فایل پاورپوینت کامل جامعه شناسی انحرافات در حکومت دینی؛ گفتگو با دکتر عماد افروغ

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جامعه شناسی انحرافات در حکومت دینی؛ گفتگو با دکتر عماد افروغ :

چکیده:

در آغاز مصاحبه، با ارائه تعریفی از مفهوم انحراف اجتماعی و ابعاد آن، تمایز میان رفتارهای ناسازگار با رفتارهای غیرعادی بررسی شده است، در ادامه، برخی ازعلل ایجاد و گسترش معضل انحرافات اجتماعی در حکومت دینی تبیین می شود، سپس با تأکید بر عوامل فرهنگی نظیر ظاهر گرایی به جای توجه به محتوای عمل، عدم حساسیت فرهنگی از سوی مسئولین، اباحه گری، تغییر ارزش ها و عدم نهادینه شدن ارزش های اسلامی و ایجاد فضای آنومیک و فقدان تعهد اخلاقی … پیشنهاداتی جهت پیشگیری و مواجهه با انحرافات اجتماعی ارائه می گردد.

واژگان کلیدی:

انحرافات اجتماعی، حکومت دینی، وضعیت فرهنگی، باورها، ارزش ها، اباحه گری، آنومی.

دکتر عماد افروغ، محقق، نویسنده و عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس می باشند. ایشان تاکنون مقالات متعددی را در مجلات تخصصی و همایش های مختلف ارائه کرده اند. همچنین دارای تألیفات مختلفی می باشند که عبارتند از: فضا و نابرابری اجتماعی – نگرشی دینی و انتقادی به مفاهیم عمده سیاسی – فرهنگ شناسی و حقوق فرهنگی – چشم اندازی نظری به تحلیل طبقاتی و توسعه – چالش های کنونی ایران – هویت ایرانی – رنسانسی دیگر – ترجمه کتاب قدرت، نگرش رادیکال.

تعریف جامعه شناسان از انحراف یا کجروی اجتماعی چیست؟

جامعه شناسان در تعریف کجروی دو بعد ذهنی و عملی (رفتاری) را مورد توجه قرار می دهند. در بعد ذهنی گفته می شود که نظام اجتماعی دارای هنجارها و الگوهای رفتاری مقبول است که هرگونه فاصله ذهنی از این هنجارهای متعارف و مورد قبول جامعه، انحراف یا کجروی نامیده می شود، ولی در بعد عملی، با رفتارهایی انحرافی مواجه هستیم. رفتارهایی که با نظام هنجاری و الگوهای رفتاری جامعه منطبق نیست. نکته قابل تأمل آن که، هنجارهای اجتماعی الزاماً هنجارهای عام نیستند و می توانند هنجارهای مربوط به گروه های مختلف باشند. ممکن است هنجاری در یک گروه، هنجار باشد و در گروه دیگر هنجار تلقی نشود. لذا در بحث انحرافات اجتماعی نباید هنجارهای غالب یا هنجارهای گروه مسلط را هنجارهای عام تلقی نمود. هنجارهای عام، برآیند جمعی هنجارهای انواع خرده فرهنگ ها می باشد، یعنی هنجارهایی که افراد و گروه ها در آن سهیم هستند. در برخی موارد به این نکته توجه نمی شود و هنجارهای یک قشر، هنجارهای عمومی جامعه محسوب می گردد. معمولاً این خطا در بررسی مسائل اجتماعی مشاهده می شود.

در بعد عملی انحراف، باید بین «رفتارهای ناسازگار» و «رفتارهای غیر عادی» تفاوت قائل شویم. رفتارهای غیر عادی، رفتارهایی می باشند که با هنجارهای اجتماعی منطبق نیست، هر چند نظم هنجاری جامعه را نفی نمی کند، یعنی اگرچه رفتار با هنجارهای جامعه همخوانی ندارد، اما فرد نظم هنجاری جامعه را قبول دارد. اغلب کجروی ها را این گروه از افراد مرتکب می شوند. مانند فردی که مشروب می خورد، سیگار می کشد، اما هرگز به فرزندش توصیه نمی کند که او نیز این کار را انجام دهد. در واقع او این عمل خلاف را آگاهانه انجام می دهد و در واقع ملتزم به رعایت قواعد اجتماعی نیست.

در رفتارهای ناسازگار، فرد می خواهد طرحی نو دراندازد و نظم رفتاری و هنجاری جدیدی را تعریف کند، مانند رفتار افراد انقلابی که در هر جامعه ای ارزش های غالب را قبول ندارند و می خواهند آرمان ها و ایده های جدیدی را طرح کنند که با هنجارهای اجتماعی سازگار نیست. به هر حال، در مورد رفتارهای غیرعادی همان گونه که اشاره شد ممکن است فرد ارزش ها و الگوهای رفتاری و هنجارهای جامعه را پذیرفته باشد، اما رفتاری مطابق با آن هنجارها نداشته باشد. در این شرایط، جامعه شناسی موظف است به این مسائل پاسخ گوید که چه عواملی در شکاف بین ارزش و رفتار مؤثر بوده است؟ آیا تمامی کسانی که دچار انحرافات اجتماعی هستند، نظم ارزشی جامعه را قبول ندارند؟! یا آنکه در مقابل شرایط اجتماعی این گونه واکنش نشان می دهند؟ آیا آنها می خواهند بدین وسیله انزجار خود را از وضعیت حاکم نشان دهند؟!

آیا فرم گرایی می تواند در گسترش انحراف از ارزش های اسلامی مؤثر باشد؟

نکته ظریف دیگر در مسئله انحرافات اجتماعی این است که نباید فرم با محتوا خلط شود و به محض رؤیت یک فرم غیر عادی، قضاوت شود که این فرد منحرف است، به طور مثال نباید با رؤیت بد حجابی فرد قضاوت کنیم که او اعتقادی به جمهوری اسلامی ندارد. متأسفانه در سال های اول انقلاب دچار فرم گرایی هایی شدیم که آثار و پیامدهای منفی بسیاری به همراه داشت. به طور نمونه با محدود شدن حکم واجب «امر به معروف و نهی از منکر» به فرم و ظاهر افراد، اولاً در حق مردم و ثانیاً در حق این فریضه جفا گردید. زیرا نظام حکومتی، دارای ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی است و در این ابعاد، نیازمند امر به معروف و نهی از منکر هستیم، اما فرم گرایی موجب می شود تا اذهان به جای پرسش در مورد سیاست های اقتصادی، فرهنگی و سیاسی به برخورد با افرادی معطوف شود که شاید خودشان هم به نفس عمل خویش آگاه نباشند.

امام (ره)در تحریر الوسیله «امر به معروف و نهی از منکر» را یک نظام حکومتی می دانند، حتی فریاد سیاسی و فریاد اقتصادی را نوعی امر به معروف و نهی از منکر می دانند.

چه بسا افرادی که به واسطه همین فرم گرایی، ظاهر را مطلوب جلوه دادند، ولی در افکار و اعتقادات خویش سست بودند و این مشکلات زیادی را به همراه آورد.

منطبق با یک نگاه جامعه شناختی، فرهنگ، مشتمل بر جهان بینی، ارزش ها، الگوهای رفتاری و نمادهاست. اهمیت و وزن جهان بینی، بیشتر از بقیه عناصر است. لذا نباید نماد را که معرف لایه های زیرین فرهنگ می باشد، با جهان بینی همسنگ نمود. ما باید محتوا و جوهر را واحد دانسته و قالب را متعدد در نظر بگیریم. نباید به این دلیل که محتوا واحد است، به دنبال قالب واحد هم بود.

اما متأسفانه در طول دوران پس از انقلاب به فرم توجه شد و محتوا فراموش گردید. در حالی که در هر عصری، باید قالب خاص آن را تعریف و «باز تولید» نمود. در مورد «حجاب» یک تعریف جوهری وجود دارد. حجاب یعنی پوشش، وزانت، متانت؛ ولی همین جوهر واحد، قالب های مختلفی دارد، به طوری که برای مثال، پوشش در کشورهای لبنان، پاکستان و ایران با هم متفاوت است.

اگر یک قالب خاص را تعیین کنیم، آنگاه فرد آن قالب را نپسندد، واکنش نشان خواهد داد. به علاوه، من معتقدم نباید افرادی را که قالبشان متناسب نیست و حد شرعی را رعایت نمی کنند، به بی اعتقادی محکوم نمود.

حکومت اسلامی در اصلاح باورها و نهادینه کردن ارزش ها چه وظیفه ای دارد؟

دستیابی به این هدف، خیلی آسان و سهل نیست و با صدور بخشنامه و دستورالعمل میسر نمی شود و نیازمند روش های غیر مستقیم است. به طور مثال اگر نیازهای اقتصادی فرد تأمین گردد، کرامت انسانی او حفظ شود و به عزت نفس او ارج نهاده شود، به طور غیر مستقیم تأثیر خواهد گذارد. وظیفه حکومت اسلامی یک بعدی نیست تا به امور سیاسی محدود شود و از مسائل فرهنگی و نیز از تأمین نیازهای معیشتی و امنیتی غافل گردد. اصولاً وجه ممیزه حکومت دینی از سایر حکومت ها، وظیفه فرهنگی آن است. حضرت علی (ع) در یکی از مأموریت هایی که به مالک اشتر می دهند، بیان می کنند که در کنار جهاد با کفار و عمران بلاد و اخذ مالیات، باید به اصلاح فرهنگی و تهذیب افراد بپردازد. اما اینک احساس این وظیفه در ذهنیت دولتمردان چندان پررنگ نیست.

برخی معتقدند امروزه دینداری جوانان روز به روز کاهش می یابد و نرخ انحرافات اجتماعی در حال افزایش است. نظر حضرتعالی چیست؟

به نظر بنده، اتفاقاً برعکس است، یعنی دینداری به شدت در حال افزایش است. تحقیقات نشان می دهد بر خلاف تصوری که از جوانان ارائه می شود، باور و اعتقاد دینی آنها بالا است و اغلب آنها نماز می خوانند و روزه می گیرند. شاید گفته شود که اینها مظاهر فردی و شخصی دین است و جوانان، دین را در عرصه خصوصی قبول دارند؛ ولی اینطور نیست. تعلق سیاسی و دینی آنها در حد بسیار بالایی می باشد. پیمایش ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نشان می دهد که دینداری مردم در لایه های زیرین یعنی اعتقاد، باورها و ارزش ها بسیار بالا و در حدود ۹۴ تا ۹۸درصد و در بُعد انجام مناسک دینی هم در حد بالا و ۷۵ درصد است. ضمن این که میل به دینداری فردی هم افزایش یافته است. تحقیق دوره دکترای یکی از دانشجویان نشان می دهد که اعتقاد به اصل نظام و دین و التزام سیاسی خیلی زیاد می باشد، اما افراد دچار آنومی (یا بی قاعدگی) شده اند. در این شرایط نخبگان رسمی و غیر رسمی در عرصه سیاسی، چندان پایبند به باورها و هنجارهای اجتماعی نیستند. در شرایط آنومی، نظم هنجاری سنتی به خاطر سیاست های مسئولان از هم پاشیده و نظم هنجاری و ارزشی جدیدی جایگزین نگردیده است، تا افراد را از بیرون به یکدیگر وصل کند. افراد احساس می کنند که نظم هنجاری وجود ندارد تا جامعه را کنترل و نظارت نماید و جامعه رها شده است. جامعه شناسان معتقدند که آنومی سه شاخه اصلی دارد:

اول: وزن هنجاری وجود ندارد تا مردم، به رعایت هنجار اجتماعی ملتزم باشند و دچار رفتار غیرعادی نشوند.

دوم: بین هنجارها سازگاری نیست، هنجارها همدیگر را تأیید نمی کنند.

سوم: گروههای مرجع به هنجارها التزام ندارند.

وقتی فضای آنومیک به خاطر عدم التزام به هنجارها رشد کرد و افراد مشاهده کردند که اهداف نظام و انقلاب محقق نمی شود، همین افرادی که خودشان مسئولین را انتخاب کرده اند، تصمیم خواهند گرفت که آنها را کنار بگذارند. زیرا در آن زمان بر حسب وظیفه شرعی در انتخابات شرکت کردند و امروز به دلیل آنکه این افراد در وظایفشان کوتاهی می کنند، آنها را کنار خواهند گذارد.

همانطور که گفتیم همین تحقیق دکترا نشان می دهد که میزان هویت دینی و هویت ملی جوانان ایرانی، خیلی بالا است. حتی در گویه های صریح، نظیر اینکه «آیا خوشحالید که در نظام جمهوری اسلامی زندگی می کنید؟» پاسخ مثبت بوده است، یا احساس تعلق دینی با پاسخگویی به این گویه که: «از اینکه فردی مذهبی هستم، احساس رضایت می کنم» در حد بالایی بود.