلی خود را بر پایه ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی قرار دهد و کوشش پیگیر به عمل آورد تا وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام را تحقق بخشد(قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران). همچنین با توجه به اصل اسلامی اخوت مسلمانان و وحدت امت اسلامی و وجوب “دفاع از حقوق همه مسلمانان “

میتوان در این زمینه به اصل چهارم قانون اساسی که اصل مربوط به “حاکمیت دین ” است استناد و استظهار نمود که هر گونه قانون گذاری که در تعارض با وحدت امت اسلامی و موجب بیتفاوتی نسبت به وضعیت مسلمانان باشد با روح حاکم بر قانون اساسی ما سازگاری نخواهد داشت (قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران).

۳-۳-۳. صدور انقلاب

صدور انقلاب کنش مشترک تمامی انقلاب های جهان شمول است. این انقلاب ها با تکیه بر شعارها و آرمان های انقلابی خود خواستار دگرگونی در ساختار سیاسی کشورهای به زعم خود غیر انقلابی هستند. در این میان برپایه سرشت جغرافیا، اولین آوردگاه صدور انقلاب کشورهای هم جوار خواهند بود. در مورد انقلاب اسلامی نیز صدور انقلاب اسلامی بنیادیترین استراتژی ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی بوده و هست. اصول این استراتژی را میتوان در گفتمان رهبران و مسئولان ارشد جمهوری اسلامی مشاهده کرد. توجه ویژه امام خمینی به صدور انقلاب، به سرعت این ایده را از مرحل فکر به یک استراتژی ژئوپلیتیکی در جمهوری اسلامی تبدیل کرد. از سوی دیگر همنوایی با انقلاب اسلامی در حوزه پیرامونی ایران بسترهای صدور انقلاب را فراهم کرده بود. این همنوایی و تکاپو در عراق بیشتر مشهود بود. مردم شهرهای عراق، چون نجف و کربلا در روز ۲۳ بهمن ۱۳۵۷، تظاهراتی شبیه به ایران برپا نمودند. در پی آن، تظاهراتی در شهرهای کاظمین، الثوره، بغداد و دیاله به رهبری آیت الله محمد باقر صدر برقرار شد.

حتی در آغاز انتفاض جدید مردم عراق؛ یعنی در ۱۳۷۰، آنها همانند تظاهرات کنندگان ایرانی مخالف شاه، شهر حلبچه را به خمینیشهر نامگذاری کردند و کنترل شهرها را به دست گرفتند. در مراتب بعدی میتوان به تحرک شیعیان خاورمیانه اشاره کرد. شیعیان عربستان سعودی اندکی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در شهرهای قطیف، صفرا، اباقیق ، خنجی و شیهات دست به تظاهرات زدند. تظاهرات مشابهی در سال ۱۳۵۷ در شهرهای قونیه، یوزکات و کوجائیلی ترکیه صورت گرفت. در بحرین نیز تحرکات مردم به سوی سرنگونی رژیم پادشاهی بود (شیرودی، ۱۳۸۳: ۳۴). واکنش کشورها در برابر صدور انقلاب بسته به توان، قدرت و امکانات آنها متفاوت بود؛ بطوریکه کشوری چون بحرین تنها به قطع روابط سیاسی اقدام کرد و کشوری چون عراق اقدام به حمله نظامی کرد.

در خصوص صدور انقلاب امام خمینی عنوان میکند: