بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بخشش ها و انفاق های مالی امام کاظم علیه السّلام :

اشاره

ائمه(ع) در کنار هدایت جامعه، اهل خیررسانی به مردم، انفاق و بخشش بوده اند. در زیارت جامعه می خوانیم: «وَ عَادَتِکُم الاِحسان، وَ سَجیَّتِکُمُ الکَرَم؛[۱] عادت شما احسان و صفت ثابت و خوی درونی تان بخشش و کرم است.»

بعد از رسول خدا(ص) بر اثر انحراف وسیعی که در دستگاه خلافت پدید آمد و به خاطر اسراف ها و عیاشی های حکام، حکومت ناگزیر بود از مردم مبالغی را اخذ کند که رفته رفته به خاطر عدم کفاف درآمدهای دولت، به ناچار بر میزان مالیات ها افزوده شد و وضع زندگی را بر مردم سخت کرد. مثلاً «سلیمان بن عبدالملک» به مأمور مالیات خود گفت: «پستان را تا جایی که شیر می دهد، بدوش و آنگاه که شیرش تمام شد، خون بدوش!»[۲] ازجمله علویان و دوستان اهل بیت(ع) برای گذراندن زندگی خود، به ویژه در دوران هارون الرشید ستمگر، دچار مشکلات فراوانی بودند، از طرفی نیز عزت نفسشان مانع از آن بود که از دیگران درخواست کمک کنند.[۳] در آن دوران رسیدگی به فقرا و نیازمندان بر دوش امامان (ع) و شیعیان خالص آن ها بود.

آنچه پیش رودارید، بازخوانی بخشش ها و انفاق های مالی در سیره و رفتار امام کاظم علیه السلام است. امید است جامع ما نیز از این روش الگو گرفته، به نیازمندان و فقرای جامعه توجه بیش تری نمایند.

ضرورت این بحث

در هر جامعه ای فقیر و نیازمند، ورشکسته و حادثه زده ای از حوادثی چون سیل، زلزله و بیماری های فراگیر وجود دارد و دولت تنها نمی تواند از پس تمامی رفع این نیازها برآید. بنابراین، لازم است کل جامعه در این مسئله نقش ایفا نموده، به طور مستمر پیگیر باشند، و برخوردهای فصلی، به ویژه در ایامی مثل زلزله و سیل و کرونا نمی تواند به صورت یک سیره و رفتار در کل جامعه ثابت بماند.

منابع مالی و درآمدی امام کاظم علیه السلام

قبل از بیان بخشش ها و انفاق های حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام جا دارد به این شبهه پاسخ داده شود که این همه انفاق از طرف ائمه(ع) از کدام منابع مالی و درآمدی بوده است؟

پاسخ تفصیلی این مطلب نیاز به مقال مفصلی دارد؛ ولی آنچه را مربوط به امام کاظم علیه السلام می شود، به صورت اختصار متذکر می شویم.

منابع مالی آن حضرت از موارد متعدد بوده است، از جمله:

۱. وجوهات: بخشی از اموال عمومی امام کاظم علیه السلام شامل: خمس، زکات، نذورات و صدقات بوده که گاه مستقیماً از سوی شیعیان تحویل امام می شد و گاه از طریق وکلا و نایبان حضرت دریافت و توزیع می گردید.[۴] شاهدش کثرت اموال باقی مانده نزد وکلای ایشان پس از شهادت آن حضرت است که مبلغ هفتاد هزار دینار نزد «زیاد بن مروان عیسی» و سی هزار دینار تحویل «علی بن حمزه بطائنی» بود.[۵] یا مبلغ سی هزار دینار و شش کنیز نزد «عثمان بن عیسی رواسی» نمایند امام در مصر بود که نقل شده است پس از شهادت حضرت، امام رضا علیه السلام کسی را نزد زیادقندی و عثمان بن عیسی فرستاد و پیغام داد: اموالی را که از پدرم نزد شما مانده است، برایم بفرستید.[۶] یا «هشام بن احمر» می گوید: اموالی را برای امام هفتم علیه السلام به مدینه بردم، حضرت فرمودند: آن را نزد «مفضّل بن عمر» برگردان![۷] که از این نمونه ها بسیار است و ما به جهت اختصار همین چند نمونه را بیان کردیم.

۲. اموال خصوصی: اموالی که با کار و تلاش اقتصادی به دست آورده بودند. صفوان می گوید: ابوالحسن علیه السلام را دیدم که نوجوان خردسالی بود، در حالی که گوسفندی به همراه داشت و آن را به جلو می راند و خطاب می کرد: بر پروردگارت سجده کن.[۸]

«علی بن ابی حمزه» می گوید: امام کاظم علیه السلام را دیدم که در زمین کشاورزی خود کار می کردند و عرق می ریختند. عرض کردم: قربانت گردم! پس کارگران کجا هستند؟ فرمودند: ای علی! بهتر از من و پدرم، [رسول خدا (ص) و امیرالمؤمنین علیه السلام] روی این زمین با بیل کار می کردند.. .. هُوَ مِنْ عَمَلِ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الْأَوْصِیَاءِ وَ الصَّالِحِین؛. ..کشاورزی شغل پیامبران و جانشینان آنان و برگزیدگان و شایستگان است.[۹]

حضرت زمین های فراوانی داشتند که گاه خود زمین را می بخشیدند. برای نمونه، حضرت به یکی از غلامان که در حق ایشان احسان کرده بود، قطعه ای زمین کشاورزی اهدا کردند[۱۰] و در موردی دیگر، حضرت زمین کشاورزی را به غلامی بخشیده و او را آزاد کردند.[۱۱]

حضرت بخشی از زمین کشاورزی خود را به فرزندش، احمد که مرد خیّری بود، هدیه کردند.[۱۲] در وصیت نام آن حضرت نیز آمده است که سی اصله درخت خرمای خود را برای فقرای آبادی وقف کردند و بقیه را بین فرزندان خود تقسیم فرمود.

۳. موقوفات: از دیگر منابع مالی حضرت، موقوفه ها بودند. برای نمونه، وقف نامه ای که ابوبصیر از امام باقر علیه السلام نقل کرده و در آن به وصیت نام حضرت زهرا علیها السلام در مورد وقف مزارع هفت گانه و وقف نامه های امام علی علیه السلام اشاره شده که تولیت آن به فرزندان ایشان واگذارشده است.[۱۳]

در وصیت نام امام کاظم علیه السلام نیز آمده که یک سوم موقوف پدرش را وصیت کرده است.[۱۴] این امر نشان می دهد که اموال و املاکی از طریق موقوفه و ارث از سوی امام صادق به امام کاظم علیهما السلام منتقل شده است.

۴. هدایا: بخش دیگری از انفاقات امام کاظم علیه السلام هدایا بود. برای نمونه می توان به هدایایی که «علی بن یقطین» برای امام کاظم علیه السلام توسط هشام بن حکم می فرستاد، اشاره کرد.[۱۵] در روایتی، حضرت در جواب هارون فرمودند: به خاطر آنکه ما از حق مالی و شرعی خودمان (خمس) باز داشته شده ایم، مجبور به پذیرش هدیه هستیم.[۱۶]

حتی گاهی برای حل مشکل شیعیان هدایای هارون را قبول نموده، خرج ازدواج جوانان از خاندان سادات می کردند.[۱۷] در مورد دیگر، مهدی عبّاسی، امام کاظم علیه السلام را دستگیر و زندانی کرد، سپس در خواب امیرالمؤمنین علیه السلام را دید که او را مورد عتاب و تهدید قراردادند،[۱۸] آنگاه دستور داد امام را آزاد کنند و مبلغ سه هزار دینار به او بدهند و ایشان را راهی مدینه کنند.[۱۹] منصور دوانیقی نیز در روز عید نوروز از امام کاظم علیه السلام خواست تا جلوس کنند و هدایایی که مردم و به ویژه سربازان ایرانی می آورند، بپذیرند.[۲۰]

این ها فهرستی از اموال حضرت بود که در انفاق از آن ها استفاده می کردند.[۲۱]

خصوصیات کمک ها و بخشش های مالی امام کاظم علیه السلام

کمک های امام کاظم علیه السلام به فقرا دارای این خصوصیات بوده است:

۱. مخفیانه و شبانه به فقرا برای حفظ عزّت نفس و کرامت انسانی آنان و عدم ترویج تکدی گری؛

۲. تقدیم خویشاوندان بر سایرین تا دیگران نیز به آن ها توجه نمایند؛

۳. تنوع و گوناگون بودن؛ از پول نقد گرفته تا آرد و خرما؛

۴. کمک امام در حدّی بود که آن ها را کاملاً بی نیاز می ساخت و ضرب المثل شده بود؛ زیرا به کسی که پول حضرت را می گرفت و باز فقیر می ماند، می گفتند: «عجباً لِمَن جائه صرهُ موسی فَشَکا القلَّه؛[۲۲] کسی که کمک مالی امام موسی بن جعفر علیهما السلام را دریافت کرده، تعجب است که از بی پولی بنالد.»

تنوع انفاق ها

کمک ها و انفاق های حضرت متنوع بودند که به اهم آن ها اشاره می شود:

الف) کمک به فقرا و درماندگان

شیخ مفید (ره) سخاوت و فقیرنوازی امام را چنین توصیف می کند: «و کانَ اوصلُ الناسِ لاهلِهِ وَ رَحِمه و کان یَفتقَّدُ فقراءَ المدینهِ فی اللیلِ فیَحملُ اِلیهم الزنبیلَ فیهِ العینُ و الورقُ و الاقَّهُ و التمورُ فیُوصلُ الیهم ذلکَ و لایَعلمونَ مِن اَی جههٍ هو؛[۲۳] او بیش تر از هم مردم، به صل رحم و رسیدگی به اهل و عیال و خویشاوندان می پرداخت؛ شبانه به جستجوی مسکینان مدینه بیرون می آمد و با زنبیلی به دیدار ایشان می رفت که در آن پول نقد و آرد و خرما نهاده بود و آن را به ایشان می داد، در حالی که نمی دانستند از جانب چه کسی این کمک ها آمده است. مورّخان و منابع دینی هدی معمولی آن حضرت را بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ دینار ذکر کرده اند.[۲۴] این در حالی بود که خلفای معاصر امام کاظم علیه السلام با وجود ثروت های فراوان، به عیش و نوش و فساد مشغول بودند و به فقرا توجه نداشتند و نسبت به شیعیان تعمد داشتند که در فقر بمانند، مبادا دست به قیام بزنند؛

در روایت می خوانیم: روزی آن حضرت از کنار یک اعرابی که خیلی بدقیافه بود، عبور می کردند، به او سلام کرند و در کنار او نشستند و با مهربانی با او هم سخن شدند. سپس به او فرمودند: اگر مشکلی پیدا کردی، به من مراجعه کن! اطرافیان حضرت به عنوان اعتراض عرض کردند: آیا کنار چنین فردی می نشینی و از نیاز وی سؤال می کنی؟ حضرت فرمودند: او بنده ای از بندگان خدا و برادری است که خداوند در قرآن برادر بودن او را تعیین کرده و همسایه ای است که روی زمینی زندگی می کند. ما و او فرزندان آدم و طرفدار بهترین ادیان الهی هستیم. شاید روزگار ما را محتاج او گرداند و ببیند که ما روزی نسبت به او فخر فروختیم و اینک نیازمند او هستیم. سپس حضرت این شعر را خواندند:

نواصل من لایستحق وصالنا

مخافهَ اَن نبتغی بغیرِ صدیقٍ

«ما باکسی که نیاز به ارتباط با ما ندارد، ارتباط برقرار می کنیم؛ چون می ترسیم که روزی برسد که هیچ رفیقی نداشته باشیم.»[۲۵]

ب) کمک به مقروضین و ورشکستگان

۱. «محمد بن عبدالله بکری» می گوید: قرض دار بودم و برای حل آن وارد مدینه شدم و هرچه زحمت کشیدم، پولی برای ادای قرض خود به دست نیاوردم. به فکر افتادم به امام کاظم علیه السلام مراجعه کنم، گفتم: از راهی خدمت آن حضرت می روم که به زمین کشاورزی اش برسم. آن حضرت را با غلام خود در زمین کشاورزی یافتم. وقتی مرا دید، از من با غذایی از گوشت خشک تکه تکه شده که روی غربال بود، پذیرایی کرد و با هم غذا خوردیم، سپس از من پرسیدند: چه کار داری؟ من داستان قرض خود را گفتم. حضرت وارد ساختمان شدند و زود برگشتند و غلامشان را کناری فرستادند و دست خود را دراز کرده همیانی به من دادند که سیصد دینار در آن بود. آن گاه حضرت برخاستند و رفتند. من هم مرکبم را سوار شدم و برگشتم.[۲۶] در اینجا حضرت بدون راستی آزمایی به او کمک کرد و غلام خویش را از صحنه دور ساختند که آبروی بکری حفظ شود و احساس شرمندگی نکند و سریع هم جوابش را دادند تا با معطلی کرامتش خدشه دار نشود؛

۲. شخصی