بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی و تحلیل رابط? برپایی مجالس عزاداری با افسردگی :

مقدمه

هم انسان ها با هر فرهنگ و در هر جامعه و منطقه جغرافیایی به دنبال دستیابی به زندگی و زیستی توأم با آرامش و آسایش هستند و می توان «با آرامش زیستن» را هدف واضح و آشکار آنان دانست.

ازآنجاکه تعریف و ترجمان معنای «آرامش» و چگونگی دستیابی به آن در فرهنگ ها و جوامع مختلف و حتی دوره های زمانی مختلف، تفاوت های زیادی باهم دارد ما شاهد آن هستیم که انسان ها برای دستیابی به این هدف، سبک های زیستی متفاوتی را تجربه می کنند و این تفاوت در سبک زندگی، گاهی آن قدر زیاد است که شیوه و روشی که برای گروهی آرامش بخش است از نظر گروهی دیگر کاملاً مخل آرامش و زندگی ای سخت و ناخوشایند به حساب می آید.

واضح است که عوامل متعددی باعث تفاوت نگرش افراد به زندگی و چگونه زیستن می شود که جهان بینی و مباحث معرفتی و هستی شناسی یکی از مهم ترین این عوامل است؛ باورمندی به ارزش های اخلاقی، پذیرش عالم ماوراء، اعتقاد به خدا و عالم آخرت، توجه به ابعاد وجودی انسان و بسیاری مسائل دیگر ازجمله مباحث معرفتی است که در اتخاذ سبک زندگی افراد و دستیابی آنان به آرامش مؤثر است.

در این میان نباید از این نکته غفلت کرد که برخی انسان ها آرامش خود را در استثمار و بهره کشی از دیگر انسان ها می دانند و از شیوه ها و روش های مختلفی برای استثمار دیگران بهره می گیرند این بدان معناست که گاهی افرادی آرامش خود را در سخت زیستن دیگران می یابند و این خود از تناقضاتی است که برخی انسان ها در زندگی خود با آن مواجه اند.

بشر برای کاستن از تناقضاتی این چنینی و دستیابی به سبک و الگویی مطلوب در دستیابی به آرامش، اقدام به راه اندازی و تأسیس رشته ها و علوم مختلف نموده است؛ چنان که علم حقوق برای بیان وظایف افراد و صیانت از حقوق آنان، علم سیاست برای ایجاد نظم و چگونگی اعمال حاکمیت، علم جامعه شناسی برای تبیین چگونگی شکل گیری جوامع و تنظیم روابط بین افراد است علم روان شناسی نیز ازجمله علومی است که به مطالعه رفتار، پیش بینی و کنترل آن می پردازد (فراهانی و کرمی، ۱۳۹۳، ص۸) و در این راستا به بهزیستی روانی و تشخیص و درمان اختلالات روانی انسان کمک می کند.

ازجمله اختلالات شناخته و طبقه بندی شده در حوزه آسیب شناسی روانی[۱] افسردگی است که برخی افراد دانسته و با انگیزه ایجاد شبهه یا نادانسته و بر اساس اطلاعات ناقص، ابراز حزن و اندوه را از علائم افسردگی و توصیه به اقام مجالس عزا در منابع دینی را مدرکی بر ترویج حزن و اندوه از ناحیه دین و مخالفت با شادی و نشاط می دانند.

منابع دینی هم توصیه به گریه برای حضرت سیدالشهدا(ع) کرده ا ند آنجا که می فرماید: «ما منْ أَحَدٍ قَالَ فِی اَلْحُسَینِ شِعْراً فَبَکی وَ أَبْکی بِهِ إِلاَّ أَوْجَبَ اَللَّهُ لَهُ اَلْجنَّهَ وَ غفَرَ لَهُ»؛ (ابن قولویه، ۱۳۵۶ق، ص۱۱۲، ح۲) هیچ کس نیست که دربار حسین(ع) شعری بسراید و بگرید و با آن بگریاند مگر آنکه خداوند، بهشت را بر او واجب می کند و او را می آمرزد هم توصیه به برپایی مجالس عزا[۲] و هم توصیه به ابراز حزن و اندوه در هیئت یک عزادار حتی اگر تأثر قلبی وجود نداشته باشد.[۳]

وجود توصیه هایی از قبیل آنچه گذشت مستمسکی شده است که برخی به اقام مجالس سوگواری اهل بیت(ع) و ابراز حزن و غم در قالب نوحه، گریه، پوشیدن لباس سیاه که در مناسبت هایی چون محرم و عزای اباعبدالله الحسین (ع) بروز و ظهور بیشتری می یابد تاخته و با بزرگنمایی این بخش از معارف و بروزات آن، زمینه منفی نگری نسبت به دین را برای دیگران فراهم نمایند.

با توجه به امپراتوری گسترد رسانه و حکومت آن بر اندیشه ها و متأسفانه در اختیار معاندان اسلام بودن آن، ضرورت دارد با هدف روشنگری و با بررسی جوانب موضوع «ارتباط عزاداری با افسردگی » سیاه نمایی های صورت گرفته در این زمینه را زدوده و فرصت دیدن چهره حقیقی دین و منطق حاکم بر معارف اسلامی را فراهم نماییم.

در راستای هدف مطرح شده پژوهش پیش رو ابتدا دو هیجان غم و شادی در منابع اسلامی را موردبررسی قرار می دهد تا مخاطب بتواند با نگاهی جامع، موضع دین در بحث غم و شادی را دریابد؛ پس ازآن ملاک های هنجار/ ناهنجار در روان شناسی و رابطه افسردگی با عزاداری بر اساس ملاک های اصلی ارائه می گردد تا مخاطب بتواند با نگاهی جامع و علمی نسبت و به عبارت دقیق تر بی ارتباطی بین دو مقوله عزاداری و افسردگی را ببیند.

اسلام و غم و شادی

پنج هیجان اصلی ترس، خشم، غم، نفرت و شادی برای انسان شناخته شده است؛ اصل وجود این هیجانات طبیعی است و هیچ یک از روان شناسان آنها را مضر یا غیرلازم ندانسته اند؛ اگرچه مثلاً غم را آزارنده ترین هیجان نامیده اند اما این هیجان آزارنده، فرد را برای انجام هر نوع رفتار لازم برای کاهش موقعیت های اندوه بار برمی انگیزد (ریو، ۱۳۸۰، ص ۳۶۶)؛ چنان که اضطراب را به دو دسته نرمال و مرضی دسته بندی کرده و وجود اضطراب نرمال را موتور حرکت و نگه دارنده انسان از خطرها می دانند.

علاوه بر پژوهش های زیاد صورت گرفته در خصوص شادی در دهه اخیر توجه ویژه ای به این موضوع نیز شده است چنان که شادی به یکی از بنیادی ترین مفاهیم روان شناسی مثبت گرا تبدیل شده است.

شادی در منابع اسلامی

شادکامی در روان شناسی معادل واژ «Happines» و در ادبیات دینی معادل واژ «سعادت » است؛ شادکامی از موضوعات مهم زندگی است که مورد علاق همه مردم بوده و مکاتب مختلف به آن پرداخته اند؛ در لغت نام دهخدا، در مورد لغت شادی چنین آمده است: «حالت مثبتی که در انسان به وجود می آید و در مقابل غم و اندوه قرار دارد. »؛ افلاطون در کتاب جمهوری به سه عنصر در وجود انسان اشاره می کند که عبارت اند از قوه عقل یا استدلال،[۴] احساسات[۵] و امیال[۶]؛ از نظر افلاطون، شادی حالتی در انسان است و زمانی به وقوع می پیوندد که بین این سه عنصر تعادل و هماهنگی وجود داشته باشد؛ (میرشاه جعفری، ص۵۱) دیگر فیلسوف جهان؛ یعنی ارسطو، معتقد است که سه نوع شادی وجود دارد که پایین ترین سطح شادی، همان لذت است؛ در سطح بالاتر، موفقیت و کامیابی به عنوان شادی تلقی می شود اما بالاترین مرحله و سطح شادی، شادی برآمده از معنویت است؛ او معتقد است شادکامی حقیقی، از ارضای امیال حاصل نمی شود بلکه انجام چیزی که از لحاظ اخلاقی، ارزش انجام دادن دارد، باعث ایجاد شادی می شود (علیمحمدی، ۱۳۸۹، ص۱۲۴).

قرآن کریم به کرات شادی را به صورت مثبت موردتوجه قرار داده است و مؤمنان را به خوشحالی و شادمانی دعوت می کند: «قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِک فَلْیفْرَحُوا هُوَ خَیرٌ مِمَّا یجْمَعُونَ» (یونس: )؛ ای پیامبر به مردم بگو باید به فضل و رحمت خدا خوشحال باشند این بهتر است از شادی و خوشحالی برای اموالی که جمع کرده اند. در قرآن کریم مؤمنان را که به خاطر برخورداری از نعمت های الهی و لطف و رحمت خداوند و به دست آوردن پیروزی، شادمانی می کنند مورد تأیید قرار داده است.

مهم ترین نکته در مورد شادی که در منابع اسلامی بدان تأکید شده است آن است که شادی پایدار زمانی اتفاق می افتد که انسان به امور فناناپذیر و ماندگار دل خوش و دلبسته باشد. «لِکیلَا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَکمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکمْ» (حدید: ). امام علی(ع) نیز می فرماید: گاهی شادی انسان به خاطر دست یافتن به چیزی است که بنا نبوده از او فوت شود، حال آنکه باید شادی او برای چیزی باشد که ماندگار باشد أمّا بَعدُ، فإنَّ المَرءَ قد یسُرُّهُ دَرْک ما لَم یکن لِیفُوتَهُ… فلیکن سرورک بما نلت من آخرتک (محمدی ری شهری، ۱۴۱۲ ق، ج۵، ص۲۷۵).

البته در روایات متعددی به اموری که باعث ایجاد نشاط و بسط خاطر می شود اشاره شده و توصیه اسلام نیز آن است که افراد با رعایت این امور زندگی توأم با شادی و نشاطی داشته باشند که به برخی از آن اشاره می شود:

. شاد کردن دیگران

پیامبر خدا(ص): در بهشت سرایی است به نام دار الفرح (شادی سرا) که تنها کسانی وارد آن شوند که یتیمان مؤمنان را شاد کنند (همان، ص۲۷۶).

در فرمایش دیگری از آن حضرت آمده است که هرکس مؤمنی را شاد سازد، مرا شاد ساخته و هر که مرا شاد کند، خدا را شاد کرده است (همان، ص۲۷۷).

۲- ورزش و طبیعت گردی

امام صادق(ع) در روایتی می فرماید: «اَلنشْرَهُ فی عَشَرَهِ أَشْیاءَ، اَلْمَشْی وَ اَلرُّکوبِ وَ اَلاِرْتِمَاسِ فِی اَلْمَاءِ وَ اَلنَّظَرِ إِلَی اَلْخُضْرَهِ وَ اَلْأَکلِ وَ اَلشُّرْبِ وَ اَلنَّظَرِ إِلَی اَلْمَرْأَهِ اَلْحَسْنَاءِ وَ اَلْجِمَاعِ وَ اَلسِّوَاک وَ مُحَادَثَهِ اَلرِّجَالِ»؛ (حرعاملی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص) «شادابی و نشاط، در ده چیز است: پیاده روی، سوارکاری، فرورفتن در آب، نگاه کردن به سبزه، خوردن و آشامیدن، نگاه کردن به زن زیبا، هم بستری، مسواک کردن و گفتگو با مردان [بزرگ]».

۳- داشتن برنامه نشاط بخش

امام رضا(ع) می فرماید: «اجْتَهِدُوا أَنْ یکونَ زَمَانُکمْ أَرْبَعَ سَاعَاتٍ سَاعَهً لِلَّهِ لِمُنَاجَاتِهِ وَ سَاعَهً لِأَمْرِ الْمَعَاشِ وَ ساعَهً لِمعَاشَرَهِ الْإِخوَانِ الثِّقَاتِ وَ الَّذِینَ یعَرِّفُونَکمْ عُیوبَکمْ وَ یخْلِصُونَ لَکمْ فِی الْباطِنِ وَ ساعَهً تَخْلُونَ فِیهَا لِلَذَّاتِکمْ وَ بِهَذِهِ السَّاعَهِ تَقْدِرُونَ عَلَی الثَّلَاثِ السَّاعَات»؛ (نوری، ۱۴۰۸ق، ج، ص) کوشش کنید اوقات روز شما چهار ساعت باشد: ساعتی برای عبادت و خلوت با خدا، ساعتی برای تامین معاش، ساعتی برای معاشرت با برادران مورد اعتماد و کسانی که شما را به عیب هایتان واقف می سازند و در باطن به شما خلوص و صفا دارند و ساعتی را هم به تفریحات و لذائذ خود اختصاص دهید و از مسرت و شادی ساعات تفریح، نیروی انجام وظائف وقت های دیگر را تامین کنید.

اندوه و غم در منابع اسلامی

اندوه و غم به طور مطلق از نظر قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) مردود و مطرود نیست؛ بلکه در مواردی مطلوب و در بعضی از موارد دیگر نامطلوب بوده و عدم آن از صفات اولیاء خدا شمرده شده است. آیات قرآن اصل غم و اندوه را نفی نکرده است؛ زیرا غم و اندوه همان طور که گفته شد حالتی طبیعی است که بدون اختیار حاصل می شود؛ بلکه آنچه در آیات قرآن و روایات نفی شده است بعضی از اسباب و عوامل حزن و اندوه است که به نمونه هایی از آن اشاره می شود:

۱- در داستان پیامبر گرامی اسلام(ص) بیان شده است که ایشان به همراه خلیفه اول از مکه به مدینه هجرت کرد. آنان برای فرار از دست مشرکان وارد غاری شدند، پیامبر(ص) با توجه به نیرو و قدرت الهی که داشت همراه خودش را دلداری می داد که چون خداوند با ما است مشرکان نمی توانند به ما دست پیدا کنند و فرمود: «محزون نباش خداوند با ما است ».

. در قصه حضرت موسی (ع) دربار حزن و اندوه مادر آن حضرت خداوند خطاب به او می فرماید: «تو را به مادرت برمی گردانیم تا مادرت محزون نباشد و چشمش روشن شود». در آیه دیگر خطاب به مادر آن حضرت می فرماید: نترس و اندوهگین مباش و موسی را در دریا رها کن».

در روایات نیز به مواردی اشاره شده است که غم را با خود به همراه دارد:

بداخلاقی: لقمان به فرزندش فرمود: «هرکس بدخُلقی کند، اندوهش فراوان می شود» (ابن ابی الحدید، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۳۲۶).

امام علی(ع) در پاسخ به این سؤال که: «چه کسی در زندگی بیش از دیگران پیوسته غمناک است؟»، فرمود: «کسی که از همه بداخلاق تر است» (شعیری، [بی تا]، ص ۱۰۷).

حسادت: امام علی(ع): «حسود، شادمان دیده نمی شود». «حسود، غمناک است» (لیثی واسطی، ۱۳۷۶، ص۵۳۲).

کینه ورزی: امام علی(ع): «کینه توز، جانش در عذاب است و گرفتاری و اندوهش چند برابر» (همان، ص۱۹).

جَزَع و بی تابی: امام علی(ع): «از بی تابی بپرهیز که رشته امید را پاره می کند و کار را سست می گرداند و اندوه را در پی می آورد. بِدان که نجاتْ در دو چیز است: مشکلی را که چاره دارد باید چاره اندیشی کرد و مشکلی را که چاره ندارد باید شکیبایی ورزید» (همان، ص۵۹).

شتاب زدگی: امام علی(ع): «شتاب کردن پیش از دست یابی به موقعیت، اندوه بار است» (کوفی، [بی تا]، ص۲۳۴). «از شتاب زدگی بپرهیز که سرلوحه زیانکاری و پشیمانی است» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق، ص۷۱).

دلبستگی به دنیا: پیامبر خدا(ص): «اشتیاق به دنیا، غصّه و اندوه را فراوان می کند و بی رغبتی به دنیا، دل و تن را آسوده می سازد» (شیخ صدوق، ۱۳۶۲، ج ۱، ص۷۳).

نتیجه اینکه قرآن و روایات نه به طور مطلق حزن و اندوه را مذموم شمرده و نه به طور مطلق آن را تأیید کرده است؛ بلکه بستگی به موارد آن دارد و باید به عوامل و ریشه های آن توجه کرد، هرگاه حزن به خاطر امر ممدوحی ایجاد شود خود حزن نیز ممدوح است. زیرا باعث ارتباط انسان با منشأ و منبع آن می شود و موجب می شود که انسان با شناخت در راه آن قدم بردارد، چنین حزنی انسان را به تفکر مثبت و حرکت و پویایی می کشاند.

عزاداری و ملاک های بهنجاری و نابهنجاری

دانش روان شناسی که خود زیرشاخه ها و گرایش های مختلفی دارد به مقوله اختلالات و آسیب های روانی توجه جدی و اساسی داشته و یکی از رسالت ها و اهداف اساسی خود را پیشگیری از ابتلای افراد جامعه به این اختلالات یا درمان آنان در صورت ابتلا می داند، براین اساس برای تشخیص این مطلب که کدام رفتار بهنجار و کدام رفتار نابهنجار است که بتوان بر اساس آن تشخیص داد که آیا فرد مبتلا است یا خیر؛ ملاک های مختلفی ارائه شده است که برخی از آنان عبارتنداز:

۱- دیدگاه آماری

براساس این دیدگاه یکی از جنبه های رفتار نابهنجار، کمی وقوع (statistical infrequency) آن است؛ مثلاً وقوع دوره های افسردگی و مانیا تنها در یک درصد از جامعه شایع است. در منحنی طبیعی یا منحنی زنگوله شکل، اکثر افراد از لحاظ یک ویژگی در وسط منحنی قرار دارند و تعداد بسیار کمی از افراد در دو