فایل پاورپوینت کامل بررسی مقاله «عایشه»در دائره المعارف قرآن الیور لیمن (پیرامون ازدواج های پیامبر با حضرت خدیجه و عایشه)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی مقاله «عایشه»در دائره المعارف قرآن الیور لیمن (پیرامون ازدواج های پیامبر با حضرت خدیجه و عایشه) :

مقدمه

کتاب «قرآن یک دایره المعارف» به سرویراستاری الیور لیمن (Oliver Leaman) توسط ۴۲ نویسنده با ۴۶۸ مدخل در سال ۲۰۰۵ در آمریکا به چاپ رسید. یکی از مقالات موجود در این دایره المعارف، مقاله «عایشه» است که توسط «الیور لیمن» نوشته شده است.

الیور لیمن استاد فلسفه دین و مطالعات یهود است و از سال ۲۰۰۰ در دانشگاه کنتاکی آمریکا مشغول به فعالیت های علمی است. همچنین وی به فلسفه یهود و فلسفه شرق خصوصاً فلسفه اسلام علاقه مند است که این را می توان در آثار او دید.

وی به مطالعه تاریخ فلسفه اسلامی، یهودی و شرقی می پردازد. او دکترای خود را در سال ۱۹۷۹ از دانشگاه کمبریج دریافت کرد. عناوین مقالات دیگری که توسط این نویسنده در دایره المعارف قران نگاشته شده است عبارتند از: «حوا»، «حیا»، «زنا»، «طلاق»، «بلقیس» و «اهل بیت». از جمله کتابهای او «مقدمه ای بر فلسفه اسلامی کلاسیک»، «شر و رنج در فلسفه یهود»، «تاریخ فلسفه اسلامی»، «تاریخ فلسفه یهودی»، «دوستی شرق و غرب از دیدگاه فلسفی»، «مفاهیم کلیدی در فلسفه شرقی»، «مرگ و از دست دادن»، «فلسفه یهودیان»، «دایره المعارف فلسفه آسیا» و «دایره المعارف مرگ و مردن» است. تاکنون چهار کتاب از الیور لیمن در ایران ترجمه شده است که عبارتند از: «درآمدی بر زیباشناسی اسلامی»، «سنت فلسفی یهودی در جهان اسلام»، «آینده فلسفه: پیش به سوی قرن بیست و یکم» و «دانشنامه قرآن کریم».

تبیین مسئله

از همان آغاز بعثت رسول اکرم ص کسانی دست به دسیسه و نیرنگ بر ضد اسلام و مسلمانان می زدند. با گستشرش اسلام، این دشمنی ها افزونتر و د رقالب های دیگری ظهور و بروز یافتند. در سالیان اخیر، دشمنان اسلام تمام سعی و تلاش خود را به کار بسته اند تا مانع نفوذ اسلام شوند و دراین راه از تمام ظرفیت های مادی و معنوی بهره برده اند. شناختن شخصیتهای بزرگ اسلامی، گامی ضروری در جهت تقویت و تحکیم مبانی اسلام است.

شناخت ابعاد مختلف زندگی «عایشه» همسر پیامبر (ص) از جمله ازدواج ایشان در سن کم با پیامبر (ص) که منشأ شبهات فراوانی از طرف بهانه جویان و مستشرقان گردیده است و همچنین شناخت ومعرفی رفع نقاط مبهم زندگی پر بار حضرت خدیجه، آن بانوی بزرگوار به عنوان الگویی نمونه برای زنان جامعه حاضر، امری ضروری است؛ لذا در این نوشتار، به بررسی برخی از ابعاد زندگی عایشه و حضرت خدیجه (س) به عنوان همسران پیامبر (ص) می پردازیم تا شبهاتی که برای خاورشناسان در این زمینه پیش آمده، برطرف گردد. همچنین یکی از کارسازترین راه ها برای از بین بردن شخصیت افراد تأثیرگذار در اسلام، تحریف زندگی آن هاست؛ بنابراین لازم است با این گونه اقدامات دشمنان، مقابله کرد و نقشه های آنها را خنثی نمود. این کار زمانی اتفاق می افتد که آگاهی لازم نسبت به تحریفات انجام شده، صورت بگیرد.

در هنگام بررسی تاریخ صدر اسلام، درمی یابیم حضرت خدیجه (س)، یکی از مهم ترین شخصیت هایی است که در عصر خود برای رشد اسلام، نقش بی بدیلی داشت و عایشه نیز به عنوان جوانترین همسر پیامبر (ص) با وجود برخی از ابهامات در سن و تاریخ ازدواج ایشان با پیامبر (ص) منشاء برخی از شبهات بر علیه اسلام و پیامبر اکرم (ص) گردیده است.

خاورشناسان با نشر برخی از شیهات و رسوخ دادن آن به تاریخ، در بیان مسائلی هم چون: تعدد زوجات خدیجه(س) و سن بالای وی در زمان ازدواج با پیامبر(ص)، ازدواج با عایشه دختری نابالغ سعی در مخدوش کردن شخصیت پیامبر (ص) داشتند. متأسفانه این تحریفات، در کتب و آثار مستشرقان نیز وارد شده و انعکاس یافته است. نوشتار حاضر، به بررسی دیدگاه الیور لیمن، نویسنده مقاله عایشه، درباره شبهات طرح شده، خواهد پرداخت.

پیشینه تحقیق

مقالات متعددی در مورد همسران پیامبر از جمله عایشه و حضرت خدیجه (س) نگاشته شده از جمله:

مقاله «نقد و تحلیل مدخل «عایشه» در دایره المعارف قرآن لیدن» از محمود کریمی؛

مقاله «تحلیل و بررسی دیدگاه دنیس اسپلبرگ در مورد آیات افک (النور/۱۱-۲۰)» (مدخل «عایشه» در دایره المعارف قرآن لایدن)از فریبا پات، بی بی سادات رضی بهابادی؛ مقاله «بازپژوهشی در سنّ عایشه هنگام ازدواج با پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)» از رضا جلالی لیقوان، اکبر میرسپاه؛ «نقش اقتصادی، اجتماعی و سیاسی حضرت خدیجه(س) در گسترش اسلام»، از اسماعیل سخا؛ «بررسی جنبه های الگوگیری از حضرت خدیجه(س) در سبک زندگی»، از حسین شمس؛ «بررسی نقش حضرت خدیجه(س) در حفظ و نشر اسلام»، از زهرا وزینی راغب؛ «بررسی جایگاه حضرت خدیجه (س) در دایره المعارف قرآن لیدن»، از سکینه آخوند؛ «برسی دیدگاه نابیا آبوت در مقاله “وضعیت زن در صدر اسلام ” با تکیه بر آیات و روایات»، از زینب السادات حسینی. نویسندگان در نوشتار خود، به ابعادی از زندگانی همسران پیامبر پرداخته و به صورت مجزی به این مقاله از این دایره المعارف پرداخته نشده است. نویسندگان غالباً به نقد دیدگاه های برخی مستشرقان به صورت منفرد همت گماشته اند.

ما در این نوشتار، در پی تبیین فضای فکری الیور لیمن در مقاله عایشه و تحلیل و نقد آراء ایشان با کمک روایات و منابع تاریخی هستیم.

بررسی و نقد مقاله «عایشه»

در مقاله عایشه نویسنده در کنار ذکر مطالب صحیح در زمینه ازدواج های پیامبر، به دلیل عدم مراجعه به منابع شیعه و تفحص کامل دچار شبهاتی در زمینه ازدواج های پیامبر و زندگی ایشان با حضرت خدیجه و عایشه شده است که اکنون به بررسی برخی از آن ها می پردازیم.

بخش اول: گزاره های مثبت

فضائل و رفتار پیامبر اسلام به نحوی است که برخی از مستشرقان با وجود مشکلات آنان، به صحت و درستی این رفتارها دست یافته و آن ها را صادقانه بیان کرده اند. در مقاله «عایشه» نویسنده به درستی حضرت خدیجه را اولین همسر پیامبر و تنها همسر ایشان تا زمان وفات می داند و در زمینه دلیل ازدواج های بعدی پیامبر که برخی از مستشرقان علت آن را غریزه جنسی پیامبر می دانند (سها، بی تا: ۴۱۸)، او به دلایل دیگری اشاره کرده و این گونه می نویسد: «همه این ازدواج ها به دلیل سیاسی، برای تقویت پیوند خویشاوندی یا برای کمک به زنی محتاج بوده است. بیشتر این زنان بیوه، مسن و یا رها شده و در نتیجه نیازمند خانه و پناهی بودند.» (لیمن، ۱۳۹۱: ۳۳۶- ۳۳۸). در ادامه نویسنده با اشاره به آیه قرآن (احزاب / ۶) همسران پیامبر را ام المومنین خوانده و به دلیل جایگاه بالای پیامبر نزد خدا به موضوع عدم جواز ازدواج همسران پیامبر بعد از ایشان پرداخته است. (همان).

بخش دوم: گزاره های منفی

برخی از مستشرقان به دلیل عدم مراجعه به منابع شیعه در زمینه ازدواجهای پیامبر، دسته ای از مطالب را بدون توجه به اختلاف آراء نقل کرده و آن را به قدری قوی می دانند که دیگر جایی برای بحث نمی بینند. اکنون به بررسی هریک خواهیم پرداخت.

۱. دوشیزه بودن عایشه هنگام ازدواج با پیامبر (ص)

«الیور لیمن» در مقاله «عایشه» تمامی همسران پیامبر به جز عایشه را هنگام ازدواج با ایشان زنانی بیوه می داند. او دراین باره چنین می نویسد: «عایشه سومین همسر پیامبر و تنها دوشیزه ای بود که با او ازدواج کر (همان).

تحلیل و بررسی: الیور لیمن به دلیل عدم بررسی کامل در کتب تاریخی و مطلق آوردن این نظریه و بیان نکردن نظرات مورخان مخالف، ممکن است این شبهه را به خواننده القا کند که نظر صحیح و تنها نظر در این زمینه فقط همین است و راه برای شبهه افکنان و سوء استفاده کنندگان در این زمینه فراهم شود. حال آن که در زمینه دوشیزه یا یوه بودن عایشه هنگام ازدواج با پیامبر (ص) دو نظر میان مفسران وجود دارد:

دسته اول مورخانی مانند مقریزی و عسقلانی هستند که با توجه به روایاتی از خود عایشه عقیده دارند که عایشه هنگام ازدواج با پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) دوشیزه بوده است (مقریزی، ۱۴۲۰، ج ۱۰: ۲۷۲). عایشه می گوید: «قالت عائشه: فضلت بعشر…فذکرت مجیء جبرئیل بصورتها، قالت: ولم ینکح بکرا غیری؛ خدا به من نه چیز عطا کرد که به هیچ زنی بعد از مریم دختر عمران عطا نکرده بود. از جمله اینکه پیامبر (ص) با هیچ زن باکره ای جز من ازدواج نکردند (عسقلانی، ۱۴۱۵، ج ۸: ۲۳۴). همچنین در روا یاتی دیگر از خود عایشه در رابطه با دوشیزه بودنش هنگام ازدواج با پیامبر (ص) می خوا یم: «عن عائشه انها قالت: لقد اعطیت تسعا ما اعطیتها امرأه بعد مریم بنت عمران: لقد نزل جبرئیل بصورتی فی راحته حتی امر رسول الله(ص) ان یتزوجنی و لقد تزوجنی بکرا و ما تزوج بکرا»؛ به پیامبر گفتم که من مانند هیچ یک از زنان شما نیستم، زیرا هر یک از همسران شما نزد مردی بوده است غیر از من (که دوشیزه بودم) پس پیامبر (ص) لبخندی زدند(مقریزی، ۱۴۲۰، ج۶: ۲۶).

دسته دوم افرادی مانند جعفر مرتضی عاملی، با توجه به دلائل زیر دوشیزه بودن عایشه هنگام ازدواج را محل شک و شبهه می دانند:

اولاً: این دعوی عایشه که پیامبر (ص) با هیچ زن باکره ای جز او ازدواج نکرد، صحیح نیست؛ زیرا ممکن است عایشه بخواهد از این طریق خود را همسر محبوب نزد رسول خدا (ص) جلوه دهد. چنانکه در روایتی دیگر از عایشه به منظور محبوب جلوه دادن خود نزد پیامبر (ص) آمده است: «عن عائشه قالت: قال رسول الله: فضل عائشه علی النساء کفضل الثرید علی الطعام»؛ رسول خدا (ص) فرمودند: برتری عایشه بر سایر زنان مانند برتری آبگوشت بر سایر غذاها است (همان، ج ۸: ۶۳).

ثانیاً: طبرانی در کتاب خود در رابطه با جریان ازدواج پیامبر (ص) با عایشه می نویسد:

«خطب النبی(ص) عائشه الی ابی بکر و کان ابوبکر قد زوجها جبیر بن مطعم، فخلعها منه، فزوجها رسول الله(ص)» (طبرانی، ۱۴۱۰، ج۲۳: ۲۱ – ۲۲). در این روایت به طور صریح آمده است که عایشه قبل از ازدواج با رسول خدا (ص) به ازدواج مردی دیگر درآمده بود.

ثالثاً: در روایتی که ابوداوود از عایشه نقل می کند، می خوانیم: «عن عائشه: انها قالت: یا رسول الله کل صواحبی (او کل نسائک، او کنیت نساءک فاکننی، او) لهن کنی. قال: فاکتنی بابنک عبدالله»؛ عایشه به رسول خدا(ص) گفت: تمام زنان شما غیر از من دارای کنیه هستند. پس پیامبر(ص) فرمودند: کنیه تو به نام پسرت عبدالله است» (ابوداوود، ۱۴۲۰، ج ۴: ۲۱۱۷؛ ابن حنبل، ۱۴۱۶، ج ۴۳: ۲۹۱). ابوداوود می گوید منظور عبدالله بن زبیر فرزند اسماء خواهر عایشه است؛ در نتیجه کنیه عایشه تا زمان مرگش «ام عبدالله» بود همانطور که امام صادق(ع) فرمودند: «تزوج رسول الله بخمس عشره امرأه… فأولهن خدیجه بنت خویلد ثم سوره[سوده] بنت زمعه ثم أم سلمه و اسمها هند بنت أبی أمیه ثم أم عبدالله عائشه بنت ابی بکر» (ابن بابویه، ۱۳۶۲، ج ۲: ۴۱۹؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۲۲: ۱۹۴).

این سخن که پیامبر کنیه عایشه را به نام فرزند خواهرش عبدالله بن زبیر «ام عبدالله» گذاشته اند در جایگاه شک است و می توان گفت این به دلیل تفسیر راوی است و در روایت این سخن نیامده است و اگر بخواهیم خوش بین باشیم باید گفت به دلیل تشابه دو کلمه جبیر با زبیر این اشتباه پیش آمده است و وجهی وجود ندارد که پیامبر (ص) کنیه عایشه را به نام فرزند خواهرش قرار دهند (مرتضی عاملی، ۱۴۲۷، ج۱۳: ۱۱۲ – ۱۲۶) مرتضی عاملی در نتیجه می گوید که با توجه به این روایات وارده، ثابت میشود که عایشه قبل از ازدواج با پیامبر (ص) با جبیر بن مطعم ازدواج کرده، از او فرزندی به نام عبدالله داشت که پیامبر (ص) کنیه عایشه را با توجه به این (ام عبدالله) نهادند. از سوی دیگر روایاتی که باکره بودن عایشه هنگام ازدواج با پیامبر (ص) را مطرح می کنند، گفتار خود عایشه و اصرار شدید او بر این قضیه است؛ بنابراین از نظر نگارنده با توجه به موارد ذکر شده می توان به این نتیجه رسید که در رابطه با دوشیزه یا بیوه بودن عایشه هنگام ازدواج با پیامبر (ص) دو نظر میان مورخان وجود دارد که جا داشت الیور لیمن به عنوان یک مستشرق در مقاله خود به آن توجه می کرد. از سوی دیگر اصرار بر بیوه بودن یا باکره بودن هر یک از دو همسر پیامبر (ص) از سوی مورخین با انگیزه اثبات یا نفی فضیلت برای هر یک از همسران پیامبر (ص) منطقی و ضروری به نظر نمی آید و جا داشت که نویسنده مقاله به جای آن، به بررسی فضائل و رذائل اجتماعی و اخلاقی هر یک از همسران بپردازد؛ چراکه نه بیوه بودن یک جرم و عیب برای حضرت خدیجه (س) محسوب میشود و نه باکره بودن بر فضیلت ایشان می افزاید؛ بلکه این مسئله یک تردید تاریخی و بحثی صرفاً علمی است و دلیل بر برتری و فضیلت هیچ یک نمی تواند باشد.

چنان که نمی توان عیب اساسی عایشه که درگیری او با پیامبر (ص) و جنگ جمل او با امیرالمؤمنین علی (ع) بود را از طریق باکره دانستن او پوشاند یا او را تبرئه کرد.

۲. مسن بودن حضرت خدیجه (س) هنگام ازدواج با پیامبر (ص)

در زمینه سن ازدواج حضرت خدیجه (س) و رسول خدا (ص) هنگام ازدواج، اختلاف نظرهایی میان مورخان وجود دارد و به نظریه ای ثابت در این زمینه نمی توان دست یافت؛ اما «الیور لیمن» در مقاله خود بدون توجه به این اختلاف نظرها این گونه می نویسد: «اولین همسر پیامبر، خدیجه بنت خویلد، حدود نوزده سال از پیامبر مسن تر بود و به مدت بیست سال تنها همسر او بود. محمد (ص) در ۲۱ سالگی با خدیجه که ۴۰ ساله بود، ازدواج کرد که تا زمان وفات، تنها همسر او ماند» (لیمن، ۱۳۹۱: ۳۳۶- ۳۳۸).

تحلیل و بررسی: اولاً در رابطه با سن ازدواج حضرت خدیجه (س) با پیامبر (ص) و سن وفات ایشان اقوال گوناگونی وجود دارد. سن ازدواج ایشان را برخی ۲۵ سال و برخی ۲۸ سال و برخی ۴۰ سال و سن وفات ایشان را عده ای ۵۰ سال و عده ای ۶۵ سال دانسته اند.

الف) در رابطه با روایات ۴۰ ساله بودن حضرت خدیجه هنگام ازدواج، تنها سند مورخان خبر حکیم بن حزام است: «حدثنی محمد بن سعد عن الواقدی عن المنذر بن عبد الله عن موسی بن عقبه عن أبی ح یبه قال: سمعت حکیم بن حزام یقول: تزوج رسول الله (ص) عمّتی خدیجه و هی ابنه أربعین سنه و کانت أسن منی بسنتین و ولدت أنا قبل عام الفیل بثلاث عشره سنه و شهدت الفجار و أنا ابن ثلاث و ثلا ین سنه، قال : و مات حکیم سنه أربع أو خمس و خمسین. و قال حکیم: کانت عمّتی أسن من النبی (ص) بخمس عشره سنه» (البلاذری، ۱۴۱۷،ج ۹: ۴۵۴ – ۴۵۵) و از جمله دلائل پذیرش این گونه اخبار، ادعای ازدواج های حضرت خدیجه (س) قبل از ازدواج با پیامبر (ص) است. در حالی که با بررسی این گونه روایات با دیگر اخبار که سن ایشان را هنگام وفات ۵۰ سال دانسته اند به تعارض آنها با یکدیگر پی خواهیم برد.

از سوی دیگر بر فرض قبول ۴۰ سالگی سن حضرت خدیجه هنگام ازدواج، با توجه به این که پیامبر در سال دهم هجری در سن ۶۳ سالگی رحلت نمودند و حضرت زهرا (س) تنها با چند ماه اختلاف در سن ۱۸ سالگی شهید شدند در نتیجه باید گفت در سال پنجم بعثت که سال تولد حضرت فاطمه (س) است، پیامبر ۴۵ ساله و حضرت خدیجه (س) ۶۰ ساله بوده اند که این با توجه به این نکته که زنان معمولاً در سن ۵۰ سالگی یائسه می شوند، بعید به نظر می رسد. همچنین با توجه به ۵ ساله بودن حضرت زهرا (س) هنگام وفات حضرت خدیجه (س) باید گفت هنگام تولد حضرت زهرا (س)، حضرت خدیجه (س) ۶۰ ساله بوده اند که این نیز با سن یائسگی زنان نمی سازد؛ بنابراین از نظر نگارنده ۴۰ ساله دانستن سن حضرت خدیجه (س) هنگام ازدواج با پیامبر (ص) بعید به نظر می رسد.

ب) با توجه به نظر برخی مورخان سن حضرت خدیجه (س) هنگام ازدواج ۲۵ سال بوده است. به عنوان مثال بیهقی عقیده دارد که میان مورخان در رابطه با سن وفات حضرت خدیجه (س) دو نظر وجود دارد. عده ای عقیده دارند که ایشان در سال دهم بعثت که سال وفات ایشان بوده است؛ ۶۵ سال سن داشته اند و عده ای سن ایشان را هنگام وفات ۵۰ سال می دانند که از نظر بیهقی و ابن کثیر ۵۰ سالگی صحیح است: «بلغت خدیجه خمسا و ستین سنه، و یقال: خمسین سنه، و هو أصح» (بیهقی، ۱۴۰۵، ج ۲: ۷۱؛ ابن کثیر،بی تا، ج ۲: ۲۹۴) و باتوجه به اینکه سال ازدواج پیامبر(ص) با حضرت خدیجه (س) ۱۵ سال پیش از بعثت بوده است:

«أن النبی(ص) زوج بها و هو ابن خمس و عشرین سنه قبل أن یبعثه الله نبیا بخمس عشره سنه»؛ در نتیجه سن حضرت خدیجه هنگام ازدواج با پیامبر ۲۵ سال بوده است و پس از ۲۵ سال زندگی با پیامبر(ص) در سال دهم بعثت و در سن ۵۰ سالگی وفات نمودند: «خدیجه بنت خویلد تزوجها النبی(ص)… و مکثت عند النبی(ص) خمسا عشرین سنه» (مقدسی، بی تا، ۵: ۱۰)

ج) با توجه به نظر بسیاری از مورخان سن حضرت خدیجه (س) هنگام ازدواج ۲۸ سال بوده است. به عنوان مثال ابن عماد حنبلی در کتاب خود می نویسد که بسیاری از مورخان سن ۲۸ سال را برای حضرت خدیجه (س) ترجیح داده اند: «رجح کثیرون أنها ابنه ثمان و عشرین» (حنبلی، ۱۴۰۶، ج ۱: ۱۳۴). علامه مجلسی (علامه مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۱۶: ۱۲) و ابن سعد نیز در کتاب های خود به نقل از ابن عباس می نویسند که سن حضرت خدیجه(س) هنگام ازدواج با پیامبر(ص) ۲۸ سال بوده است «اخبرنا هشام بن محمد بن السائب عن ابیه عن ابی صالح عن ابن عباس قال: کانت خدیجه یوم تزوجها رسول الله(ص) ابنه ثمان و عشرین سنه» (ابن سعد، ۱۴۱۶، ج ۸: ۱۳)

بلاذری هم پس از بیان اقوال مختلف در رابطه با سن ازدواج حضرت خدیجه (س) و پیامبر (ص) به عنوان یک قول سن ۲۸ سال را نیز آورده است: «یقال: تزوجها و هو ابن ثلاث و عشرین سنه و هی ابنه ثمانی و عشرین سنه؛ قال ابن حماد بلغنی أن رسول الله(ص) تزوج خدیجه علی اثنتی عشره أوقیه ذهبا و هی یومئذ ابنه ثمانی و عشرین سنه» (اربلی، ۱۳۸۸، ج ۱: ۵۱۰-۵۱۳)؛ بنابراین در رابطه با سن حضرت خدیجه (س) هنگام ازدواج با پیامبر (ص) برخی ۲۵ سال و عده بسیاری ۲۸ سال را نیز نقل کرده اند که به دلیل تفحص ناقص الیور لیمن، این موارد ذکر نشده اند.

ثانیاً: در رابطه با سن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) اکثر قریب به اتفاق مفسران، سن ۲۵ سال را ذکر کرده اند: «تزوج النبی(ص) بخدیجه و هو ابن خمس و عشرین سنه» (همان: ۵۱۳)؛

مگر اندکی از مفسران اهل سنت مانند زهری و مقریزی و ابن عبد آلبر که سن ازدواج حضرت خدیجه (س) را ۴۰ سال و سن ازدواج پیامبر (ص) را ۲۱ سال نقل کرده اند: «قال الزهری: کانت سن رسول الله(ص) یوم تزوج خدیجه احدی و عشرین سنه» (ابن عبدالبر، ۱۴۱۲، ج ۱: ۳۵)؛ اما به دلیل تعارض با روایاتی که سن پیامبر را در سال ۱۰ هجری و هنگام وفات ایشان ۶۳ سال ذکرکرده اند، نمی توانیم قول ۲۱ سال را برای پیامبر (ص) هنگام ازدواج بپذیریم.

ثالثاً: نویسنده مدعی است که پیامبر (ص) به مدت ۲۰ سال با حضرت خدیجه (س) زندگی کرده اند. حال آنکه این سخن با توجه به هر دو تاریخ وفات حضرت خدیجه (س) اشتباه است، اگر سخن الیور لیمن را مبنی بر ۴۰ ساله بودن سن حضرت خدیجه (س) هنگام ازدواج در نظر بگیریم و از سوی دیگر تاریخ وفات ایشان را ۵۰ یا ۶۵ سالگی بدانیم، به ترتیب مدت ده سال و یا ۲۵ سال را در کنار یکدیگر زندگی کرده اند؛ در نتیجه نویسنده در زمینه سن ازدواج پیامبر (ص) و مدت زندگی ایشان با حضرت خدیجه (س) دچار اشتباه شده است و از سوی دیگر در رابطه با سن ازدواج حضرت خدیجه (س) بهتر بود که نویسنده این مقاله قرآنی، نظرات مختلف در این زمینه را بیان می کرد تا خواننده بداند که این یک مسئله اختلافی است و نظریه ای ثابت در این زمینه وجود ندارد. با توجه به کثرت نقلهای سن ۲۵ و ۲۸ سال از تواریخ و اشخاص معتبری مانند بیهقی و علامه مجلسی به نظر می رسد این نظریه اقوی است و شایسته بود که الیور لیمن این نظریه را انتخاب می کرد.

۳. ازدواج پیامبر (ص) با کودک خردسال

برخی مستشرقان با بیان کم بودن سن عایشه هنگام ازدواج با پیامبر (ص) به صورت تلویحی در صدد آسیب زدن به شخصیت پیامبر (ص) هستند؛ درحالی که روایات تاریخی معتبر سخن متفاوتی را پیرامون سن عایشه هنگام ازدواج بیان می دارند. «الیور لیمن» با مراجعه به منابع اهل سنت سن عایشه را هنگام ازدواج با پیامبر شش سالگی می داند و چنین می نویسد:

«چهار حدیث در صحیح بخاری و سه حدیث در صحیح مسلم به وضوح تصریح دارند که عایشه در زمانی که نکاح توسط پیامبر فعلیت یافت، «نه ساله» بود. این احادیث بسیار مشابهند و متن آنها بدین قرار است: “عایشه نقل کرد که وقتی شش ساله بود پیامبر با او ازدواج کرد و وقتی نه ساله بود نکاح انجام شد و مدت نه سال با او زندگی کرد” از چهار حدیث در بخاری، دو حدیث به نقل از خود عایشه، یکی به نقل از ابوهشام و یکی به نقل از عرسه است. نقل کننده هر سه حدیث در مسلم عایشه است. علاوه برآن، همه احادیث در هر دو کتاب توافق دارند که عایشه تا وقتی «نه ساله» شد، نکاح انجام نگرفته بود. افزون برآن، حدیثی با همان «متن» در سنن ابو داوود نقل شده است. این شاهد از منظر اسلامی بسیار قوی است؛ بنابراین جایی برای بحث درباره سن عایشه وجود ندارد، اگرچه برخی استدلال کرده اند که در حقیقت عایشه در زمان ازدواج، سن بسیار بیشتری داشت» (لیمن، ۱۳۹۱: ۳۳۶- ۳۳۸).

تحلیل و بررسی: در رابطه با ازدواج پیامبر (ص) با عایشه و اینکه او همسر رسول الله (ص) بوده است، اختلاف نظری میان مورخان وجود ندارد؛ اما در رابطه با سن عایشه در زمان ازدواج با پیامبر (ص) اختلاف نظرهایی وجود دارد.

دسته اول : از دیدگاه عالمان اهل سنت مانند ابن سعد: «عائشه تقول: تزوجنی رسول الله(ص) فی شوال سنه عشر – من النبوه قبل الهجره لثلاث سنین و أنا ابنه ست سنین» (ابن سعد، ۱۴۱۶، ج ۸: ۴۶)، و ابن اثیر: «کان تزوجها بمکه قبل الهجره بثلاث سنین بعد وفاه خدیجه وهی ابنه ست سنین» (ابن اثیر، بی تا، ج ۲: ۱۱۰). ابن حجر عسقلانی نیز معتقد است «تزوجنی رسول الله(ص) و أنا بنت ست سنین» (عسقلانی، ۱۴۱۵، ج ۸: ۲۳۲). از نظر ابن کثیر: «تزوج رسول الله(ص) عائشه بعد خدیجه بثلاث سنین و عائشه یومئذ ابنه ست سنین و بنی بها و هی ابنه تسع» (ابن کثیر، بی تا، ج ۳: ۱۳۱). بخاری: «عن عائشه: أن النبی(ص)، تزوجها و هی بنت ست سنین» (بخاری، ۱۴۲۸، ج ۸: ۱۵۶). مسلم: «عن عائشه، قالت: تزوجنی النبی(ص) و انا بنت ست سنین» (مسلم، ۱۴۱۲، ج ۲: ۱۰۳۹). بلاذری: «تزوجنی رسول الله(ص) و أنا ابنه ست سنین» (بلاذری، ۱۴۱۷، ج ۱: ۴۰۹)، مقریزی: «عن عائشه رضی الله عنها قالت: تزوجنی رسول الله(ص) متوفی خدیجه و أنا بنت ست و أدخلت علیه