---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تألیفات خواجه نصیر الدین طوسی (ره) :

۱- تحریر «مجسطی»:

اصل این کتاب [۱] از «قلوذیوس بطلمیوس» و شامل سیزده مقاله و چند فصل ۱۹۶ تصویر می باشد که خواجه نصیر الدین طوسی آن را برای حسام الدین و سیف الناظرین حسن بن محمد سیواسی، تحریر می کند و در تاریخ پنجم شوال سال ۶۴۴ هجری قمری تحریرش پایان می یابد.

۲- تحریر أقلیدس تحریر اصول هندسه:

کتاب «اصول الهندسه» کتابی است که ثابت بن قره آن را از یونانی به عربی ترجمه و خواجه نصیر الدین طوسی اقدام به تحریر آن کرده است. [۲]

خواجه در مقدمه این کتاب چنین آورده است: این کتاب را بعد از تحریر مجسطی نگاشتم و به تاریخ ۲۲ شعبان ۶۴۶ هجری قمری از تحریر آن فارغ شدم.

۳- تحریر «اکر» مانالاوس:

این کتاب از جمله کتب «متوسط» محسوب می شود. مراد از کتب متوسط کتبی است که بایستی بعد از کتاب اقلیدس و قبل از مجسطی خوانده شود.

در برخی نسخه های این کتاب، سه مقاله و در برخی دیگر دو مقاله درج شده است. خواجه در تاریخ ۲۱ شعبان ۶۶۳ هجری قمری از تحریر این کتاب فارغ می شود.

۴- تحریر «اکرِ» ثاوذوسیوس:

این کتاب نیز از کتب «متوسط» شمرده می شود و از سه مقاله تشکیل شده و شامل ۵۸ یا ۵۹ تصویر است. خواجه تحریر این کتاب را در جمادی الاول ۶۵۱ هجری قمری به پایان می رساند.

۵- تحریر کتاب «مأخوذات»:

این کتاب در اصول و قواعد هندسه است و اصل آن از ارشمیدس می باشد که ثابت بن قره آن را از یونانی به عربی ترجمه کرده است. خواجه در مقدمه این کتاب می نویسد: متأخران، این کتاب را از کتب متوسط به شمار آورده اند و مشتمل بر یک مقاله و ۵۱ تصویر است.

۶- تحریر کتاب «معطیات»:

کتاب معطیات اثر اقلیدس در علم هندسه است که اسحاق بن حنین آن را از یونانی به عربی ترجمه و ثابت بن قره آن را تصحیح و خواجه نصیر الدین اقدام به تحریر و شرح آن نموده است. این کتاب شامل ۹۵ تصویر است.

۷- تحریر کتاب «الکره المتحرکه»:

کتاب «الکره المتحرکه» اثر «اطولوقس» است که ثابت بن قره آن را از یونانی به عربی ترجمه و خواجه نصیر الدین طوسی اقدام به تحریر و شرح آن کرده است. این کتاب مشتمل بر یک مقاله و ۱۲ تصویر می باشد.

خواجه، تحریر آن را در روز جمعه هفتم جمادی الاول سال ۶۵۱ هجری قمری به پایان می برد.

۸- تحریر کتاب «معرفه مساحه الأشکال البسیطه و الکرویه»:

اصل این کتاب از تألیفات فرزندان موسی یعنی احمد، حسن و محمد است که خواجه نصیر الدین طوسی در سال ۶۵۳ هجری قمری اقدام به شرح و تحریر آن می کند.

۹- تحریر کتاب «اللیل و النهار»:

کتاب «اللیل و النهار» یا «الایام و اللیالی» اثر ثاوذوسیوس و مشتمل بر دو مقاله و ۳۳ یا ۳۰ تصویر است. خواجه نصیر الدین طوسی، شرح و تحریر این کتاب را در نهم جمادی الاول سال ۶۵۳ هجری قمری به اتمام می رساند.

۱۰- تحریر کتاب «المناظر»:

اصل این کتاب از اقلیدس است که اسحاق بن حنین آن را به عربی ترجمه و ثابت بن قره آن را تصحیح می کند. خواجه نصیر الدین طوسی شرح این کتاب را در شوال سال ۶۵۱ هجری قمری به پایان می رساند.

۱۱- تحریر کتاب «جرمی النیرین»:

کتاب «جرمی النیرین و بعدیهما» تالیف «أرسطرخس» است که مشتمل بر ۱۷ تصویر می باشد. خواجه نصیر الدین در سال ۶۵۳ هجری قمری به شرح و تحریر آن اقدام می کند.

۱۲- تحریر کتاب «الغروب و الطلوع»:

«الطلوع و الغروب» یا «الشروق و الغروب» اثر أطولوقس یونانی است که «قسطابن لوقا» آن را به عربی ترجمه و «ثابت بن قره» آن را تصحیح کرده است. خواجه نصیر الدین طوسی در سال ۶۵۳ هجری به شرح و تحریر آن اقدام می کند. این کتاب شامل دو مقاله و ۳۶ تصویر است.

۱۳- تحریر کتاب «المطالع»:

«المطالع» تالیف «اسقیلاوس» است که «قسطا بن لوقا» آن را از یونانی به عربی ترجمه و «یعقوب بن اسحاق کندی» آن را تصحیح کرده و خواجه نصیر الدین شرح و تحریر نموده است.

این کتاب شامل ۳ مقدمه و دو تصویر است و شرح آن در ۶۵۳ هجری پایان می یابد.

۱۴- تحریر کتاب «المفروضات»:

«المفروضات» تألیف ارشمیدس است که ثابت بن قره آن را از یونانی به عربی ترجمه و خواجه نصیر الدین طوسی آن را تحریر و شرح می کند. این کتاب مشتمل بر ۳۶ و در برخی نسخ ۳۴ تصویر است. خواجه در سال ۵۳ ه از تحریر این کتاب فارغ می شود.

۱۵- تحریر کتاب «الظاهرات الفلک»:

مؤلف این کتاب اقلیدس است و ثابت بن قره آن را از یونانی به عربی ترجمه کرده خواجه آن را شرح و تحریر نموده است. این کتاب شامل ۲۳ یا ۲۵- بنابر اختلاف نسخ- تصویر است؛ اما در حال حاضر تنها دو تصویر در دست ماست. خواجه طوسی شرح این کتاب را در ماه ربیع الاول سال ۶۵۳ ه به پایان می رساند.

۱۶- تحریر کتاب «الکره و استوانه»:

مؤلف کتاب «الکره و الاسطوانه»، ارشمیدس است که ثابت بن قره آن را از یونانی به عربی بر می گرداند و خواجه نصیر الدین طوسی آن را شرح و تحریر می کند. این کتاب مشتمل بر ۴۸ تصویر و در بعضی نسخه ها، ۴۳ تصویر است.

۱۷- مقاله فی تکسیر الدائره:

اصل این کتاب نیز از ارشمیدس است که خواجه به تحریر و شرح آن اقدام می کند و شرح و تحریر کتاب «الکره و الاسطوانه» را به آخر آن می افزاید.

۱۸- تحریر کتاب «المساکن»:

اصل این کتاب از «ثاوذوسیوس» یونانی است که قسطا بن لوقا آن را به عربی ترجمه می کند و خواجه نصیر الدین طوسی به شرح تحریر آن می پردازد. این کتاب شامل ۱۲ تصویر است. خواجه تحریر این کتاب را در سال ۶۵۳ ه به اتمام می رساند.

۱۹- المخروطات:

این کتاب مشتمل بر هفت مقاله است و مؤلف آن، «اپلوثیوس» می باشد. پنج مقاله اوّل آن را، هلال بن هلال حمصی به عربی ترجمه کرده است. اما مقاله ششم و هفتم آن را ثابت بن قره به عربی برگردانده است. احمد بن موسی به تصحیح آن اقدام می کند و خواجه طوسی شرح و تحریر می نماید.

۲۰- الاسطوانه:

نام این کتاب در فهرست مؤلفات خواجه نصیر الدین طوسی که «صفدی» و «محمد بن شاکر» آن را تنظیم کرده اند، ذکر شده است. اما صاحب کتاب «الذریعه» احتمال داده که همان کتاب «تحریر الکره و الاسطوانه» باشد که اصل آن از ارشمیدس است و خواجه اقدام به شرح آن نموده است.

۲۱- کشف القناع عن أسرار شکل القطاع:

در این کتاب از اولین شکل از اشکال سه بعدی موجود در کتاب «أکر» اثر «مانالاوس» بحث می شود که خواجه نصیر الدین طوسی ابتدا آن را به فارسی و سپس به عربی ترجمه کرده است. این کتاب مشتمل بر پنج مقاله می باشد. برخی، از این کتاب تحت عنوان «الشکل القطاع» نام برده اند.

۲۲- تربیع الدائره:

کتابی است که اصل آن را ارشمیدس تصنیف کرده و خواجه نصیر الدین طوسی به تحریر و شرح آن پرداخته است.

۲۳- حالات الخطوط المنحنیه:

اصل این کتاب از حکیم و ریاضی دان یونانی، «اپلنیوس». . . و شامل پنج مقاله می باشد. مقاله اوّل آن توسط احمد بن موسی حمصی و مقالات دیگر آن توسط ثابت بن قره، از یونانی به عربی ترجمه شده است. آن گاه ترجمه عربی این کتاب توسط حسن و احمد بن موسی بن شاکر تصحیح و توسط خواجه نصیر الدین طوسی شرح و تحریر می شود.

۲۴- تسطیح الکره و المطالع:

اصل این کتاب از تألیفات بطلمیوس است که ثابت بن قره از یونانی به عربی ترجمه کرده، خواجه نصیر الدین طوسی تحریر و شرح می کند.

۲۵- رساله فی انعطاف الاشعه و انعکاسها (رساله فی انعکاسات الاشعه)

۲۶- رساله الشافعیه:

خواجه نصیر الدین طوسی در این رساله که به «فی مصادرات اقلیدس فی الهندسه» معروف است، به نقل و نقد اقوال ریاضی دانانی همچون علی بن هیثم و ابی الفتح عمر خیامی و عباس بن سعید جوهری در زمینه قوانین اقلیدس می پردازد و در ضمن آرا خویش را همراه با ادله آن، ذکر می کند.

۲۷- کتاب «التجرید فی الهندسه»:

این کتاب که در علم هندسه است، شامل هفت مقاله می باشد.

۲۸- کتاب البلاغ:

این کتاب شرح کتاب اقلیدس است.

۲۹- رساله فی شکل القطاع السطحی:

نسخه ای از این کتاب در کتابخانه ملی پاریس موجود است.

۳۰- مختصر کرات ارشمیدس:

اصل این کتاب را ثابت بن قره به عربی ترجمه کرده، نصیر الدین طوسی به شرح و تحریر آن اقدام می کند.

۳۱- تحریر «المأه و الخمس مسائل من اصول الهندسه»

۳۲- رساله فی باب تعیین قبله تبریز:

که به زبان عربی است.

۳۳- جامع الحساب بالنحت و التراب:

این کتاب که به «جوامع الحساب» نیز شناخته شده است، مشتمل بر سه باب و چند فصل است.

۳۴- رساله الحساب:

این کتاب به زبان فارسی است و یک نسخه از آن در کتابخانه ملی ملک تهران موجود است.

۳۵- رساله در حساب و جبر و مقابله:

این کتاب مشتمل بر دو باب است.

باب اوّل در اصول قواعد حساب و باب دوم در کیفیت استخراج مجهولات اعداد متناسب از طریق جبر و مقابله است. خواجه این کتاب را در سال ۶۶۷ هجری تألیف نموده است.

۳۶- کتاب الظفر:

این کتاب نیز در موضوع جبر و مقابله است که «حاج خلیفه» آن را به خواجه نصیر الدین طوسی نسبت داده است.

۳۷- رساله فی علم المثلثات:

در «تذکره النوادر» آمده است که نسخه ای از این کتاب به خط علّامه قطب الدین شیرازی در کتابخانه مولانا یعقوب بدوانی در هند، موجود است.

۳۸- «الرساله المعینیه» یا «المفید»:

این کتاب در علم هیئت است که به زبان فارسی نگاشته شده و مشتمل بر چهار مقاله است. خواجه این کتاب را به تاریخ ۶۳۲ هجری در قهستان به نام «ابو الشمس معین الدین بن ناصر الدین محتشم» به رشته تحریر در آورده است.

۳۹- شرح المعینیه:

یا «حل مشکلات الرساله المعینیه» که خواجه آن را به خواست معین الدین در قهستان می نگارد.

۴۰- زبده الهیأه:

کتاب مختصری است در علم هیئت که به زبان فارسی نگاشته شده و مشتمل بر سی فصل است.

۴۱- زبده الادراک فی هیئه الافلاک:

رساله مختصری است در علم هیئت که به زبان عربی نگاشته شده و مشتمل بر یک مقدمه و دو مقاله است.

۴۲- التذکره النصیریه:

این کتاب نیز در علم هیئت است و از مهم ترین و جامع ترین کتابهایی است که در این فن نگاشته شده است. این کتاب مشتمل بر چهار باب است و به درخواست عز الدین زنجانی در تاریخ ۶۵۶ هجری تألیف شده است. بسیاری از متخصصان این فن به شرح و توضیح این کتاب اقدام کرده اند.

۴۳- رساله فی بیان الصبح الکاذب:

رساله ای بسیار مختصر در این باب است که نسخه ای از آن در کتابخانه سپهسالار تهران موجود است.

۴۴- رساله فی تحقیق قوس و قزح:

این نیز رساله ای بسیار مختصر است که نسخه ای از آن در کتابخانه ملی ملک تهران موجود است.

۴۵- مختصر فی معرفه التقویم:

خواجه این کتاب را که معروف به «سی فصل» است. در سال ۶۵۸ ه بعد از شروع به ساختن رصد خانه مراغه و به زبان فارسی نگاشته است.

۴۶- ثلاثون فصلا فی الهیئه و النجوم:

نسخه این کتاب در کتابخانه آکسفورد موجود است.

۴۷- زیج ایلخانی:

این کتاب به زبان فارسی است و مشتمل بر چهار مقاله است. مقاله اوّل در شناخت تواریخ، مقاله دوم در شناخت حرکت سیارات و مواضع آنها در خطوط طول و عرض و مسائلی از این قبیل، مقاله سوم در شناخت اوقات و مقاله چهارم در باقی اعمال نجوم و جدولهای حرکات سیارات است. [۳]

۴۸- مدخل الی علم النجوم:

مجموعه ای است منظوم به زبان فارسی در علم نجوم.

۴۹- اختیارات مسیر القمر:

این کتاب نیز منظومه ای است به زبان فارسی که بر وزن بحر رمل، مثمن، محذوف یا مقصور و درباره اختیارات حرکت قمر و احوال آن سروده شده است.

۵۰- رساله فی التقویم و حرکات الافلاک:

نسخه ای از این کتاب در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد (ایران) موجود است.

۵۱- البارغ فی علوم التقویم.

۵۲- تحصیل در علم نجوم:

نسخه این کتاب در کتابخانه آکسفورد موجود است.

۵۳- التقویم العلایی:

این کتاب را به نام علاء الدین محمد، یکی از پادشاهان اسماعیلی تألیف کرده است.

۵۴- نهایه الادراک و درایه الأفلاک:

در کتاب «کشف الحجب و الاستار» آمده که خواجه نصیر الدین طوسی این کتاب را در عهد بهاء الدین محمد جوینی و به درخواست محمد بن عمر بدخشانی تألیف کرده است.

ضمنا بایستی توجه داشت نسبت پنج کتاب اخیر به خواجه نصیر الدین طوسی، قطعی نیست.

۵۵- شرح ثمره بطلمیوس [یا «ترجمه ثمره»]:

این کتاب بنابر خواهش و میل خواجه بهاء الدین محمد بن شمس الدین وزیر، حاکم اصفهان، نگاشته شده است. چه، کتاب «الثمره» اثر بطلیموس از یونانی به عربی ترجمه و موضوعات و مطالب دیگری به آن افزوده شده بود. این کتاب مشتمل بر صد عبارت و گفتار است و به همین دلیل به یونانی «انسطوریطا» خوانده می شود. ترجمه و شرح این کتاب در سال ۶۷۰ هجری پایان یافت.

۵۶- بیست باب در معرفت اسطرلاب:

به اعتقاد مؤلف کتاب «الذریعه» این کتاب تلخیص کتاب دیگر خواجه تحت عنوان «مأه باب» است.

۵۷- مقاله ای در موسیقی:

نسخه ای از این کتاب در کتابخانه ملی پاریس موجود است.

۵۸- تحریر المنطق:

کتاب مختصری است در علم منطق که به زبان عربی نگاشته شده و حاوی نه فصل می باشد. نسخه ای قدیمی از این کتاب در کتابخانه ملی تهران موجود است.

۵۹- أساس الاقتباس:

این کتاب بعد از کتاب «شفاء» بزرگ ترین و مهم ترین کتاب در زمینه منطق محسوب می شود. این کتاب که به زبان فارسی نگاشته شده و حاوی نه مقاله است، در سال ۶۴۲ هجری به رشته تحریر در آمده است.

۶۰- تعدیل المعیار فی نقد تنزیل الافکار:

اصل کتاب (تنزیل الافکار) از مفضل بن عمر اثیر الدین أبهری می باشد که خواجه نصیر الدین طوسی آن را تحت عنوان «تعدیل المعیار. . ». مورد نقد و بررسی قرار می دهد.

۶۱- مقولات عشر

۶۲- تجرید العقاید (تحریر العقاید فی الکلام):

این کتاب مختصر، اولین کتابی به شمار می رود که مطابق عقاید شیعه به این شکل تصنیف شده است.

کتاب مزبور متشکل از شش مقصد یا موضوع است.

۶۳- قواعد العقاید:

این کتاب، رساله ای مختصر است در اصول عقاید. نام این کتاب به صورتهای دیگری نیز از قبیل «رساله اعتقادیه» و «مقاله نصیریه» ضبط شده است.

۶۴- فصول نصیریه:

کتاب کوچکی است در باب اصول عقاید که به زبان فارسی نگاشته شده است. رکن الدین محمد بن علی فارسی گرگان آن را به عربی ترجمه کرده است.

۶۵- تلخیص المحصل (نقد المحصل):

اصل این کتاب که در علم کلام است، تحت عنوان «محصل أفکار المتقدمین و المتأخرین» اثر امام فخر رازی است که خواجه نصیر الدین طوسی علاوه بر تلخیص آن در برخی موارد، کلام مصنف را به نقد کشیده و در سال ۶۶۹ هجری و به نام عطاء الملک جوینی تألیف کرده است.

۶۶- آغاز و انجام:

رساله ای است در مبدأ و معاد که از آن تحت عنوان «رساله فی المبدأ و المعاد» نیز یاد شده است. خواجه در مقدمه این کتاب، از آن به «تذکره» یاد کرده است.

۶۷- رساله اعتقادیه ( «اعتقادات» یا «العقیده المفیده»):

مقاله مختصری است در مورد آنچه یک مسلمان شیعه باید به آن اعتقاد داشته باشد.

۶۸- رساله اثبات واجب:

رساله مختصری است به زبان فارسی که در آن چهار دلیل به طریقه متکلمان و سه دلیل به طریقه فلاسفه و حکما برای اثبات واجب تعالی (واجب الوجود) آورده شده است.

۶۹- رساله دیگر در اثبات واجب:

خواجه این رساله را به صورت مناظره ترتیب داده است.

۷۰- رساله مقنعه:

رساله ای است به زبان عربی در اصول دین. محمد مؤمن بن طاهر الدین کرمانی این رساله را شرح کرده و در مقدمه، آن را به خواجه نصیر الدین طوسی نسبت داده است.

۷۱- رساله اصول الدین:

رساله ای است در اصول عقاید که به زبان عربی نگاشته شده است.

۷۲- رساله ای دیگر در اصول عقاید:

رساله ای است به زبان عربی که در آن از توحید، عدل، معاد و امامت بحث شده است.

۷۳- رساله امامت:

این کتاب بنا به درخواست محمد الدین شهاب الاسلام علی بن نام آور نگاشته شده است.

۷۴- اثبات الفرقه الناجیه:

طبق نظر مؤلف «الذریعه»، این کتاب از تألیفات خواجه نصیر الدین طوسی است.

۷۵- رساله جبر و اختیار (رساله الجبر و التفویض):

این کتاب تحت عنوان ( «جبر و قدر» و «قضاء و قدر») نیز وارد شده است.

۷۶- شرح الاشارات:

اصل این کتاب (الاشارات و التنبیهات) اثر حکیم و فیلسوف بزرگ، شیخ الرئیس ابو علی سینا است که بسیاری از دانشمندان به شرح آن مبادرت کرده اند. یکی از شارحان معروف این کتاب، امام فخر رازی است که اشکالات بسیاری بر نظریات شیخ الرئیس وارد کرده است. پس از او خواجه نصیر الدین طوسی اقدام به شرح این کتاب می کند و در خلال شرح که بیست سال طول می کشد، اشکالات فخر رازی بر نظریات شیخ را مورد نقد و بررسی قرا