فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل قدرت در اندیشه سیاسی آیت الله میرزای شیرازی :

مقدمه

آراء و اندیشه های میرزا محمدحسن حسینی شیرازی تأثیر شگرفی بر آراء علمای شیعه پس از خود گذاشت این اثرگذاری، اولا به دلیل جایگاه مهم علمی میرزا و ثانیا ازآنروست که ایشان قدم در عرصه عمل سیاست نیز گذاشت. اثرگذاری میرزا در اندیشه و عمل سیاسی به حدی بود که برخی مورخین، اقدامات میرزا را سبب گسترده شدن اثر روحانیت در میان شیعیان دانسته اند. این اثرگذاری بدانجا رسید که نیروهای قوی دیگر نیز نتوانستند آن را از ایشان بگیرند (دولت آبادی، ۱۳۶۱: ۱۳۷).

اندیشه سیاسی شیعه پس از میرزای شیرازی و متأثر از اندیشه ها و اقدامات ایشان، بسیار متفاوت شد. میرزا با وارد کردن برخی اصطلاحات و مباحث جدید سیاسی در ادبیات سیاسی شیعه، سبب شد تا اولا روش بحث سیاسی در آثار فقها دگرگون شود و از پراکندگی در ابواب فقهی به بحث های مستقل تبدیل گردد که در این راستا کتاب «فقه: قانون» میرزا، بیش از آثار دیگر ایشان بر این مسئله اثر گذاشت (نامدار، ۱۳۷۳: ۱۹-۱۷) و ثانیا سبب شد تا فقه شیعه خود را موظف به پاسخگویی پرسش های بیش تر در اندیشه سیاسی بداند.

میرزا با بیان نظریه نظام سیاسی دوبخشی، شیوه جدیدی در اندیشه سیاسی شیعه بنا نهاد که شاگردان وی خصوصا میرزای نائینی بر اساس آن به ارائه نظام کامل تری پرداختند.ذکر این نکته ضروری است که بیان نقش میرزا به معنای آن نیست که پیش تر از ایشان، فقه شیعه متعرض سیاست نبوده و به آن کم توجه بوده است، بلکه مقصود این است که مباحث جدید در نظریات و عمل سیاسی که متأثر از تمدن جدید غرب بود، روش جدیدی از جانب فقها برای پاسخگویی می طلبید و میرزا این روش را پایه گذاری کرد.

واکاوی اندیشه سیاسی میرزا وقتی ضروری جلوه می نماید که توجه به مسئله فوق، درکنار توجه به جایگاه بزرگ علمی میرزا قرار گیرد. اهمیت و اثرگذاری علمی میرزا مورد اتفاق علمای بزرگ عصر ایشان بوده است. اثرپذیری حوزه های شیعه از اندیشه ایشان به واسطه شاگردان میرزا که هرکدام از بزرگترین مراجع گردیدند و همچنان هم دیدگاه های آنان بر اندیشه حوزههای علیمه شیعه مؤثر میباشد، گویای اهمیت اندیشه میرزا میان فقهاست (آقابزرگ تهرانی، ۱۳۶۳: ۳۹). از طرف دیگر، ازآنرو که مبنای نظریه قدرت شیعه در عصر غیبت، بحث ولایت فقهاست، در مقال حاضر نگرستین به اندیشه ایشان از این منظر مورد توجه قرار گرفته است.

بنابراین مقاله حاضر بیش از هر چیز به دنبال طرح و توضیح مسئله ولایت فقها در اندیشه میرزای شیرازی است و سعی می کند جایگاه آن در اندیشه ایشان را بیان دارد. روش تحقیق این مقاله رویکردی توصیفی تحلیلی میباشد که بر اساس نظریه بحران، اسپریگنز ابتدا به بیان شرایط جامع میرزا و سپس به تبیین علل مشکلات و بحرانهای آن زمان و در گام بعدی نیز به نظری میرزای شیرازی در بازسازی نظام سیاسی و ارائ راه حل ایشان پرداخته و در طی آن، قدرت در اندیش میرزا را تحلیل می نماید.

چارچوب مفهومی نظری

نظری بحران توماس اسپریگنز چارچوبی مناسب برای درک ساختار اندیشه های سیاسی هنگام بروز بحران است. بحران در نظری اسپریگنز به معنای زمان پر مشکل و درد است که نتیج آن بروز اندیشه هایی برای برونرفت از این بحران است، اندیشه هایی که فصل مشترک آنان تغییر در روند تاریخی تفکر پیش و پس از خود است. اسپریگنز چنان به نقش وجود بحران در تولید اندیشه اعتقاد دارد که علت اساسی مطرح شدن نظریات را چنین بحران هایی دانسته، تولید نظر در شرایط عادی را غیرممکن تلقی کرده و همین مسئله را نیز علت خطرناک معرفی نمودن نظریه پردازی سیاسی میداند (اسپریگنز، ۱۳۶۵: ۵۲-۴۹). وی بر آن است که در شرایط عادی و به دور از بحران تولید اندیش سیاسی بی فایده است:

«وقتی اوضاع اجتماعی مرتب است، تجزیه و تحلیل ژرف و کاوشگرانه نظم سیاسی، هم عملا بی فایده است و هم مشکل» (اسپریگنز، ۱۳۶۵: ۵۲). اسپریگنز بر اساس چنین نگرشی معتقد است که ورای هر نظریه و اندیش سیاسی بحرانی نهفته است. وی بحران های زمان «نیکولو ماکیاولی» را بحران ثبات، «توماس هابز» را بحران آمریت، «جان لاک» را بحران مشروعیت و «ادموند برک» را بحران مدنیت مطرح می کند. وی هدف نظریات سیاسی را فراهم ساختن بینشی انتقادی از جامعه سیاسی به منظور درک و فهم پذیر شدن بحرانها و رفع نارساییها و کاستیهای آن و بازگرداندن سلامت به جامعه از طریق مواجهه با ریشه های بینظمی و غلبه بر آن ها میداند.

بر همین اساس این نظریات را در عین توصیفی بودن هنجاری نیز تلقی می نماید (اسپریگنز، ۱۳۶۵: ۳۰-۲۲). بنابراین اندیشه های سیاسی در نظری بحران به دنبال درمان روانی جامعه هستند. نظری بحران اسپریگنز از چهار مرحل بحران و مشاهده بی نظمی، تشخیص درد، نظم و خیال بازسازی جامعه و نهایتا راه درمان تشکیل شده است. پیش از تبیین مختصر این چهار مرحله ، ذکر این نکته ضروری است که نظری اسپریگنز به دنبال تبیین اندیشه های سیاسی است و تلاشی برای ارائ الگوی اندیشیدن ندارد؛ همچنین اندیشمند را متأثر از زمانه و جامع خود معرفی می کند. بااین حال از جمله نظریات جامعه شناسی معرفت، شناخته نمی شود.

در جامعه شناسی معرفت، اندیشمند و اندیشه هایش فرزند زمان خود معرفی میگردد. به این طریق شکلی از حصر اندیشه در زمان صدور را بیان می کند اما اسپریگنز تنها به تبیین رابطه میان بحران و اندیش متفکر سیاسی میپردازد و درک وی از بحران را عامل تولید اندیشه می داند (حقیقت، ۱۳۹۱: ۱۰۰-۹۹). ازاین رو استمساک به نظری بحران، به معنای پیدایش جبری نگاه میرزای شیرازی نیست بلکه به آن معناست که دریافت آیت الله شیرازی از بحران چنین ساختاری از قدرت را ترسیم نمود.

مرحل اول نظری بحران، عامل تحریک کننده ذهن متفکر برای یافتن پاسخی به بحران است. در این مرحله ذهن متفکر با مشاهده بینظمی و بحران به غلیان افتاده و به سوی تشخیص علل این بحران سوق داده میشود. آنچه در این مرحله اندیشمند را از دیگران متمایز می گرداند، توان درک بحران و توان مشاهده درست آن است. در مرحل اول، درک درست از شرایط زمان متفکر و بحران های حاکم بر آن، میتواند به دریافت درستی از اندیش وی منجر شود. ازاین رو در این مرحله، به شرایط زمان میرازی شیرزای پرداخته می شود. در مرحل دوم، نظریه پرداز در قامت یک پژوهش گر به تحلیل شرایط و بحران ها میپردازد.

وی باید شک و تردید را در درون خود گسترده ساخته و به جستجوی علت اصلی مشکلات نابسامانی ها که اغلب نهان از دیده ها است، بپردازد (حقیقت، حجازی، ۱۳۸۹: ۱۸۸) ازاین رو در این مرحله مشکل اصلی جامعه از منظر میرزای شیرازی بیان می گردد. مرحل سوم، بروز زوایای نگرشی متفکر است که بر اساس آن مشکل را فهم نموده و در این مرحله خود را در قالب نظام آرمانی مطلوب نشان می دهد. در مرحل سوم، متفکر الگوی جامع خوب را در ذهن خویش ترسیم می نماید و معیاری از آن به دست داده و به این ترتیب به ترکیبی از نوآوری و اکتشاف دست می زند. تمایز اسپریگنز با جامعه شناسان معرفت در این مرحله آشکار می شود، زیرا وی پیش زمینه های فکری متفکر را در مرحل سوم دخیل نموده و از اثرگذاری آن در مرحل اول اجتناب کرده است.

در مرحل سوم به بیان مختصری از آنچه میرزای شیرازی مطلوب آرمانی خود می داند پرداخته میشود. مرحل آخر ارائ درمان بر اساس راه طی شده در سه گام قبلی است ، این مرحله، مرحله درمانی است، ازاین رو به تجویز می پردازد اما آنچه در ارائ درمان برای اسپریگنز مهم است توجه به شرایط و بحران های جامعه است، ازاین رو هر چند که این درمان پایی در آرمان و مطلوب دارد اما پای دیگری نیز در شرایط بحرانی زمان دارد. بنابراین در مقال حاضر در این مرحله به بیان الگوی قدرت در اندیش میرزا پرداخته می شود؛ الگویی که بخشی از آن توصیفی و بخش دیگر نیز تجویزی است.

مرحل اول: مدلول های بی نظمی مؤثر بر اندیش میرزای شیرازی؛ واکاوی بحران جامعه

بی نظمی و بحران در جامعه، عامل انگیزشی برای متفکر سیاسی به منظور ارائه اندیشیدن در چیستی مشکلات و راه های حل آن است. هر چند که فقه شیعه علمی بنیادگرا به حساب میآید اما اثرپذیری آن از شرایط زمانه راه را برای نگریستن فقها به بحران جامعه هموار میگرداند. ازآنرو فقها پاسخ گوی پرسش های مقلدین در تمام ابعاد زندگی هستند و بیش از بقیه ، نیاز به توجه به مسئله شرایط زمانه و توضیح فتوای خود با آن شرایط را دارند. ورود و اثرگذاری زمان و مکان به فقه در اندیشه شیعه نیز از دو مدخل موضوع حکم و اندیشه فقیه است. توجه فقیه در صدور فتوا، به شرایط زمانه از امتیازات وی محسوب می شود (اردبیلی، ۱۴۰۳، ج۳: ۴۳۶). شرایط زمان آنچنان بر اندیشه فقیه اثر می گذارد که می تواند رنگ و بوی فتوای ایشان را تغییر دهد، که البته این تغییرات نه در احکام ثابت و روح احکام بلکه در احکام متغیر است (مطهری، ۱۳۷۳: ۲۳۶). بنابراین بدون درک درست از زمانه علما و فقها، دریافت درستی از اندیشه آنان ممکن نیست.

در بحث حاضر نیز اگر شرایط زمان میرزا به درستی درک نشود، در واکاوی اندیشه ایشان به مقوله کناره گیری از سیاست و عدم اعتقاد به ولایت فقها در عصر غیبت میرسیم درحالیکه با درک شرایط زمان ایشان، این نتیجه گیری کاملا بر عکس خواهد بود. بر اساس آنچه که در تاریخ زمانه میرزا بیان شده است، دو عامل تأثیر شگرفی بر اندیشه های ایشان داشته است: نخست، افزایش قدرت روحانیت در مقابل شاه و دوم، خطر نفوذ بیگانگان و نقض قاعده نفی سبیل که ذیلا بررسی میشود.

۱. بر هم خوردن تعادل سیاسی با افزایش قدرت روحانیت در مقابل شاه

نفوذ علما در جامعه ایران تا پیش از نهضت تنباکو، طی دو مرحله تاریخی رو به فزونی گذاشت. ابتدا با تشکیل دولت صفوی و طی دوران حکومت آن سلسله، قریب به دو قرن و نیم و مرحله دوم نیز از آغاز سلطنت فتحعلیشاه تا جنگ های ایران و روس. در همین راستا نهضت تنباکو نیز مرحله ای بود که نفوذ علما را به نمایش گذاشت.

البته اهمیت روحانیت در عرصه های سیاسی و اجتماعی از آغاز دوران غیبت در میان شیعیان خصوصا مسئله ولایت آنان و اذن از فقها برای بسیاری از امور اجتماعی و فردی قابل اغماض نیست، اما باید دانست که ابتدای دوره قاجاریه وقایعی رخ داد که ماحصل آن تقویت موقعیت علما در جامعه بود. نخستین واقعه نیاز فتحعلیشاه به کسب مشروعیت از علما برای حکومت خود بود. فتحعلیشاه، شاه یک سلسله شیعی بود ازهمین رو به منظور اخذ مشروعیت سلطنت و تثیبت قدرت خود در جامعه ایران، نیاز به علما داشت ؛ لذا سعی نمود رابطه حسنه ای با علما داشته باشد. این اقدام که در دوره شاهان بعدی قاجار نیز ادامه یافت، سبب شد تا نفوذ ایدئولوژیک علما در جامعه بیش از گذشته گردد.

چنین نفوذی به همراه واسط شدن علما بین مردم و شاه به معنای اهتمام بیش تر مردم به علما و تقویت احساس نیاز به روحانیت در همه عرصه های زندگی است (بشیریه، ۱۳۹۰: ۲۴۲). نیاز دولت قاجار به علما در جنگ های میان ایران و روسیه برای بسیج نیروهای مردمی یکی دیگر از مواردی بود که به تقویت جایگاه علما در جامعه و تقویت پایگاه اجتماعی آنان منجر شد (آجدانی، ۱۳۵۸: ۱۶). تبعیت مردم از روحانیت در این دوره به حدی رسید که کسروی بیان می کند: تنها دو گروه در عصر ناصری تا پیش از مشروطه در ایران وجود داشت ، یکی شاه و دیگری روحانیت:

«در این زمان (زمان صدرات اعظم اتابک) رشته کار به دست دو گروه میبود: یکی درباریان و نزدیکان شاه که سخنی به او نتوانستی رسانید و دیگری علما که مردم را توانستندی شورانید» (کسروی، ۱۳۸۷: ۳۰).آنچه از بیان کسروی پیداست، آن است که مردم و علما در یک سمت و شاه در سمت دیگر قرار داشت و مردم از روحانیت در امور سیاسی تبعیت می کردند. به عبارت دقیق تر مردم بازوان علما در عرصه سیاسی شناخته میشدند. ازاین رو علما توان بسیج توده مردم و استفاده از آنان در مبارزات سیاسی را داشتند. این امر سبب میشد که دربار احساس خطر کرده و رفتار و عملکرد سیاسی خود را با توجه به آن تنظیم نماید تا خطری از جانب علما مبنی بر قیام علیه دربار متوجه شان نشود (آجدانی، ۱۳۸۵: ۱۸).

این جایگاه علما در میان مردم همواره به معنای قیام بالقوه روحانیت و مردم در برابر شاه وجود داشته است. علمای شیعه سعی در آن داشتند تا با حسن استفاده از این موقعیت، اولا به تبلیغ معارف مذهب شیعه در میان مردم و دعوت پیروان دیگر مذاهب به شیعه بپردازند، ثانیا سعی مینمودند که بر شاه نظارت نمایند تا مانع اتکاء وی به کشورهای خارجی شوند و ثالثا تلاش می نمودند تا وی را از استبداد به دور نگه دارند.

۲. خطر نفوذ قدرتهای خارجی و نقض قاعده نفی سبیل

زمانه قاجار زمانه تلاش اروپائیان برای دخالت و نفوذ در ایران است. پدیدهای که در قرن ۱۹ با عنوان استعمار و امپریالیسم از آن یاد میشود در ایران سایه افکنده بود و واضح می نمود که سلطه کامل آن به معنای از میان رفتن نگرشهای دینی در مردم است (بشیریه، ۱۳۸۹: ۷۴). چرا که تحقق هدف اقتصادی کشورهای اروپایی در کشوری چون ایران، از میانه تغییر فرهنگ و نگرش مردم آن به منظور همگامی در عرصه اقتصادی عبور مینمود (منصوری، ۱۳۸۸: ۲۳-۲۲). نفوذ قدرتهای خارجی در ایران از دو سوی صورت می گرفت ، نخست ورود کالاهای خارجی و عقد قراردادهای دریافت امتیازهای اقتصادی از دولت ایران و دوم نیز از طریق نفوذ سیاسی و فرهنگی.

مرحل دوم: کالاها و قراردادهای خارجی به مثاب عینیت مشکل اصلی در اندیش میرزا

۱. کالاهای خارجی و قراردادهای خارجی

در اوایل قرن چهارده قمری، مردم ایران با پدیده جدیدی به نام ورود کالاهای خارجی به بازار مسلمین مواجه شدند. به دنبال این واقعه ، علمای شیعه با این پدیده مخالفت کرده و سعی در ایستادگی در مقابل ورود کالاهای خارجی در کشور داشتند. شیخ حسن اصفهانی کربلائی که خود در آن روزگار از علما و از دوستان نزدیک میرزای نائینی بود، این رخداد را فتنه ای بزرگ و فتنه فرنگستان میداند که تا آن روزگار جامعه اسلامی چنین فتنه بزرگی را کم تر به خود دیده است و وقوع آن را این گونه توصیف میکند:

«شرح این حادثه عظیم که سیل موجخیز و شورانگیز فسادش از جبال مکر و دستان فرنگستان برخاسته، مستقیما روی به ممکلت ایران و دارالملک ایمان آورده، چنان است که از چندی به این طرف که ایران را باب مراوده با فرنگستان باز و رسم مراوده از هر دو سو بیش از پیش آغاز شد» (اصفهانی کربلائی، ۱۳۸۲: ۳۲).

روحانیون شیعه با بروز و ظهور این پدیده که آن را مکر قدرتهای خارجی می دانستند مخالفت کردند، به میزانی که گله مندی اروپائیان را نیز به همراه کار خود آوردند. وزیر مختار انگلستان یکی از افرادی است که طی نامه ای به شاه از این گونه اقدامات علما شکایت کرده و آن را مانع فعالیت اروپائیان در ایران میداند. (صافیی، بی تا: ۱۴۸) مسئله مقابله با ورود کالاهای خارجی که خود به معنای ایجاد شیوه اقتصادی و تولید اروپایی و از میان رفتن تولید داخل بود (آشوری، ۱۳۷۳: ۳۷)، به حدی بالا گرفت که یک سال قبل از نهضت تنباکو از میرزای شیرازی استفتائی در خصوص استفاده از کالاهای خارجی می شود و ایشان آن را حرام کردند. میرزا در متن پاسخ خود به آن استفتاء این مسئله را مشکل مهم عصر خود می داند:

عقد قراردادهای اعطاء امتیازات اقتصادی به دولت ها و اشخاص خارجی در دوران مورد بحث، رو به فزونی گذاشته بود (کدی، ۱۳۵۶: ۵-۴). قراردادهایی که بیش ترین اعطاء امتیاز به بیگانگان را داشت از ۱۲۸۹ ه.ق به بعد و با عقد قرارداد رویتر آغاز شد، این زمان دقیقا ۸ سال پس از آغاز مرجعیت عام میرزاست، بنابراین از سالهای آغازین زعامت و مرجعیت عام میرزای شیرازی، سلطه بیگانگان رو به فزونی گذاشت.

۲. نفوذ فرهنگی و سیاسی

تلاش قدرت های خارجی در تغییر روند تاریخی ایران در عرصه های مذهبی نیز وارد شد که مهم ترین آن مسئله گسترش فرقه بابیت در زمان میرزا بود. مسئله ای که تاکنون نیز تأثیر خود را به همراه دارد. مسئله فرهنگی دیگر، بازگشت منورالفکرها به کشور و تلاش آنان برای همراه کردن جامعه ایران با اندیشه های غربی بود (بشیر، ۱۳۸۶: ۴۶).

در کنار همه این موارد تلاش ها برای جداکردن بخش هایی از کشور از قدرت مرکزی نیز اقدام دیگری بود که علما را بیش از پیش نگران کرده بود، ازجمله جدا شدن بخش قابل توجهی از مناطق شمال شرق ایران طی دو قرارداد گلستان و ترکمنچای، جدا شدن هرات و افغانستان از ایران، ممانعت انگلیس از پیروزی ایران در جنگ با عثمانی و عقد قرارداد ارزنه الروم (هرچند که این قرارداد منجر به تثبیت مرزهای ایران شد اما مانع پیروزی کامل ایران در جنگ با عثمانی شد) و تلاش انگلستان برای جدا کردن خراسان از ایران که البته به شکست انجامید (نجفی و فقیه حقانی، ۱۳۸۸: ۱۱۳). این مسائل در کنار مشکل همیشگی استبداد داخلی و تلاش علما برای مهار قدرت شاه رنگ و بوی خاصی به اندیشه میرزا داده است.

میرزای شیرازی بزرگترین مفسده در زمان خود را سلط بیگانگان تلقی میکند که به دنبال آن استقلال دولت از میان می رود و راه سلط اغیار بر مسلمین باز می شود. میرزا خود این مسئله را در تلگراف دوم به شاه این گونه بیان میکند: «کدام مفسده با اختلال قوانین ملت و عدم استقلال سلطنت و تفرقه کلمه رعیت… برابری می کند؟ چگونه میشود که در قرون متطاوله اولیای مبین و سلاطین مسلمین شکرالله تعالی مساعیهم… کفره را بر وجود معاش و تجارت آنها مسلط کرد تا بالاضطرار یا آنها مخالطه و مواده کنند و به خوف یا رغبت، ذلت نوکری آن ها اختیار نمایند» (کرمانی، ۱۳۶۲، ج۱: ۳۵).

عدم استقلال دولت آنچان در نزد میرزا بزرگ می نمود که آن را مساوی با «اختلال قوانین ملت (دین)» میداند. به عبارت دیگر در نزد میرزا عدم وجود قدرت مرکزی در کشور به معنای متزلزل شدن اجرای احکام شرعی نیز می باشد. عاقبت امر نیز تسلط کامل بیگانگان و قبول «ذلت نوکری آنها» و به دنبال آن نیز اختلال در شریعت اسلام و بازگشت مردم به کفر سابق است: «و کم کم بیشتر منکرات، شایع و متظاهر میشود و رفته رفته عقایدشان (عقاید مردم) فاسد و شریعت اسلام مختل النظام گشته و خلق ایران به کفر قدیم خود برمیگردند» (کرمانی، ۱۳۶۲، ج۱: ۳۵).

در مجموع باید بیان داشت که خطر نفوذ بیگانگان که در نزد میرزا منتج به اختلال در نظام جامعه اسلامی می گردد همان دردی است که در مرحل دوم نظری اسپریگنز متفکر موظف به شناسایی آن است. این درد مبنایی برای بیان نظری متفکر برای مقابله با بحران می گردد. به عبارت دیگر از هم اکنون روشن است که نظام قدرت در اندیش میرزا باید به تجویزی برای رفع مشکل حاضر برسد.

مرحل سوم: دو اصل جامع مطلوب میرزا، مبنایی بر ارائه راهکار

میرزای شیرازی چون دیگر علمای شیعه به اصل اغتصاب حکومت غیرمعصوم اعتقاد داشته و آن را مبنای اندیشه های سیاسی خود قرار داده است (حاتمی، ۱۳۹۰: ۱۸). مطابق این اصل هر حکومتی که از جانب خداوند مأذون نبوده حق ولایت و حکومت ندارد، این اذن تنها به نبی مکرم اسلام (ص) و امامان معصوم (ع) داده شده است، بنابراین اگر حکومتی مأذون از جانب امام عصر نباشد در دوران غیبت مغصوب و نامشروع است. برخی علمای شیعه معتقد هستند که این اذن در دوران غیبت به فقها داده شده است که از جانب امام معصوم (ع) در امور سیاسی و حکومت به اعمال ولایت بپردازند. میرزا چون دیگر علمای زمانه خود و قبل از خود نمیتوانست به شرایط زمانه بیتوجه بوده و تنها به بیان آنچه مطلوب میپندارد بپردازد، ازاین رو ایشان ضمن توجه به این مهم که در شرایط موجود امکان حکومت فقها وجود ندارد، سلطنتی را مطرح نمود که به حفظ آسایش و کیان جامعه اسلامی و به طور کلی آنچه علما «بیضه اسلام» مینامند، مبادرت ورزد (حاتمی، ۱۳۹۰: ۲۰).

بر اساس آنچه که در مرحل دوم نزد میرزا مشکل اصلی شناخته شد، اقدام به اقام اصل نفی سبیل در زمان مورد بحث برای بازسازی جامعه با الگوی مطلوب، گام مهمی تلقی می شود. به عبارت روشن تر آنچه در لسان میرزا و علمای عصر ایشان به عنوان «حفظ بیضه اسلام» در مقابل نفوذ بیگانگان مطرح میشود در کنار اصل اغتصاب اصلی در الگوی مطلوب به منظور بازسازی جامعه با هدف نایل شدن به حل مشکل است.

میرزای شیرازی مهم ترین نمود این اصل را در حمایت از جایگاه شاه در مقابل نفوذ بیگانگان می دانسته و تزلزل جایگاه شاه در مقابل بیگانگان را به معنای نابودی اسلام و آنچه علما از آن به عنوان بیضه اسلام نام میبردهاند دانسته است. در این میان، وظیفه شاه آن است که در راستای اعتلای دین اسلام قدم بردارد. میرزای شیرازی در نامه ای که پس از لغو قرارداد رژی و اعلام حلیت استعمال توتون و تنباکو به شاه نوشت، وظیف مردم برای حمایت از شاه را «اعتلای کلم اسلام» توسط شاه و حکومت وی بیان می کند و وظایف شاه را در مقابل این حمایت این گونه بیان میکند:

«بر عموم علما و تمام رعایا لازم است که دعای وجود اقدس همایونی را سرا و جهرا فریضه خود شمارند و مأمول از حس نیت و صفای طینت و سریرت اعلی حضرت ادامالله تعالی سلطانه اینکه در اعتلای کلمه اسلام و تقویت شریعت سید انام علیه و آله افضل الصلوه و السلام و قلع موارد شرور و معاصی و فساد و ترفیه حال عباد و توقیر علمای اعلام، بذل مرحمت فرموده، همم شاهانه مصروف دارند و به صدق وعد خداوند جلت عظمت ان تصبروا و تتقوا لایضرکم کیدهم شیئا، خاطر مبارک را از ضرر کید و مکر خارجه مطمئن داشته در قطع و ید تصرفا آنها در داخله مملکت ، کمال عنایت مرعی فرمایند» (اصفهانی کربلایی، ۱۳۸۲: ۲۴۹).

متن فوق علاوه بر آنکه کارویژه دولت در اندیشه میرزای شیرازی را ایجاد رفاه برای مردم و اعتلای کلمه اسلام می داند، راه این دو را نیز اولا مبارزه شاه با فسادها و معاصی و ثانیا بزرگداشتن علما و در نهایت نیز مبارزه با تلاش قدرتهای خارجی برای نفوذ به داخل کشور می داند. به عبارت دقیق تر شاه و دولت او تا زمانی مورد دعا و احترام میرزاست که این وظایف را به خوبی انجام دهد که ایشان نیز برای تحقیق چنین هدفی در دولت مردم را به دعا دعوت مینماید.

بر همین اساس نیز میرزا و شاگردانش هرچند که نظام سلطنتی را بر اساس اصل اغتصاب در دوران غیبت، مشروع نمیدانستند (حاتمی، ۱۳۹۰: ۱۸). اما ازآنرو که شاه را حافظ کیان کشور اسلامی و اسلام در مقابل بیگانگان میدانستند با وی همکاری می نمودند تا مبادا با تزلزل دولت او زمنیه نفوذ بیگانگان فراهم آید. ازاین رو میرزا در تلگرافی به شاه، هدف علما را از نهضت تنباکو تنها اعتلای اسلام و تقویت دولت بیان کرده است (اصفهانی کربلائی، ۱۳۸۲: ۲۴۸). درحالیکه برخی گزارشهای تاریخی به خوبی نشان از آن می دهد که آمادگی اجتماعی برای پایان دادن به عمر قاجار وجود داشت اما صلاحدید میرزا آن بود که متزلزل شدن داخل و درگیر شدن به انقلاب داخلی به نفوذ بیگانگان می انجامد (نامه ایرانیان مقیم عثمانی به میرزا و تقاضا برای پایان دادن به عمر قاجاریه) (آبادیان، ۱۳۷۶: ۱۴۸). گزارشهایی که در خصوص درگیری های مردم با نظامیهای شاه و حتی تیراندازی و شهادت عدهای از معترضین وجود دارد به خوبی نشان از آن میدهد که درخواست اجتماعی مبنی بر اسقاط شاه وجود داشته است.

شاگردان میرزا نیز در تهران به دنبال واقعه تیراندازی نظامیها به سمت مردم و کشته شدن عده ای از آنان و تجمعشان در مسجد ارک و اعلام آمادگی برای ورود به کاخ شاه، اصرار بر آن داشتند که هدف از نهضت، اسقاط شاه نیست و این را نیز در جلسه ای که با عضدالملک داشتند این گونه بیان نمودند: «ما هرگز غیر از وجود شخص شاه را طالب نبوده و نیستیم. ما از اول تاکنون به جز رفع عمل این امتیاز مقصد و مقصود دیگری را در نظر نداشته و نداریم. سخن ما از اول تاکنون این بوده که پادشاه اسلامیان پناه، رضا ندهند که گریبان رعیت مسلمان گرفتار پنجه قهر و غلبه فرنگیان گردیده، عرض و ناموس مسلمانی لگدکوب پای تحکم و اقتراحات مردم فرنگستان باشد» (اصفهانی کربلایی، ۱۳۹۰: ۲۰۸).

میرزا و شاگردان وی که در عرصه سیاسی آن روزگار در نهضت تنباکو نقش ایفا می نمودند، علت عمل خود را امربه معروف و نهی از منکر بیان نموده و خواهان آن بودند که شاه از مسیر شرعی خارج نشود که در آن صورت بنا بر نامه ای که در فوق از میرزا آمد، مردم و علما بر خود فرض میدانند که شاه را دعا نمایند و از او حمایت کنند. میرزا در یکی از نامه های خود به شاه علت مخالفت با قرارداد رژی را جلوگیری از مفاسد دخالت بیگانگان در امور کشور دانسته و اغماض از آن را منافی رعایت حقوق اسلام بیان می کند (کرمانی، ۱۳۶۲: ۳۴). حمایت میرزا از شاه در مقابل بیگانگان البته به معنای تأیید رفتارهای وی نبود، ازاین رو میرزا وظیفه خود میدانست که به شاه تذکر داده و از وی بخواهد که در رفتار خود تغییر ایجاد نماید و ترک این وظیفه را خلاف شرع معرفی می نماید (اصفهانی کربلائی، ۱۳۸۲: ۱۱۲). میرزا این بیان را گاه با تهدید همراه می نمود:

«نگذازید کارتان به آنجا کشد وقتی ملجاء شوید و بخواهید دست توسل به دامن ملت زنید ملت را دیگر دامنی به جا نمانده باشد. هنوز تا وقت هست دولت را اگر در حقیقت دفع این فتنه و رفع این قائله ممکن نیست ، به