---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بصیرت آفرینی در سخن و سیره امام هادی علیه السّلام :

اشاره

تحقق جامعه شیعی بدون پیروی از سیره اهل بیت(ع) ممکن نیست؛ چراکه تمام برنامه ها و طرح های اجتماعی امامان؛ اعم از سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و… برای اصلاح جامعه انسانی بوده است.

در این مقاله سعی شده است با بررسی سیره و سخن امام هادی (ع)، الگویی ترسیم شود که با بهره بردن از آن به جامعه شیعیِ مدنظر اهل بیت(ع) نزدیک شویم.

قبل از شناخت اقدامات بصیرت آفرین امام هادی(ع) باید به زمانه شناسی یعنی نگاهی به عهد امام (ع) از منظر اوضاع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و دینی آن عصر بپردازیم.

شناخت شرایط زندگانی امام هادی(ع) و ناصبی ترین خلیفه عباسی

یکی از سخت ترین دوران در زندگانی اهل بیت(ع) دوران زندگانی امام هادی(ع) بود. امام هادی(ع) با شش تن از خلفای عباسی «معتصم»، «واثق»، «متوکل»، «منتصر»، «مستعین» و «معتز» هم زمان بودند.

هنگامی که متوکّل بر مرکب چموش خلافت نشست، امام هادی(ع) و پیروانش به شدت در تنگنا قرار گرفتند؛ به گونه ای که ظلم و ستمی که از ناحیه او بر آنان وارد شد، در دوره هیچ کدام از عباسیان دیده و گزارش نشده است.[۱]

او نقشه شیطانی تبعید امام هادی(ع) از مدینه به سامرا را در سر پروراند. او در نامه به عبدالله بن محمد (والی مدینه) چنین نوشت: «اگر نیازی به مکه و مدینه داری، علی بن محمد الهادی را از آن دیار دور گردان؛ چراکه او مردم را به پذیرش امامت خود فرامی خواند و گروه زیادی به پیروی از او تن داده اند.»[۲]

متوکل، ناصبی ترین و پست ترین خلیفه عباسی بود. یکی از بهترین تفریح های او، تمسخر امام علی (ع) توسط دلقکش بود. او بار قبر امام حسین (ع) را شخم زد و دست زائران حضرت را قطع می نمود.[۳] زبان ابن سکیت را فقط به جرم این که محب و دوستدار علی و آل علی (ع) بود، از پس گردنش بیرون کشید.[۴]

«خطیب بغدادی» درباره شکنجه و آزار طرفداران خاندان رسالت از سوی متوکل می نویسد: «متوکل عباسی، نصر بن علی جهضمی را به علت حدیثی که درباره منقبت و فضیلت امام علی و حضرت فاطمه و امام حسن و امام حسین [(ع)] نقل کرده بود «هزار» تازیانه زد و دست از او برنداشت تا آنکه شهادت دادند او از اهل سنت است.»[۵]

او شیعیان را در چنان فقری نگه داشت که زنان شیعه در اثر نداشتن لباس به نوبت نماز می خواندند و لباس تن خود را زیرانداز خویش قرار می دادند. این در حالی بود که وی در جشن ختنه پسرش هشتادوشش میلیون درهم هزینه کرد.[۶]

متوکل در تاراج بیت المال و بنای کاخ های با شکوه و راه اندازی تشریفات پرخرج زبانزد بود. او کاخ های متعددی بنا و اموال هنگفتی هزینه کرد. ازجمله آن ها کاخ هایی با نام های: شاه، عروس، شبداز، بدیع، غریب، ملیح، غرو، مختار، حیر و… برای خوش گذرانی بنا کرده بود که هرکدام، هزاران میلیون درهم هزینه برداشته بود که مورخان به تفصیل از آن ها یادکرده اند.[۷]

«سیوطی» درباره پستی و رذالت نفس و طمع جنسی او می نویسد: «او چهار هزار کنیز در کاخ خود داشت که از همه آن ها کام جسته بود!»[۸]

«مسعودی»، مورخ نامدار، می گوید: «در هیچ زمان و هیچ عصری مانند دوران حکومت متوکل، پول خرج نمی شد!»[۹]

متوکل، ندیمی بنام «عباده مخنّث» داشت. او در مجلس متوکل، متکایی روی شکم و زیر لباسش می بست و سر خود را که موهایش ریخته بود، برهنه می کرد و در برابر متوکل به رقص می پرداخت و آوازه خوانان هم صدا به مولای متقیان امام علی (ع) بی حرمتی می نمودند. متوکل نیز شراب می خورد و خنده مستانه سر می داد. در یکی از روزها که عباده طبق معمول به همین کیفیت تمسخر می کرد، منتصر فرزند متوکّل در مجلس حاضر بود از دیدن این منظره ناراحت شد و با اشاره، عباده را تهدید کرد. عباده از ترس ساکت شد. متوکل پرسید: چه شده است؟ عباده برخاست و علت را بیان کرد. در این هنگام منتصر بپا خاست و گفت: ای امیر! آن کسی که این شخص ادای او را درمی آورد و مردم می خندند، پسرعموی تو و بزرگ خاندان تو است و مایه افتخار تو محسوب می شود. اگر خود می خواهی گوشت او را بخوری بخور، ولی اجازه نده این سگ و امثال او از آن بخورند. متوکل با تمسخر، به آوازه خوانان دستور داد که هم صدا شعری را خواندند که توهین به امیرالمؤمنین علی(ع) و حضرت زهرا(ع) بود.[۱۰] به دنبال این قضیه بود که منتصر با نقشه قبلی با همکاری ترکان، متوکّل را به قتل رساند.[۱۱]

این گوشه ای از جنایات «متوکل» یکی از خلفای عباسی در زمان امام هادی(ع) بود.

بصیرت آفرینی در سخن و سیره امام هادی(ع)

واژه بصیرت از ریشه بَصَرَ است که دارای دو معنی اصلی است؛ علم و دیگری سختی و خشونت.[۱۲] این واژه ۱۴۸ مرتبه در قرآن به کار رفته است که عین این واژه یعنی بصیرت دو مرتبه در قرآن ذکر شده است.

با آگاهی مختصری از نقشه های دین ستیزان دشمنان و جو حاکم بر زمانه امام هادی (ع)، این سؤال مطرح است که آن حضرت چگونه با بصیرت کامل و با ارائه الگویی از سبک زندگی دینی، نقشه های شیطانی دشمنان را نقش بر آب ساخته و مظهر فضائل اخلاقی و کمالات نفسانی و الگوی حق جویی و مبارزه با ظالمان گردیدند.

امام هادی(ع) یکی از پیشتازان دانش و تقوا و کمال بودند. در این جا برای آشنایی با نقش تاریخ ساز و بصیرت آفرین امام هادی(ع)، چهار محور اصلی از سبک و سیره سیاسی آن برگزیده الهی را ذکر می کنیم:

۱. اقدام روشمند

دوران امام هادی(ع) با دوران سخت و پراختناق بنی عباس هم زمان بود تا جایی که امام(ع) حتی نمی توانستند به زیارت بارگاه حضرت امام حسین(ع) بروند. از طرفی متوکّل مرقد مطهر امام حسین(ع) را پایگاهی، خطرناک تلقی می کرد و این مرکز حماسه و قیام را چندین بار تخریب نمود؛ اما امام هادی(ع) در اقدامی روشمند افکار مردم را متوجه این مکان مبارک ساختند و به نوعی فضیلت آن مکان را برای همگان روشن کردند.

ابوهاشم می گوید: زمانی که امام هادی(ع) بیمار بودند، نزد ایشان رفتم.

فرمودند: ابوهاشم! فردی از دوستان ما را به کربلا بفرست تا برای شفای من دعا کند. بیرون آمدم تا فردی را پیدا کنم. به علی بن بلال برخوردم. موضوع را با او در میان گذاشتم و از او خواستم به کربلا برود و برای امام(ع) دعا کند. او شگفت زده شد و گفت: به اعتقاد من، امام هادی(ع) برتر از حائر حسینی است؛ زیرا او در شمار صاحب حرم است. بازگشتم و آن چه علی بن بلال گفته بود، به اطلاع امام(ع) رساندم.

هنگامی که امام هادی(ع) از دیدگاه علی بن هلال آگاه شدند، فرمودند: رسول خدا(ص) برتر از کعبه و حجرالأسود بود. بااین حال، گرد خانه خدا طواف می کرد و حجرالأسود را استلام می نمود. برای خدا در روی زمین بقعه هایی است که لازم است خداوند در آن بقعه ها خوانده شود و دعای افراد در این گونه مکان ها مستجاب است و «حائر حسین» از جمله این بقعه هاست.[۱۳]

بنابراین امام هادی(ع) در آن شرایط خاص حاکم بر عتبات عالیات، به انس و ارتباط بیش تر مردم با حرم امامان سفارش می نمودند.

۲. میراث ارزشمند

یکی دیگر از محورهای اصلی بصیرت آفرینی امام هادی(ع)، تبیین معارف دین در قالب دعا و زیارت می بود، که به دو نمونه اشاره می کنیم:

اول: زیارت جامعه کبیره

امام هادی(ع) برای تبیین جایگاه اهل بیت(ع)، میراثی ارزشمند و جامع را ارائه فرمودند که به «زیارت جامعه کبیره» معروف است. زیارت جامعه، از فصاحت و بلاغت کم نظیری برخوردار است و حاوی عالی ترین درس های عقیدتی است. به گفته علامه مجلسی، این زیارت از نظر سند «صحیح ترین» و از جهت محتوی «فراگیرترین» زیارت ها نسبت به ائمه اطهار(ع) می باشد و در مقایسه با دیگر زیارت ها از فصاحت لفظ و بلاغت معنی برخوردار است.[۱۴]

این میراث ارزشمند، بهترین شیوه جهت بصیرت آفرینی به جامعه اسلامی و موجب برقراری حلقه اتصال امت و اهل بیت پیامبر(ص) است.

الف) بصیرتِ حق بودن اهل بیت(ع)

یکی از معارف بصیرت افزا در زیارت جامعه، القاء محوریت در حق وحقیقت و فصل الخطاب بودن اهل بیت(ع) است. در فرازی از این زیارت می خوانیم:

«وَ الْحَقُّ مَعَکمْ وَ فِیکمْ وَ مِنْکمْ وَ إِلَیکمْ وَ أَنْتُمْ أَهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ وَ مِیرَاثُ النُّبُوَّهِ عِنْدَکمْ وَ إِیابُ الْخَلْقِ إِلَیکمْ وَ حِسَابُهُمْ عَلَیکمْ وَ فَصْلُ الْخِطَابِ عِنْدَکمْ وَ آیاتُ اللَّهِ لَدَیکمْ وَ عَزَائِمُهُ فِیکمْ وَ نُورُهُ وَ برْهَانُهُ عنْدَکمْ وَ أَمرُهُ إِلَیکمْ؛ و حقّ با شما و در خاندان شما و از جانب شما و بازگردانده به سوی شما است و شما اهل آن و معدن آن هستید و میراث نبوّت نزد شما و بازگشت خلق به سوی شما و حسابشان بر عهده شما و حجّت فاصل (و فارق بین حقّ و باطل ) نزد شما و آیات خدا پیش شما و پیمان های او در متابعت شما و نور او و برهان او در خاندان شما و امر او واگذارشده به سوی شما است.»

ب) بصیرت نسبت به ولایت و محبت خداوند و ولایت و محبت اهل بیت(ع)

هر که خواهد هم نشینی باخدا

او نشیند در کنار اولیاء

یکی دیگر از معارف بصیرت افزا در زیارت جامعه، یکی بودن ولایت و محبت خداوند و اهل بیت(ع) است. در فرازی از این زیارت می خوانیم:

«مَنْ وَالاکم فقَدْ وَالَی اللَّه وَ مَنْ عَادَاکمْ فَقَدْ عَادَی اللَّهَ وَ مَنْ أَحَبَّکمْ فَقَدْ أَحَبَّ اللَّهَ وَ منْ أَبغَضَکمْ فَقَدْ أَبْغَضَ اللَّهَ وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِکمْ فَقَدِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَمُ وَ شُهَدَاءُ دَارِ الْفَنَاءِ وَ شُفَعَاءُ دَارِ الْبقَاء؛ هرکسی شما را دوست بدارد، پس خدا را دوست داشته و هرکسی که شما را دشمن بدارد، به یقین خدا را دشمن داشته و هرکسی که محبت شما را (در دل) داشته باشد، محبت خدا را (در دل) داشته و هرکسی که با شما کینه بورزد، با خدا کینه ورزیده و هرکسی که به دامن شما درآویزد، به دامن لطف خدا درآویخته است. شمایید آن مستقیم ترین راه (به سوی خدا) و شاهدان سرای فنا و شفیعان دار بقاء»

ج) بصیرتِ شناخت اهل بیت(ع)

زیارت جامعه مملو از معارف معرفتی نسبت به اهل بیت(ع) است، در ادامه این زیارت می خوانیم: «کلَامُکمْ نُورٌ وَ أَمْرُکمْ رُشْدٌ وَ وَصیتُکمُ التقْوَی وَ فِعْلُکمُ الْخَیرُ وَ عَادَتُکمُ الْإِحْسَانُ وَ سَجِیتُکمُ الْکرَمُ وَ شَأْنُکمُ الْحَقُّ وَ الصِّدْقُ وَ الرِّفْقُ وَ قَوْلُکمْ حُکمٌ وَ حتْمٌ وَ رَأْیکم علْمٌ وَ حِلْمٌ وَ حَزْمٌ؛ سخن شما نور و امرتان هدایت و سفارش شما تقوی و فعل تان خیر و عادت تان احسان و خوی تان کرم و شأن تان حق و صدق و رفق و قول تان حکم و حتم و رأی تان علم و حلم و حزم است.»

«إِن ذُکرَ الْخیرُ کنتُمْ أَوَّلَهُ وَ أَصْلَهُ وَ فَرْعَهُ وَ مَعْدِنَهُ وَ مَأْوَاهُ وَ مُنْتَهَاهُ؛ اگر سخن از خیر به میان آید، شما سرآغاز و اصل وفرع و معدن و مأوی و منتهای آن هستید.»

د) بصیرتِ آماده فدا شدن برای اهل بیت(ع)

«فدا شدن» در راه معشوق، رمز تثبیت عشق به اوست و کمال عاشق در فدا شدن در راه معشوقش است. اگر از هر کمالی برای معشوق دل خویش خرج کنیم، عشق ما تثبیت می شود و می توانیم برای همیشه در کنار معشوق خویش بمانیم. زائر در زیارت جامعه به این مرحله از بصیرت و معرفت می رسد که باید در راه اهل بیت(ع) فدا شده و از همه چیز خود بگذرد. در فرازهایی از این زیارت می خوانیم:

«بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی وَ نَفْسِی کیفَ أَصِفُ حُسْنَ ثَنَائِکمْ وَ أُحْصِی جَمِیلَ بلَائِکمْ وَ بکمْ أَخْرَجَنَا اللَّهُ مِنَ الذُّلِّ وَ فَرَّجَ عنَّا غمَرَاتِ الْکرُوبِ وَ أَنقَذَنَا منْ شفَا جُرُفِ الْهَلَکاتِ وَ مِنَ النَّارِ؛ پدرم و مادرم و جانم به فدای شما! چگونه حسن ثنای تان را وصف کنم و جمیل بلایتان را به شماره درآورم! درصورتی که خدا ما را به وسیله شما از ذلّت برآورده و غبار متراکم اندوه را از ما برطرف کرده و ما را از پرتگاه مهلکه ها و از آتش نجات داده است.»

«بأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی وَ نَفْسِی بِمُوَالاتِکمْ عَلَّمَنَا اللَّهُ مَعَالِمَ دِینِنَا وَ أَصْلَحَ مَا کانَ فَسَدَ منْ دُنیانَا؛ پدر و مادرم و جانم به فدای شما! به (یمن) دوستی شما، خداوند به ما رموز دین مان را آموخت و آن چه را از دنیای ما که فاسد شده بود، به صلاح آورد.»[۱۵]

میراث گران بهای امام هادی(ع) یعنی زیارت جامع کبیره باید بیش ازپیش مورد توجه ما قرار گیرد. زیارتی که امام خمینی(ره) هر روز آن را قرائت می کردند و این مداومت و مراقبت ایشان به عنوان بنیان گذار انقلاب و بزرگ مقدمه ساز ظهور حجت بن الحسن العسکری(ع) و کسی که بعد از ۱۴۰۰ سال، اسلام را از غربت نجات داد؛ باید برای ما درس باشد.

فرهنگ ولایی که امروزه پشتیبانی کننده ولایت فقیه و رکن اساسی نظام به حساب می آید؛ باید در جامع ما مطرح و فراگیر شود و شاید هیچ محتوایی سراغ نداشته باشیم که مانند زیارت جامع کبیره بتواند این فرهنگ ولایی را تقویت و تعمیق ببخشد.

باشد که از رهگذر این مهم به آن مهم دست یابیم.

دوم: زیارت غدیر

زمزمه روح نواز امام هادی(ع) در زیارت مخصوص امام علی(ع) در روز غدیر، میراث ماندگار دیگری است که روح بصیرت را در کالبد بشریت می دمد. هنگامی که معتصم خلیفه عباسی، امام هادی(ع) را در روز غدیر احضار نمود؛ آن حضرت بارگاه ملکوتی امیرالمؤمنین علی(ع) را خطاب قرار داده و با نوای ملکوتی و دل نشین خویش زیارت غدیر را زمزمه کردند.

واقعه تاریخی غدیر و بیان فضایل و مناقب حضرت علی (ع) محور اصلی زیارت غد