---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط :

مقدّمه

یکی از براهینی که در امتناع تسلسل در علل حقیقی اقامه می شود، فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط است. بعضی برای استحاله تسلسل تا ۵۲ برهان را ذکر کرده اند

.^(۱)

حکیم سبزواری تعدادی از براهین را در شرح منظومه بیان کرده است. براهینی که در ابطال تسلسل اقامه شده دو دسته اند

:

الف. ابطال مطلق تسلسل؛ مثل برهان تطبیق

.

ب. ابطال تسلسل در علل که علاوه بر آن منتهی به اثبات واجب الوجود هم می شود؛ مثل برهان اسد و اخصر فارابی و فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط

.

فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط علاوه بر این که اثبات می کند سلسله علل و معلولات در سلسله فاعلی نمی توانند بی نهایت ادامه داشته باشند، در سلسله علل مادی، صوری و غایی نیز جاری است. از این رو، شیخ الرئیس ابن سینا می گوید: «و هذا البیان یصلح ان یجعل بیانا لتناهی جمیع طبقات اصناف العلل، و ان کان استعمالنا فی العلل الفاعلیه»؛

(۲)

فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط صلاحیت آن را دارد که در تبیین همه طبقات و اصناف علل (فاعلی، غائی، مادی و صوری) قرار گیرد، گرچه ما در علل فاعلی به کار بردیم. در این مقاله تاریخچه، تقریر و نقدهایی که متوجه این برهان است، بررسی می شود

.

تاریخچه برهان

اولین کسی که فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط را برای امتناع تسلسل در علل اقامه کرد ارسطو است

.^(۳)

پس از ارسطو، پیروان و شارحان آثار وی به نقل این برهان پرداخته اند؛ ابن رشد در تفسیر مابعدالطبیعه (متافیزیک) ارسطو و فارابی در رساله اثبات المفارقات و پس از آن ها ابن سینا در الهیات شفا

(۴)

و التعلیقات

(۵)

و دیگر کتاب های فلسفی خویش نقل و شرح داده است. تقریر ابن سینا در کتاب شفا منظم و کامل تر از تعلیقات است. پس از ابن سینا، در آثار شاگردان و پیروان وی همانند التحصیل بهمنیار و بیان الحق بضمان الصدق ابوالعباس لوکری آمده است که نوعا به عبارات ابن سینا وفادار بوده و در پاره ای از موارد عین بیان ابن سینا را بدون کوچک ترین دخل و تصرف بیان کرده اند. فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط در قبسات میرداماد و سپس در اسفار صدرالمتألهین بیان شده است. صدرالمتألهین ده برهان برای ابطال تسلسل در مهم ترین اثر فلسفی خود یعنی اسفار اقامه کرده که اولین آن برهان وسط و طرف است

.^(۶)

بعد از صدرالمتألهین در آثار پیروان حکمت متعالیه از جمله در شرح منظومه، آن هم با کمی دخل و تصرف در عبارات و متفاوت با آنچه که در آثار ابن سینا نقل شده، آمده است. اما این دخل و تصرف اندک باعث خدشه دار شدن اصل برهان شده و به تعبیر استاد شهید مطهری «نقل حاجی باعث انحراف در برهان شده است؛ زیرا حاجی عین بیان و تقریر شیخ را نیاورده، بلکه به بیان خودش آن را آورده است. بنابراین، عبارات او با بیان شیخ کاملاً تطبیق نکرده است لذا بیان حاجی قابل نقد است

.»^(۷)

فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط بعد از حکیم سبزواری در آثار حکمای دیگر نیز آمده است. علامه طباطبائی آن را در دو کتاب ارزشمند خود بدایه الحکمه و نهایه الحکمه آورده است

.

این برهان علاوه بر تفسیر آثار فلسفی، در آثار کلامی از جمله در مباحث المشرقیه فخر رازی آمده است

.

عده ای از فلاسفه فایل پاورپوینت کامل برهان طرف و وسط را در امور عامه و در مبحث علت و معلول عنوان کرده و عده ای دیگر در الهیات بالمعنی الاخص و در اثبات واجب الوجود عنوان کرده اند. ابن سینا این بحث را در مقاله هشتم از الهیات شفا و در بحث از واجب الوجود و برای اثبات تناهی علل فاعلی، غائی، صوری و مادی بیان کرده است

.

ظاهرا علت این که شیخ الرئیس این برهان را در الهیات بالمعنی بالاخص بیان کرده، تبعیت از ارسطو بوده است؛ زیرا ارسطو آن را در بحث از اثبات وجود خدا عنوان کرده و برای ابطلال تسلسل و همچنین برای تناهی علل چهارگانه استدلال کرده است و اساسا در ما بعدالطبیعه ارسطو مبحث مستقلی درباره علت و معلول عنوان نشده است. روشن است که رابطه تنگاتنگی بین اثبات واجب الوجود و بطلان تسلسل وجود دارد؛ زیرا ابطال تسلسل در نهایت به اثبات علت اولی منتهی می شود و از سوی دیگر، با اثبات واجب الوجود تسلسل در علل نیز باطل می شود

.

صدرالمتألهین، بر خلاف ابن سینا، این برهان را در مباحث امور عامه و در بحث علت و معلول آورده است. یکی از احکام مربوط به علت و معلول امتناع تسلسل و دیگری امتناع دور است. برای اثبات امتناع تسلسل ادلّه زیادی اقامه می شود که یکی از آن ها همین برهان است. حکیم سبزواری و علامه طباطبائی نیز به تبعیت از صدرالمتألهین آن را در امور عامه مطرح کرده اند

.

ابن سینا در مقاله هشتم شفا و در ابطال تسلسل تنها به این برهان اکتفا کرده، اما صدرالمتألهین ادلّه دیگری نیز اقامه کرد و این برهان را «اسدالبراهین» نامیده است

.^(۸)

تقریر برهان

اگر سه چیز را فرض کنیم که اولی معلول بوده و علت چیزی نیست و دیگری هم علت است و معلول برای چیزی دیگر نیست، و فرض کنیم که در وسط این ها چیزی است که معلول اولی و علت دومی است، هر کدام از این سه، ویژگی خود را دارند. ویژگی اولی این است که فقط علت است و معلول نیست، ویژگی سومی آن است که معلول است و علت برای چیزی دیگر نیست و ویژگی دومی، یعنی وسط، آن است که هم علت است و هم معلول. آنچه که وسط نام دارد، یک چیز باشد و یا هزاران، باز ویژگی خاص خود را دارند و آن این است که همگی معلول و علت اند، در صورتی که مجموعه وسط هزاران سلسله باشند، کل آن ها به منزله واسطه واحدند. حال چنانچه این سلسله طوری پیش رود که به جایی نرسیم که علت باشد و معلول چیزی واقع نشود؛ یعنی هرچه جلوتر رویم به مواردی می رسیم که همگی هم علت اند و هم معلول، لازمه اش آن است که وسط وجود داشته باشد، در حالی که طرف موجود نیست. به عبارت دیگر، چیزهایی باشند که خاصیت وسط را دارند، اما طرف ندارند در حالی که وسط بدون طرف ممکن نیست. از این رو، در نهایت، سلسله باید به جایی برسد که طرف وجود دارد ولی هرگز وسط واقع نمی شود و آن طرف در سلسله صعودی همان علتی است که معلول هیچ چیزی نیست

.

این برهان اصول و ارکانی دارد که در تصویر و تصوّر صحیح از برهان مهم است

:

۱.

از مبادی تصوری برهان، معنای طرف و وسط است؛ سلسله ای که به صورت سه حلقه در برهان فرض شده است. از هر حلقه آن اوصاف و عناوین خاصی انتزاع می شود

.

گرچه مفهومی که از شی ء اول انتزاع می شود مفهوم علت بوده و مفهومی که از شی ء دوم انتزاع می شود وسط، و مفهومی که از شی ء سوم انتزاع می گردد، معلول است، اما باید توجه کرد که برگشت آن ها به دو مفهوم خواهد بود؛ زیرا از دو طرفی که در مقابل وسط اند، از هر دو مفهوم، طرف انتزاع می شود. بنابراین، در حقیقت تقابل بین دو مفهوم طرف و وسط می باشد نه سه مفهوم و به همین دلیل این برهان را طرف و وسط گفته اند

.

۲.

وسط، چه دارای یک حلقه باشد و چه از سلسله های متعددی تشکیل شود، از همگی مفهوم وسط انتزاع می گردد. بنابراین، واسطه ها هرقدر بیش تر هم باشند تفاوتی نخواهند کرد و همچنان، آنچه که علت اول در سلسله است، علت مطلق بوده و آنچه به عنوان حلقه سوم است مطلقا معلول است و واسطه ها نسبت به معلول علت اند و نسبت به علت اولی معلول؛ تنها تفاوت در این است که علت برای معلولی که بعد از آن واقع شده است، علت قریب و برای معلول های دیگر علت بعید است؛ و علت اولی، علت همه خواهد بود و این قاعده معروفی است که «علت العله عله و معلول المعلول معلول»، پس هرچه واسط زیاد باشد، بالاخره، علتِ علت، علت است و معلولِ معلول هم معلول.۳. معیت علت و معلول: صدرالمتألهین تأکید می کند که شیخ الرئیس پس از آن که اثبات کرد علت واقعی و مؤثر، علتی است که همراه آن شی ء باشد، این برهان را اقامه کرده است

.^(۹)

صدرالمتألهین با انگشت گذاشتن بر این نکته توجه داده است که برای درک صحیح این برهان باید بین علت معده و علت حقیقی فرق گذاشت؛ زیرا تسلسل در علل معده و به صورت تسلسل تعاقبی جایز است و فلاسفه معتقدند تنها در تسلسل حقیقی باید سلسله وجودات ترتّب علی و معلولی بالفعل داشته باشند، نه در تسلسل تعاقبی زمانی؛ چون در تعاقب زمانی موجودات بالفعل معدات اند نه علت حقیقی. از این رو، در علت حقیقی باید علت همواره همراه معلول خود باشد و انفکاک آن ها جایز نیست

.

ارسطو نیز در ابتدای این برهان به این اصل اشاره کرده و می گوید: پس آشکار است که اصل یا مبدأی هست و علت ها نه در راستای مستقیم بی پایان اند، نه در نوع

…

زیرا میانی ها (چیزهای متوسط)، که دارای متقدم و متأخراند، متقدم ضرورتا علت چیزهای است که پس از آنند

.^(۱۰)

شیخ الرئیس هم پیش از ورود به برهان گفت: فنقول ان عله الوجود للشی ء تکون موجودهً معه

.^(۱۱)

بنابراین، می گوییم: علت وجود یک چیز همراه او موجود است

.

ابوالعباس لوکری نیز تصریح می کند: «اما ان عله الوجود للشی ء تکون موجوده معه، فقد سلف لک و تحقق و علمت انک حیث لا یکون الاعداد موجوده معا مرتبه لم یصح اثبات تناهیها و لا تناهیها… فاذن یجب ان یکون العلل و المعلومات معا، حتی یتم البرهان؛

»^(۱۲)

اما این که علت وجود یک چیز همراه او موجود باشد، گذشت و برای تو ثابت گردید و دانستنی، از آن جایی که اعداد با هم معیت و ترتب ندارد، درست نیست که تناهی و یا عدم تناهی آن ها را اثبات کرد… بنابراین، برای تمامیت این برهان، ضروری است که علل و معلولات با همدیگر معیت داشته باشند

.

۴.

رسالت اصلی این برهان این است که سلسله