فایل پاورپوینت کامل بررسی تأثیر زیارت حرم امام رضا(ع) بر میزان استرس ناشی از کرونا در سال ۱۴۰۰

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی تأثیر زیارت حرم امام رضا(ع) بر میزان استرس ناشی از کرونا در سال ۱۴۰۰ :

خلاصه

مقدمه: تاریخ ثابت کرده است جوامع انسانی همواره در معرض پاندمی های مختلفی از بیماری های متنوعی از جمله طاعون، آنفوانزای اسپانیایی، آبله و آخرین آن کوید- بوده است. جدای از بحث عوارض و خطرات این بیماری ها بالاخص کوید- استرس ناشی از ابتلا به آن ها زندگی انسان را کم و بیش دچار دگرگونی می کند. با توجه به عوارض استرس ناشی از کرونا، در این مطالعه سعی شد رابطه زیارت حرم امام رضا(علیه السلام) و کاهش استرس ناشی از کرونا بررسی شد.

روش کار: این مطالعه توصیفی تحلیلی در سال ۱۴۰۰ انجام شد. جامعه ی تحت مطالعه افرادی بودند که برای زیارت به حرم امام رضا آمده بودند. تعداد نمونه برای مقایسه ۲ گروه وابسته با استفاده ازG-power ، ۵۰ نفر تعیین شد که افراد با استفاده از روش نمونه گیری در دسترس انتخاب شدند. روایای و پایایی پرسشنامه نیز در ایران اثبات شده بود. تحلیل های آماری این مطالعه با استفاده از نرم افزار SPSS24 انجام شد و برای آزمون فرضیه های این مطالعه از آزمون تی زوجی و برای داده های کمی از انحراف معیار و میانگین استفاده شد.

یافته ها: از بین ۹۵ پرسشنامه که به زائرین تحویل داده شد مجموعا ۶۰ نفر از زائرین از همان مسیر بازگشته و پرسشنامه دوم را تکمیل کردند. میانگین استرس شرکت کنندگان قبل از ورود به حرم در مطالعه از ۱۰۰ واحد ۲۶/۱۹ ± ۱/۴۰ بود و میانگین استرس شرکت کنندگان بعد از ورود به حرم در مطالعه ۷۱/۱۵ ± ۳۳/۳۸ بود. با وجود کاهش نمره استرس بعد از زیارت، این اختلاف از نظر آماری معنی دار نمی باشد (۰۵/۰ P >) استرس افراد متأهل ( ۷۰ / ۲۶ ± ۳۰ / ۴۰) نسبت به افراد مجرد (۳۶ / ۲۳ ± ۶۰ / ۵۲) کمتر بود (P<.001). همچنین این تعداد فرزندان و میزان استرس افراد شرکت کننده در مطالعه رابطه معکوس و معناداری وجود داشت به عبارت دیگر هرگاه تعداد فرزندان کمتر بود میزان استرس والدین بیشتر میشد.اما ختلاف میانگین استرس افرادی که دارای اعتقادات مذهبی قویتری بودند از افرادی که این ویژگی را نداشتند کمتر بود و فقط وجود اختلاف میانگین استرس در بین کسانی که دارای اعتقادات قوی بودند نسبت به افراد متوسط با استفاده از آزمونهای آماری تائید شد. ( (P=0.016.

نتیجه گیری: علیرغم اینکه این مطالعه وجود رابطه ی معنا داری بین ورود به حرم و کاهش استرس ناشی از کرونا اثبات نکرد، ولی به طور کلی می توان گفت ورود به حرم و انجام اعمال زیارت می توانند سبب کاهش اشتغال ذهنی، بی قراری ناشی از کرونا، افزایش تمرکز و انجام صحیح کارها بدون دغدغه ذهنی و حتی افزایش رعایت پروتکل های بهداشتی شوند، که در بعد کلی می توان گفت افرادی که به زیارت حرم امام رضا(علیه السلام) آمده اند نسبت به قبل از زیارتشان استرس ناشی از کرونا کمتری دارند.

مقدمه

بیماری کرونا ویروس (Covid-19) یک بیماری مسری است که در اثر سندرم حاد تنفسی ویروس کرونا ۲ ایجاد می شود(۱). اولین مورد شناخته شده در ووهان چین در دسامبر ۲۰۱۹ شناسایی شد (۲). ویروس کرونا تا الان (۱۲دی ۱۴۰۰) بیش از ۲۸۷ میلیون مورد ابتلا و بیش از ۵.۵ میلیون مرگ را به خود اختصاص داده که سهم ایران از این تعداد، حدود ۶.۲ میلیون نفر مبتلا و ۱۳۲هزار فوتی می باشد (۳). به دلیل در دسترس نبودن درمان دقیق از کووید-۱۹، این بیماری زمینه بسیاری از بیماری های روان شناختی فراهم کرده است (۴).تظاهرات روانپزشکی عصبی در طول همه گیری های ویروسی شایع است، اما به طور موثر مورد توجه قرار نمی گیرد. (۵)و۶)) به دلیل در دسترس نبودن درمان دقیق از کووید-۱۹، این بیماری زمینه بسیاری از بیماری های روان شناختی فراهم کرده است (۴). استرس یک احساس طبیعی، قدرتمند و اولیه انسان است (۷). استرس را میتوان به عنوان یک احساس فشار روحی و جسمی توضیح داد که ناشی از هر رویدادی است که سلامت روان فرد را تهدید میکند. به عبارت دیگر استرس به واکنش افراد در موقعیت های مختلف اشاره دارد و این شامل تغییراتی در فیزیولوژی یا روانشناسی آنها در مواجهه با حوادث محیط خارجی است که بیش از آنچه تحمل می کنند ارزیابی میشود، به طوری که بر سلامت جسمی و روحی آنها تأثیر میگذارد (۸) و این موضوع میتواند منجر به خستگی، مشکلات شناختی، اختلالات عاطفی و جسمی شود (۹).

با بررسی ادبیات پژوهشی موجود، در می یابیم که رفتارهای دینی، مثل زیارت و عبادت، در نزد مسلمانان ارزش محسوب می شود و بر انجام آنها تأکید شده است. در بحث زیارت، فرد با حضور در مکان مشخصی نسبت به صاحب آن مکان یا خود مکان عرض ارادت می کند و مسئله ها و مشکل های خود و جامعه را با پروردگار طرح میکند و در آن مکان مقدس با واسطه قرار دادن آن بزرگ صاحب شأن و منزلت، آرزوهای خود را تعقیب می کند. زائر در حین زیارت با نزدیک کردن خود به پروردگار، احساس آرامش درونی می کند و خود را تخلیه ی هیجانی می کند که این امر نیز در نهایت به سلامت روانی فرد کمک خواهد کرد()؛ چراکه فرد باور دارد خدایی هست که موقعیت ها را کنترل می کند (۳) و مسئول عبادت کننده ها است. این امر تا حد زیادی اضطراب مرتبط با موقعیت را کاهش می دهد، به طوری که اغلب افراد مؤمن، ارتباط خود را با خداوند، مانند ارتباط با دوستی بسیار صمیمی توصیف می کنند و معتقدند که می توان از طریق اتکا و توسل به خداوند، اثر و پیامدهای موقعیت های علاوه بر این، امروزه مطالعه های معنوی در روان شناسی در سطح جهان، موضوعی جدی و اساسی است و توجه به آن در بسیاری از کشورها در حال افزایش است. یکی از مسئله هایی که توجه زیادی به آن شده، رضایت از زندگی و احساس شادمانی است (۱۰) بررسی های انجام شده در فرهنگ ها و مذهب های مختلف، تأثیر مثبت دین داری و عامل های مذهبی را بر افزایش سطح بهزیستی و سلامت روانی، بهبود بیماری های روانی و جسمی، مقاوم کردن افراد در برابر تنیدگی، اضطراب و افسردگی، ایجاد امید و آرامش، معناداری و شادکامی و احساس بهزیستی ذهنی، نشان داده است (۱۱).

علاوه بر این، امروزه مطالعه های معنوی در روان شناسی در سطح جهان، موضوعی جدی و اساسی است و توجه به آن در بسیاری از کشورها در حال افزایش است. یکی از مسئله هایی که توجه زیادی به آن شده، رضایت از زندگی و احساس شادمانی است (۱۰). بررسی های انجام شده در فرهنگ ها و مذهب های مختلف، تأثیر مثبت دین داری و عامل های مذهبی را بر افزایش سطح بهزیستی و سلامت روانی، بهبود بیماری های روانی و جسمی، مقاوم کردن افراد در برابر تنیدگی، اضطراب و افسردگی، ایجاد امید و آرامش، معناداری و شادکامی و احساس بهزیستی ذهنی، نشان داده است (۱۱).

احساس شادکامی، که هدف مشترک انسان ها است و همگی برای رسیدن به آن تلاش می کنند، چیزی نیست جز ارزیابی افراد از خود و زندگی شان (). این ارزیابی ها، ممکن است جنبه ی شناختی داشته باشد، مانند قضاوت هایی که درباره ی خشنودی از زندگی صورت می گیرد و یا جنبهی عاطفی که شامل خلق و هیجان هایی است که در واکنش به رویدادهای زندگی روی می دهد.

دین داری و داشتن گرایش های مذهبی، یکی از متغیرهایی است که با شادکامی ارتباط تنگاتنگی دارد. به طوری که مک اکلور و لودن (۱۲) در تحقیق خود به این نتیجه رسیدند که انجام دادن فعالیت های مذهبی ارتباطی مثبت با شادکامی دارد و این بدان معنا است که شادکامی حقیقی با ارضای امیال حاصل نمی شود، بلکه با انجام چیزی که از نظر اخلاقی ارزش انجام دادن دارد(یعنی از تجلی فضیلت حاصل می شود. شادی می تواند بر ساماندهی ایمنی ما تأثیر گذارد و موجب افزایش طول عمر افراد شود(۱۳). در این باره نظریه هایی وجود دارد مبنی بر این که داشتن دین و مذهب به چند طریق باعث افزایش شادکامی می شود. برای نمونه اعمال دینی مانند حضور در مسجدها و مکان های مذهبی.

اینگلهارت نیز معتقد است دین داری با سعادت ذهنی ارتباط دارد. به نظر او کسانی که مرتب به کلیسا می روند و یا ایمان مذهبی دارند، خوشبخت تر از آنهایی هستند که به کلیسا نمی روند و یا ایمان مذهبی هم ندارند. این بدان سبب است که بیشتر آیین های مذهبی، شخص را به محدود کردن آرزوهایش تشویق می کنند که برای به حداکثر رساندن سعادت ذهنی، رهیافت درستی است (۱۴). از آنجایی که زیارت یکی از راه های ارتباطی با خداوند است و در دین اسلام نیز به زیارت امامان معصوم (ع) تأکید شده، توجه به این نکته که آیا نگرش به این عمل دینی و حضور در مکان های مقدس می تواند احساسات روان شناختی افراد را تحت تأثیر قرار دهد، ضروری است. عده یی از روان شناسان بر این باورند که نیمی از متغیرهای سلامت روان، با باورهای مذهبی تبیین می شود. آنها معتقدند هستند که مذهب به انسان کمک می کند تا معنای حادثه های زندگی، به ویژه حادثه هایی را که دردناک و اضطراب انگیز هستند، بفهمد و این موجب دلگرمی و خرسندی مطبوعی در روان و روحیه ی او بشود(۱۵).

در مطالعه ای حسین زاده که بر روی اعضای گروه مراقبت بهداشتی و درمانی در ایران انجام گردید، مشخص گردید که میزان افسردگی، اضطراب و استرس آنها در حاد طبیعی است اما میزان استرس آنها از میزان افسردگی و اضطراب آنها بیشتر بود (۱۶).

متأسفانه وجود سطح بالای استرس در این جامعه ایرانی در هنگام شیوع کرونا ویروس تائید شده است، اثر طولانی مدت چنین فشارهای روانی، بروز مشکلات جدی روانی و بار اضافی برای سیستم بهداشت و درمان آن خواهد بود (۱۷) در حالی که برای مقابله با این بیماری علاوه بر سلامت جسمی و پشتیبانی های ضروری، نیاز به سلامت روان و کاهش استرس افراد جامعه هست (۱)، مشخص شده است که استرس ناشی از این بیماری میتواند باعث تغییرات رفتاری مخرب مانند استفاده از الکل، مصارف دخانیات و اختلالات خواب شود (۱۶) از سالها قبل برنامه ریزان و سیاستگذاران سازمان بهداشت جهانی استفاده از باورهای مذهبی را برای کاهش فشارهای روانی مانند استرس، افسردگی و اضطراب افراد توصیه کرده اند (۱۸,۱۹) در این رابطه ابراهیمی معتقد است منشأ اختلال روانشناختی و استرس فقدان انگیزه های انسانی، اعتقادات فرد، مسائل اجتماعی و سیاسی است و قرآن با ایجاد و حفظ تعادل بین جنبه های مختلف زندگی انسان میتواند باعث کاهش استرس افراد جامعه شود . (۱۷)لذا پژوهشگران در این مطالعه درصدد برآمدند تا رابطه ان با قرآن و استرس ناشی از شیوع این بیماری را بررسی نمایند.

کیم و همکاران (۲۰) دریافته اند که انجام امور دینی موجب خوش خلقی، مهربانی و اعتماد به نفس می شود و سازگاری افراد را بالا می برد.

حیدری رفعت و همکاران (۲۱) و محمد قمری (۱۶) نیز در پژوهش های خود، که به بررسی رابطه ی بین نگرش های دینی و شادکامی دانشجویان پرداخته بودند، نشان دادند که داشتن نگرش های دینی باعث افزایش احساس شادکامی می شود. در تحقیق عبدالله پور و همکاران(۲۲) نیز نتیجه های به دست آمده نشان داد که بین نگرش دینی با رضایت از زندگی، همبستگی معناداری وجود دارد. گلزاری (۲۳) نیز مطالعه ای را درباره ی میزان و چگونگی تأثیرگذاری حج عمره، بر روی دانشجویانی که به مکه مکرمه مشرف شده بودند، از زبان خود آنها انجام داده است. نتیجه های این نظرسنجی نشان میدهد که انجام حج عمره دانشجویان، مؤلفه هایی مانند آرامش روانی و امنیت خاطر، توجه به دین و معنویت، سازگاری اجتماعی با دیگران، توبه از گناهان، خودسازی اخلاقی، پرداختن به فعالیت های دینی، انگیزه ی مطالعه درباره دین و اعتقادات افزایش میدهد.

استفانی کورف (۶)در پژوهش خود چند متغیر مستقل را برای پیش بینی رضایت از زندگی در نظر گرفته است؛ وی گزارش می دهد که بین جهت گیری مذهبی درونی و رضایت از زندگی، رابطه ی معناداری وجود دارد.

در تحقیق احمدی (۹) هم، که بر روی عمره گزاران انجام یافت، مشخص شد مناسک عمره که به صورت دسته جمعی و گروهی انجام می گیرد، می تواند چونان عامل حمایت کننده ی اجتماعی، سبب گشایش بسیاری از مشکل ها و رهایی از تنیدگی شود. در زیارت نیز فرد با حضور در حرم امام معصوم(ع)، با انجام اعمال و مناسک دینی با خدای خود رابطه ی نزدیک تری پیدا می کند و در مکان های مقدس و معنوی با او مناجات می کند و با مطرح کردن مشکل هایش، از امام معصوم و خداوند یاری می طلبد؛ که این احساس نزدیکی به خدا، موجب خشنودی و احساس رضایت در فرد می شود.

همچنین نتیجه های مطالعه نشان داده است که افراد دارای بهزیستی معنوی، شیوه ی زندگی سالم تری دارند؛ امیدوارتر هستند؛ از ثبات روانی بیشتری برخوردارند؛ و نیز رضایت بیشتری از زندگی خود دارند(۲۴). اینها بدین دلیل است که دین داری به سبب توانایی دین بر حمایت از افراد، بر رضایت از زندگی نیز تأثیر مثبت دارد و این حمایت می تواند احساسی، اعتقادی یا شناختی و مادی باشد(۲۵). برخی نیز دین داری را به سبب معنایی که به هدف زندگی و کیفیت زندگی می بخشد، در رضایتمندی مؤثر تلقی می کنند(۲۶). در همه ی پژوهش های صورت گرفته، به نقش تأثیر گذار دین و عمل به آموزه های دینی اشاره شده است.

جامعه ی ایرانی، جامعه ای مسلمان است و زیارت بارگاه امامان معصوم، علیهم السلام، برای ما مسلمانان از اهمیت بسیاری برخوردار است، چراکه در دین مبین اسلام بر زیارت امامان معصوم (ع) تأکید فراوان شده است.

با وجود اینکه در پژوهش ها، بر اثرهای مثبت دین و دین داری تأکید شده و پژوهشگران نیز تأثیرهای مثبت نگرش دینی را بر سلامت روان افراد مورد بررسی قرار داده اند، اما درباره ی زیارت امام رضا(علیه السلام) (که رفتاری دینی است) و اثر روانشناختی آن، تحقیقات علمی کمتری انجام شده است و ما نیز در این مقاله بررسی مختصری بر روی تاثیرات روانشناختی حرم بر روی زائرین را انجام داده ایم.

هدف مطالعه

در مطالعات مختلف به افزایش استرس ایرانیان به دلیل شیوع کرونا اشاره شده است و این موضوع میتواند از یک سو باعث بروز مشکلات جدی روانی برای جامعه و از سوی دیگر باعث ایجاد بار اضافی برای سیستم بهداشت و درمان گردد.

با توجه به مشکلات ایجادشده ناشی از استرس دوران شیوع کرونا، هدف از این مطالعه بررسی تاثیر حرم بر روی استرس ناشی از کووید ۱۹ و میزان آرامش افراد بعد از زیارت میباشد.

در صورت وجود رابطه معنادار میتوان با رعایت پروتکل های بهداشتی با کمک حرم امام رضا (ع) به افزایش سطح سلامت اخلاق و روان در جامعه کمک کند.

اهداف فرعی مطالعه

تعیین میزان استرس شرکت کنندگان در مطالعه در زمان شیوع کووید ۱۹

تعیین رابطه بین میزان استرس ناشی از کووید ۱۹ بعد از زیارت حرم

تعیین رابطه بین تعداد دفعات مراجعه به حرم مطهر و استرس ناشی از کووید ۱۹

تعیین رابطه بین میزان حضور در حرم با میزان استرس ناشی از کووید ۱۹

تعیین متغیرهای دموگرافیک(سن،جنس، سطح تحصیلات، وضعیت تأهل و سطح اعتقادات به معنویات و انجام واجبات دینی)

نتایج دیگر پژوهش ها

پژوهش حاضر را می توان زیر مجموعه حوزه های مطالعاتی جامعه شناسی و انسان شناسی پزشکی و بیماری در نظر گرفت که از طریق این حوزه های مطالعاتی می توان بحران های زیست محیطی، شیوع بیماری های قرن معاصر را بررسی کرد؛ با این حال، پژوهش هایی در زمینه رابطه بین زیارت و احساس شادکامی و رضایت از زندگی(۱۶) یا تأثیر زیارت بر سلامت روانی افراد(۲۷) انجام شده اند.

همچنین، پژوهش هایی در مورد انسان شناسی بیماری (اینهورن و بروان، ؛ لانگدان و وییک، ؛ فرانسیس و لو”، ؛ براون، مایس، و آرملاگوس، ) انجام شده اند که تأثیر بیماری های همه گیر بر تغییر و تحولات فرهنگی جوامع و نقش رشته انسان شناسی در درک این رخدادها، مضمون اصلی این پژوهش هاست. این پژوهش ها به دلیل بررسی تأثیر بیماری بر فرهنگ جوامع بسیار شبیه به مطالعه حاضر هستند؛ زیرا، تغییر رفتار دینی از جمله عناصر فرهنگی هر قوم محسوب می شود.

میرزایی و عبدی(۲۲) پژوهشی در زمینه بررسی میزان شیوع بیماری آنفولانزا در بین زائران ایرانی اربعین انجام دادند و توصیه هایی بهداشتی برای کنترل این بیماری ارائه کردند. الدوصاری و همکاران (۱۹) در پژوهشی به بررسی سلامت عمومی زائران در مراسم حج سالانه مسلمانان پرداختند و پیشنهاد دادند که در این گردهمایی به همکاری های بین المللی برای کنترل بیماری ها نیاز است. در مقاله ای مهم، احمد و ممیش(۲۸) با توجه به داشتن پانزده سال تخصص در زمینه بررسی بیماری ها در موعد حج و شیوع بیماری ویروس کرونا، پیشنهاد تعطیلی حج سال را دادند. پژوهش آنها از حیث بررسی تأثیر بیماری ویروس کرونا بر تعطیلی اماکن مقدس با پژوهش حاضر شباهت دارد؛ با این تفاوت که آنها از دیدگاه بهداشت عمومی و پزشکی، و نه جامعه شناختی، به این مسئله پرداخته اند.

در دوران معاصر، ماهیت چندوجهی زیارت را نمی توانیم با مطالعه رشته علمی خاصی درک کنیم؛ بلکه باید توجه داشته باشیم که مطالعات حوزه زیارت بین رشته ای است و در سرتاسر جهان، در حوزه های گوناگون علوم انسانی در حال انجام هستند(۲۹). در این بین، انسان شناسان و جامعه شناسان (مانند کلمن[۱]، و ؛ هایدن[۲]، ؛ گلازربرک و عباسی شوازی[۳]، ؛ کولینز -کرینر[۴]، ؛ هیل اسمیت[۵] ؛ یوسفی و همکاران، ؛ فروغ زاده، شریعتی مزینانی، و دانایی سیج، ؛ اسحاقی، ؛ طالبی و علی براتپور، ، کرمانی، اصغرپور ماسوله، و واعظ موسوی، ؛ موفهیم و لایکرو[۶]، ؛ اسچنل و پالیب[۷]، ) پژوهش های درخور توجهی در حوزه زیارت انجام داده اند.

شایان ذکر است مطالعاتی که در زمینه زیارت و تأثیر بیماری های عفونی بر آن انجام شده اند، بیشتر در حوزه پزشکی و بهداشت عمومی (امینی، استوار، دارابی، حائری نژاد، یوسف، و وحدت، ؛ الدوصاری، الجودی، و سلنتانو[۸]، ؛ نوح، الشماری، النزی و همکاران[۹]، ؛ احمد و ممیش[۱۰]، ؛ میرزایی و عبدی، )

پارگامنت و ماتون نیز دریافتند که انجام اعمال دینی، مثل زیارت و عبادت موجب کاهش عصبانیت و اضطراب می گردد. ونیس و ونیتراب (۳۰)در پژوهشی بر روی ۴۰۰ آزمودنی، به این نتیجه رسیدند که شرکت آنان در مراسم دینی، از قبیل زیارت و عبادت، با کاهش اختلالات روانی شرکت کنندگان نسبت به سایر افراد همراه است(۳۱).

پژوهشگر دیگری به نام موریس با انجام پژوهشی، اثر زیارت دینی را بر افسردگی و اضطراب روی ۱۲۴ بیمار جسمی مطالعه کرد و دریافت علایم مثبت بیماری آنها پس از انجام زیارت، کاهش معناداری یافته است و این کاهش دست کم تا ۱۰ ماه بعد از برگشتن از زیارت ادامه دارد(۳۲).

پهلوانی و دولتشاهی در پژوهشی به بررسی نقش زیارت دینی در سلامت روانی افراد پرداختند و در یافته های خود، همبستگی خطی مثبتی بین زیارت دینی و سلامت روانی گزارش کردند. در کل، یافته های این پژوهش نشان می دهد زیارت دینی تأثیر بیشتری بر کاهش علایم بیماری روانی افراد داشته است(۳۳)(۳۴).البته این نکته قابل ذکر می باشد که مقاله ای مشابه با موضوع پژوهش حاضر یافت نشد.

ادبیات نظری

تاثیر دین و عامل های مذهبی بر آرامش روان

گم شده بزرگ بشر در جوامع امروزی، آرامش روان است که به تعبیر قرآن کریم، اطمینان قلبی است. تمام تلاش انسان در زندگی، رسیدن به آرامش است. انسان مادیات و سایر امکانات مادی را به کار می گیرد تا به آرامش برسد و از اضطراب خود بکاهد. مهم ترین مشکل انسان در عصر کنونی، فقدان آرامش است. برخی از دانشمندان دوران کنونی را عصر اضطراب می نامند.(۳۵) (دادستان، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۶۰).

بررسی های انجام شده در فرهنگ ها و مذهب های مختلف، تأثیر مثبت دینداری و عامل های مذهبی را بر افزایش سطح بهزیستی و سلامت روانی، بهبود بیماری های روانی و جسمی، مقاوم کردن افراد در برابر تنیدگی، اضطراب و افسردگی، ایجاد امید و آرامش، معناداری و شادکامی و احساس بهزیستی ذهنی، نشان داده است(۳۶).

یکی از مصادیق اعراض از یاد خدا که در قرآن سوره طه آیه » وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَهً ضَنْکاً « (هرکس از یاد من روی گرداند، زندگی تنگ و سختی خواهد داشت.)آمده است، نشان می دهد که دوری از خداوند و رها کردن خط ولایت اهل بیت علیه السلام یا ترک کردن فریضه حج، یکی از دلایل سختی و تنگا در زندگی است. خداوند به صراحت در این آیه می فرماید هر کس به که به پروردگار خود و اهل بیت پشت کند زندگی او پر از اضطراب، حسرت و حیرت خواهد بود. نکته مهم این آیه اشاره به استرس و اضطراب ناشی از دوری از خدا و اهل بیت هر چند تمکن مالی بالا باشد دارد.انسان، بی نهایت طلب است و کمال مطلق می خواهد، ولی چون هر چیزی غیر از خداوند محدود است و وجود عارضی دارد، دل را آرام نمی گرداند.

نگرانی های روحی و روانی بشر امروز فراوان شده و فرهنگ انسان ساز قرآن کریم و تعالیم آسمانی برای دوری از آن و غلبه بر مشکلات، نسخه ای شفابخش ارائه می دهد که اگر بشر به آن عمل کند بهترین درمان است. به تعبیر قرآن کریم» أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد: ۲۸) «؛ آگاه باشید که تنها یاد خدا آرام بخش دل هاست.

آرام شدن دل ها، کاهش استرس و خالی شدن از اضطراب ها با یا خداوند و به زبان آوردن ذکر خدا به تنهایی حاصل نمی شود، بلکه ایمان به خدا و اعتقاد به اهل بیت لازمه آرام شدن دلها از قول قرآن است. ایمان و توکل به خدا و اهل بیت بهترین درمان برای استرس و افسردگی هاست(۳۷).

دکتر پول ارنست، متخصص دانشگاه پنسیلوانیا درباره نقش ایمان می نویسد: مهمترین عامل شفای مریض، ویتامین ها، داروها، معدنیت و جراحی نیست. بلکه امید و ایمان است. من به این نکته پی برده ام که از این پس باید جسم مریض را با بکاربردن وسایل طبی و جراحی و روح وی را با تقویت ایمانش نسبت به خدا معالجه کرد(۳۸). در روایات آمده که مؤمن مانند کوه استوار است و سختی ها او را تکان نمی دهد. مانند حضرت ایوب(ع) که در مقابل بدترین مصیبت ها ایستاد و مقاومت کرد و عاقبت به رستگاری دو جهان رسید(۳۴).

داشتن رابطه فردی با خدا، با کاهش دادن استرس و بهبود راهبردهای غلبه بر استرس، شادکامی را افزایش می دهد. همچنین مذهب سبب معنادهی به زندگی شخص می شود(۳۹). ارتباط با خدا از طریق حضور در مکان های مذهبی و زیارت حضرات معصومین علیهم السلام، انسان های کاملی که برای بشر در هر دوره و زمان به عنوان الگوی نیکو از سوی خداوند معرفی شده اند، می تواند شفابخش دل های بیمار انسان ها باشد.

در سوره هود آیه خداوند می فرماید: »کلًّا نَقُصُّ عَلَیک مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَک: ما از هر یک از سرگذشت های انبیا برای تو بازگو کردیم، تا به وسیله آن، قلبت را آرامش بخشیم. «همه ی داستان های قرآنی حقیقت دارد و با نوعی برهان و دلیل قابل قبول همراه است. خداوند برگزیده ای از سرگذشت زندگی انبیاء در قرآن آورده است تا با این روش تربیتی درس های زیادی به انسان ها بدهد. تمامی پیامبران الهی در زندگی خود دچار فراز و نشیب هایی می شدند و تحت امتحانات الهی قرار می گرفتند، اما هیچ گاه دچار استرس،اضطراب، افسردگی یا ناامیدی نمی شدند، زیرا ایمان قوی و استواری به اراده و قدرت خدواند و اینکه توکل به او برای انسان کافی است.

در تفسیر نور آیت الله قرائتی در رابطه سوره طلاق ایه: »وَ مَنْ یتَوَکلْ عَلَی اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ«. آمده است که در زیارت، زائر در پرتو ارتباط قلبی با خداوند، از لحاظ روانی به امنیت خاطر بیشتری می رسد؛ چنان که خداوند در قرآن کریم، خود را مؤمن معرفی کرده است: اوست خدایی که جز او معبودی نیست؛از آثار زیارت اماکن مقدس در رفتار زائر، ایجاد امید به زندگی است. انسان به زندگی آینده و داشتن آینده ای زیبا و سعادتمند امیدوار می شود و از ناامیدی و بدبینی رها می شود. این یکی از نیازهای روانی انسان است. بدون شک، انسان با امید و آرزو زنده است و اگر امید به آینده را از انسان بگیرند زندگی اش متلاشی می شود و دست از هرگونه تلاش و فعالیتی برمی دارد. امید موجب تلاش و کوشش مضاعف در زندگی فردی و اجتماعی می شود(۲۹).

چارچوب نظری(زیارت)

زیارت قبور ائمه اطهار علیهم السلام موجب بیدار شدن ارزش های اصیل انسانی در وجود انسان و حاکمیت روح بندگی و آرامش قلب انسان است. فقط اهل ایمان با زیارت اماکن مقدس و قبور مطهر معصومان علیهم السلام، یاد خدا را در دل خود نهادینه می کنند و با توسل از ذوات مقدس ایشان سعادت دنیوی و اخروی خود را به دست آورده، به آرامش روانی می رسند. آرامش مؤمنان ویژگی خاصی است که نمایانگر وجود هماهنگی میان عناصر روان ایشان و سازمان دهی مناسب آنان با تسلط بر خواسته های متضاد و رام بودن نفس از نظر خضوع و راهور بودن در برابر صاحب آن است. چنین موهبتی فقط به مؤمن اعطا شده است و می توان این آرامش را در چهره او هم مشاهده کرد (موسوی اصل، ۱۳۸۲، ص ۸). این آرامش، ظاهری و سطحی نیست، بلکه عمیق و تا ژرفای بی نهایت است. زائر با تشرف به اماکن مقدس با زیارت شونده ارتباط قلبی برقرار می کند و در سایه این ارتباط، زائر قلب خود را صفا بخشیده، صیقل می دهد و روح خود را از کدورت ها و پلیدی ها خالص و پاک می گرداند. از جمله مناسک دینی مسلمانان، از زمان بنای خانه کعبه، زیارت است. ازآنجاکه اسلام مکتبی جامع و واقع گرا بوده و به همه جوانب نیازهای انسان، اعم از دنیایی و آخرتی، جسمی و روحی، عقلی و فکری، احساسی و عاطفی، فردی و اجتماعی توجه کرده است، برخی از اندیشمندان بر این باورند که زیارت تأثیر انکارناپذیری بر سلامت روح و جسم زائر دارد. سازوکار این تأثیر را می توان این گونه تبیین کرد: چون زیارت ترکیبی از گرایش و شناخت بوده و خاستگاه اصلی آن در قلب انسان است، از این طریق شوق و اراده انسان را جهت داده، تأثیراتی بر رفتار انسان می گذارد(۲۷)(۴۰).

زیارت موجب احساس امنیت خاطر می شود. احساس امنیت یعنی: احساس آزادی نسبی از خطر. این احساس وضع خوشایندی ایجاد می کند که فرد در آن دارای آرامش جسمی و روحی است. ایمنی از احساسات و عواطف، زیربنایی حیاتی برای تأمین بهداشت روانی است. افراد ناایمن نامتعادلند. کسی که دایم احساس فقدان امنیت، ترس و خطر از بیرون و درون خود می کند، نمی تواند انسان سالمی باشد. او در دنیای ذهنی خود، مدام در حال دفع کردن خطرات احتمالی است. برای سالم بودن جسم و روان، مقدار زیادی احساس امنیت لازم است. احساس نبود امنیت دایم، انسان را در حال بسیج مداوم قوا و تلاطم و به هم ریختگی نظام کلی بدن قرار می دهد، و اگر ادامه یابد او را به سوی بیماری های جسمی و روانی سوق می دهد؛ زیرا ساختمان بدن انسان قدرت تحمل تنش دایمی را، که محصول این بسیج دایمی است، ندارد(۴۱)(۲۲)(۲۹).

زیارت امام رضا(ع) که آیینی مذهبی در جامعه شیعی است، می تواند احساسات روان شناختی افراد را تحت تأثیر قرار دهد و زمینه شادکامی و رضایت از زندگی آن ها را فراهم کند. بین میزان نگرش و عمل به زیارت امام رضا (ع)، با احساس شادکامی، کاهش استرس و رضایت از زندگی، رابطه مثبت معناداری وجود دارد(۲۶).

وقتی فرد به زیارت امام (