فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان

فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جایگاه اخلاق مهندسی در شایستگی های حرفه ای مهندسان :

مقدمه

اخلاق حرفه ای، از رشته ای علمی فراتر رفته و گستره معرفتی وسیعی را به میان آورده است. تولد و رشد رشته های فراوان در اخلاق حرفه ای معطوف به حرف و صنعت ها، حاصل دغدغه های اخلاقی در حرفه و عرضه نیازهای پژوهش حاصل از آنها به دانشگاه هاست. اخلاق حرفه ای پیشینه ایبیش از سه هزار سال در ایران باستان دارد و از منزلت اساسی در آموزه های اسلامی برخورداراست. امروزه به تبع تطور مفهوم حرفه، تنوع و درهم تنیدگی حرفه ها و چالش های فراوان برخاسته از جهانی شدن، اخلاق حرفه ای جایگاهی راهبردی در محیط جهانی کسب و کار یافته است. جامعه ما بر سر سه گنج پنهان در اخلاق حرفه ای نشسته است: میراث اخلاقی ایران باستان، میراث غنی اخلاق حرفه ای در آموزه های اسلامی و میراث اخلاق حرفه ای در تمدن اسلامی. ولی در عین حال، در مقایسه با کشورهای صنعتی، در توسعه اخلاق حرفه ای، وضعیت مطلوبی نداریم. این وضعیت اسف بار، ما در چنین حالی قرار داده است که (قراملکی، ۱۳۸۷: ۵) :

بر سرِ گنج از گدایی مرده ام

ز آنکه اندر غفلت و در پرده ام!

(مولوی)

اخلاق حرفه ای، شاخه ای از اخلاق کاربردی است که به مباحث اخلاقی در حرفه می پردازد. صاحبان حرفه، از دانش اخلاق دو توقع دارند: یکی بیان نظام مند مسئولیت های اخلاقی در حرفهو دیگری، تشخیص دقیق و حل اثربخش مسائل اخلاقی در آن حرفه (قراملکی، ۱۳۸۷: ۲۵). مراد از اخلاق حرفه ای، مسئولیت اخلاقی فرد، از حیث شغل وی است. یک پزشک یا مهندس به عنوان یک شخص حقیقی، قطعا مسئولیت اخلاقی دارد، ولی مسئولیت های حرفه ای اوبرخاسته از شغلی است که بر دوش گرفته است، به گونه ای که اگر شغل دیگری را می پذیرفت، مسئولیت های حرفه ای او نیز تغییر می کرد. لذا از این نگاه، اخلاق وابسته به شغل است و تنوعکاربردی دارد: اخلاق پزشکی، اخلاق مهندسی، اخلاق مدیریت، اخلاق معلمی، اخلاق پژوهش، اخلاق خبرنگاری، اخلاق تجارت، اخلاق قضاوت، اخلاق وکالت و….

اگر ماهیت اخلاق را «رفتار» بدانیم، مقولات اخلاقی مستقل از یکدیگر می باشند؛ یعنی می توان تصور کرد که کسی اخلاق فردی مطلوبی نداشته باشد ولی اخلاق حرفه ای او مطلوب باشد. در مقابل، اگر ماهیت اخلاق را صفت باطنی، روحی و قلبی انسان بدانیم که اعمال آدمی را جهت دهی می کند و او را بدون نیاز به تفکر و تأمل آشکارا، به عمل وا می دارد (بهادری نژاد، ۱۳۸۸ و سعادت پرور، ۱۳۷۰) ، در این صورت اخلاق، واقعیت بسیط و یکپارچه ای است که هم در جایگاه حقیقی انسان و هم در جایگاه حقوقی و شغلی او، نمود و ظهور دارد و تضاد دراخلاقیات امکان پذیر نیست یا بسیار به ندرت یافت می شود.

یکی از مشکلات علوم، کلمات و واژگان مشابه برای مقاصد متفاوت است. خصوصا برخی کلمات که بار ارزشی بیشتری در میان مردم دارند، بیشتر دچار این آفت شده اند. یکی از این قبیل واژگان، واژه «اخلاق» است که به دلیل بار ارزشی آن، توسط افراد و صنوف مختلف، برای مقاصد گوناگون به کار برده می شود.

در مقاله حاضر برای آن که بحث به ارائه راهکار مناسب و مؤثر در آموزش اخلاق مهندسی، منتهی گردد، نیاز به واکاوی مفهوم اخلاق است، تا از این طریق، فهم دقیق تری از اصطلاح «اخلاق مهندسی» حاصل شود. ضمنا در این مقاله، بیش از بهره گیری از منابع خارجی، ازمتون و منابع دینی و داخلی استفاده شده است، چرا که به تعبیر قراملکی (۱۳۸۷) بر سر گنج سه گانه ای نشسته ایم که باید بیش از گذشته قدر آن را بدانیم. مقوله اخلاق، هدف غایی یا حد اقل هدف میانی بعثت پیامبر (ص) است (بهادری نژاد، ۱۳۸۸) پس چه منبعی غنی تراز متون دینی خود می توانیم در این زمینه بیابیم؟

هدف از پژوهش حاضر اولا شناسایی شایستگی های حرفه ای مهندسان و ثانیا بررسی جایگاه اخلاق مهندسی در میان آن شایستگی هاست. بر این اساس پژوهش حاضر، به دنبال ارائه پاسخی مناسب برای پریش های زیر است:

۱- شایستگی های اصلی حرفه ای مهندسان چیست و مؤلفه های هریک از آنها چیست؟

۲- منظور از کاربرد واژه اخلاق در اصطلاح «اخلاق حرفه ای» چیست؟

۳- پیچیدگی های موجود در تصمیم های اخلاقی در حرفه های مهندسی چیست؟

۴- بنیان و ریشه اخلاق حرفه ای و همچنین اخلاق مهندسی چیست؟

۵- جایگاه واقعی اخلاق مهندسی در نسبت با سایر شایستگی های حرفه ای مهندسان چگونه است؟

۱- اهمیت اخلاق حرفه ای و اخلاق مهندسی

بهادری نژاد (۱۳۸۸) معتقد است که در ایران، مشکل و مسئله ای در کشاورزی، خدمات، علم و فناوری نداریم، تنها مشکل ما از نوع اخلاق و فرهنگ است. مهم ترین چالش در تربیت مهندسی در کشور پرورش ارزش های انسانی و اخلاقی مهندسی در دانشجویان مهندسی است. اگر می خواهیم به عنوان یک کشور کهن در جهان سرافراز باشیم و حتی ادامه حیات بدهیم، راهی جز آموزش و پرورش اخلاق در جامعه نداریم. لازم است اصول اخلاقی مهندسی را دردانشکده های مهندسی آموزش و مهم تر از این است که این اصول را در دانشجویان مهندسی پرورش دهیم. الگو بودن استادان مهندسی از حیث اخلاقی، بهترین روش برای پرورش اخلاق مهندسی در بین جوانان است (بهادری نژاد، ۱۳۸۸).

با توجه به این که پنج دهه گذشته بسیاری از مهندسان در رأس تصمیم گیری، مدیریت، اقتصاد و سیاست گذاری های کشور بوده اند، اگر اخلاق در حرفه فنی و مهندسی حاکم و نهادینه نشده و مقبولیت نیافته باشد، فرهنگ روزمرگی، فرصت طلبی، سودجویی، زیاده خواهی و بسیاری از خصایل غیر اخلاقی در تصمیم گیری ها دخیل خواهد شد و آنچه تاریخ گواه آن است؛ یعنی رشد اقتصادی، رشد علم و توسعه سیاسی به معنای تقسیم قدرت که عمران، آبادی، رفاه وامنیت را در درازمدت به همراه خواهد داشت، به صورت پایدار به دست نخواهد آمد. همچنانکه شرایط حاضر کشور ما آنچنان مبهم است که نمی توان آن را در تقسیم بندی توسعه یافته یا در حال توسعه قرار داد. عملکرد اخلاقی یا غیر اخلاقی مهندسان با عملکرد سایر گروه های عملی از نظر تأثیری که بر محیط می گذارد، مشابه نیست. برای نمونه، عملکرد غیر اخلاقی مهندسان با عملکرد پزشکان دارای تأثیر متفاوت است. همیشه آثار خوب یا غیر اخلاقی رفتار پزشکان بلافاصله قابل محاسبه و دریافت است. اما نتایج خوب یا غیر اخلاقی مهندسان سال ها طول می کشد تا ظاهر و معلوم شود. لذا، استادان در حوزه ارزش دانش نیکو، بینش عمیق، ضمیر آگاه، خودشناس، مسئول و باکرامت را در خواهند یافت و بی شک، در تربیت دانشجویان و پرورش آنها ثمرات فراوانی خواهد داشت (یعقوبی، ۱۳۸۹).

۲- دو رویکرد متفاوت به اخلاق

رویکرد اول، اخلاق را صفت فعل می داند و نه واقعیتی مستقل در وجود انسان. از این منظر، برخی افعال انسان، اخلاقی است و برخی غیر اخلاقی. این رویکرد، در نظام فکری غرب، با تعبیر Moral به کار می رود. Moral بودن یک فعل، یعنی ستودنی بودن آن فعل در نزد وجدان ها و عقل های سلیم بشری. در این رویکرد، نوشتن کدهای اخلاقی[۱] و پیمان نامه های اخلاق حرفه ای، ارزش و اهمیت ویژه ای می یابد. چرا که محتوای این اسناد، اعمال و افعال اخلاقی است، یعنی آنچه رعایت آنها در آن حرفه، ستودنی و گرانبهاست. یکی از ابزارهای بسیار رایج برای این موضوع، کدهای اخلاقی است که تدوین، آموزش، اعمال نظارت و تأکید بر پیروی و رعایت آنهاحاصل تعامل اندیشمندان دلسوز هریک از حرفه هاست.

«کارهایی که ما به آنها کار اخلاقی می گوئیم، فرقشان با کار عادی این است که قابل ستایش و آفرین و تحسین اند. به عبارت دیگر، بشر برای این گونه کارها ارزش قائل است. تفاوت کار اخلاقی با کار طبیعی (عادی) در این است که کار اخلاقی در وجدان هر بشری دارای ارزشاست و گرانبهاست» (مطهری، ۱۳۷۱: ۱۴)

و اما رویکرد دوم، اخلاق را واقعیتی مستقل از رفتار می داند. در این رویکرد، اخلاق در باطن، قلب یا روح آدمی شکل می گیرد و «فضائل اخلاقی، حاصل همراهی علم نافع و عمل صالح دریک دوره طولانی و ممارست بر این دو است» (سعادت پرور، ۱۳۷۰: ۱۰). از این منظر، اخلاقبه تدریج شکل می گیرد و هرچند در ابتدای بلوغ عقلی، عمل انسان، در شکل گیری اخلاق وی تأثیرگذار است ولی پس از چند سال از گذشت عمر، اخلاق بر عمل سیطره پیدا می کند و آنرا جهت دهی و فرماندهی می کند (امام خمینی، ۱۳۷۱: ۱۷) در این رویکرد، اخلاق حقیقی و اخلاق حقوقی (مراعات حقوق) قابل تفکیک نیستند، بلکه دو نمود از یک واقعیت هستند. ازاین نگاه، اخلاق، صفت فعل نیست، بلکه صفت قلب است و فضائل یا رذائل اخلاقی، در قلب شکل می گیرند. قیاس بین این دو رویکرد، در دو نمودار ۱ و ۲ خلاصه شده است و در نهایت تلاش مقاله حاضر بر تلفیق دو رویکرد ذیل معطوف خواهد شد.

نمودار ۱: طرح شماتیک ارتباط میان اخلاقیات یک فرد (با رویکرد اول)

نمودار ۲: طرح شماتیک ارتباط میان اخلاقیات یک فرد (با رویکرد دوم)

۳. بیان مسئله

همه فلسفه های آموزش عالی اتفاق نظر دارند که دانشگاه ها، در کنار روسی که با دانشجو ارائه می کنند و با برگزاری آزمون های متعدد و ارائه نمرات، او را تحصیل کرده محسوب می نمایند، هرگز کفایت نیاز جامعه و حتی بنگاه های صنعتی و تجاری را نمی کنند (آراسته، ۹۱: ۱۳۸۳). از یک مهندس، انتظاراتی بسیار فراتر از دانستن مجموعه ای از دانش های بنیادسن و فناوری های نوین است. «امروزه مشکلاتی در مورد عدم سازگاری برنامه های درسی با تقاضای بازار کارو موفق نبودن برنامه های درسی در کمک به دانشجویان برای کسب اطلاعات و مهارت های لازم جهت ایفای نقش مؤثر در دنیای کار متحول امروزی، مشاهده می شود» (عارفی، ۱۳۸۴: ۴۵). آنچه به عنوان مسئله اساسی پژوهش، مطرح است، فقدان چارچوب جامعی از معیارها و شاخص های مورد نیاز برای ارزیابی دانش آموختگان دانشکده های مهندسی در نقش شغلی و حرفه ای آنان است. به علاوه اینکه اخلاق مهندسی به عنوان یکی از رایج ترین موضوعات مورد تأکید موسسات و نهادهای اعتبارسنجی آموزش مهندسی، چه جایگاهی در میان سایر شایستگی ها دارد؟ این نکته وقتی به صورت یک مسئله جدی بروز و ظهور می کند که پیچیدگی های موجود در عملکرد و تصمیم گیری های متخصصان و از جمله مهندسان مورددقت قرار گیرد. موضوع اخلاق حرفه ای بعضا بسیار پیچیده تر از آن چیزی است که ما تصورمی کنیم و نیاز به تحلیل دقیق و عمیق دارد.

گاهی در مرزهای علم و در طرح هایی که موجب تغییرات بزرگ می شود، دانشمند خود را با مسائل اخلاقی مواجه می بیند و باید تصمیم بگیرد. صاحبان تصمیم و مشاوران طرح های بزرگ تکنولوژیک نباید سود و زیان کارها و تصمیم ها و طرح هایشان را بسنجند، بلکه در عالم مهندسی باید کسانی باشند که بیاندیشند فناوری چه می کند و آثار غیر مستقیم آن در جهانو در زندگی مردمان چیست. وقتی ساختن یک سدّ موجب می شود که منطقه ای آباد و بهره مندو در مقابل، آبادی هایی خشک و ویران شود، چگونه خیالمان درباره طرح های بزرگ تکنولوژیک آسوده باشد. دانشمندان زمانی که می بینند جهانشان ممکن است با تصمیمی که غیر اهل علم می گیرند، زیر و بر شود، نباید چندان غافل باشند و نپرسند که این جهان به کجا می رود. شاید در نظر کانت، دانشمندی که صلاح اتمی و هیدروژنی ساخته است، مسئول به کار بردن این سلاح و آثار ویران گر آن نباشد، اما در خصوص دانشمندی که به سیاست مداران، ساختن و بهکار بردن آن را پیشنهاد کرده است، چه باید گفت؟ خلبان هایی که بمب اتمی را بر سر مردم شهرهای هیروشیما و نکازاکی انداختند چه حکمی دارند؟ آیا آدمکش و تبهکارند و اگر چنین است تبهکاریشان در کدام حریر پوشیده شده است که در نظام دموکراتیک مدعی رعایت حقوق بشر، تبهکاری به حساب نمی آید. آیا سیاست هم در عرض علم قرار دارد و تصمیمات سیاست مداران مانند تاریخ پژوهش های علمی از حکم و محاکمه اخلاقی معاف و مستثناست؟ (داوری اردکانی، ۱۳۸۹)

تضاد منافع وضعیتی است که با تأثیر بر روی کار مهندس، مانع از برآورده شدن نیازهای مشتری و کارفرما می شود. پذیرفتن یک هدیه از یک فروشنده باعث تضاد منافع می شود، زیراباعث نادیده گرفتن تولیدکنندگان دیگر، که حتی ممکن است کالای بهتری نسبت به آنفروشنده ارائه دهند، شود. هرچند پذیرفتن و اهدا کردن هدایای کوچک در فعالیت های شغلی معمول است، ولی بسیاری از شرکت ها پذیرش هدایای قابل توجه، که ممکن است به عنوان رشوه قلمداد شود، را ممنوع کرده اند. آگاهی از اطلاعات داخلی یک شرکت و داشتن منافع در یک شرکت رقیب، مصادیقی از تضاد منافع هستند. قواین اخلاق مهندسی، مهندسان را صریحا به خودداری از قرارگیری در وضعیت هایی که قضاوت حرفه ای مهندسان را به مخاطره می اندازد، ملزم کرده است (ظهور و خلج، ۱۳۸۹).

مدیران برحسب تصور خود از اخلاقی بودن و یا غیر اخلاقی بودن با مسائل مواجه می شوند. عده ای برحسب تصور ناقص و یا وارونه از مسائل اخلاقی، صرفا عمده ترین و بارزترین مفاسد رفتاری و مالی مانند اعتیاد، دزدی، روابط نامشروع جنسی و اختلاس بیّن را مسائل شرعی می دانند و اهل دقت به دلیل داشتن تصور کامل از مسائل اخلاقی، در بن هر تصمیم مدیریتی ده ها مسئله و معضل اخلاقی را رصد می کنند (قراملکی، ۱۳۸۲: ۲۲۵).

قراملکی (۱۳۸۲: ۲۲۵) ویژگی های اساسی یک مسئله اخلاقی در حرفه را که نیاز به تأمل و واکاوی دارد، چنین فهرست کرده است:

۱- فراگیری.

۲- بسترهای فراسازمانی (اجتماعی و تاریخی).

۳- آثار پایدار و زنده.

۴- نتایج مرکب.

۵- آثار فراسازمانی (ملی و بشری).

۶- نتایج ناپیدا و نامعلوم.

۷- دارای جایگزین های مختلف.

۸- وابسته به شخص یا اشخاص معین (و اندیشه های آنها).

۹- چندتباری (متضلّع و چندبعدی).

۱۰- صعوبت در تشخیص و حل.

آموزه های سنتی، تعارضات اخلاقی را به وسیله اصل «دفع افسد به فاسد» حل می کند. این روش مبتنی بر سنجش اهمیت دو طرف تعارض (اصول یا مسئولیت ها) و محاسبه میزان خسارت و آثار زیان بار هریک از اقدام ها است. وقتی بر سر دو راهه قرار می گیریم، اخذ هریک از آنها خلاف اصول یا تعهدات اخلاقی است. میزان خلاف بودن را می سنجیم و راه خلاف کمتر را برمی گزینیم تا در راه خلاف بیشتر نیفتیم. فاسد و بد را انتخاب می کنیم تا از افسد و برتر مصون باشیم. براساس این اصل در مواردی، گریزی از کار بد نیست زیرا در صورت عدم انجام آن فساد بیشتری حاصل می گردد. بنابراین، در موارد ضروری به تعبیر مولوی «مردار، مباح می شود و فساد صلاح» (قراملکی، ۱۳۸۲: ۲۵۰).

توسل به روش دفع افسد به فاسد غالبا چشم فرد را از جستن راه سوم باز می دارد. درمواضع فراوانی این که تنها و تنها بر سر دو راهه هستیم پنداری غیر واقعی است و راه های متعدد دیگری وجود دارد. در چنین مواضعی عمل کردن به روش دفع افسد به فاسد قبل از جستجوی راه های دیگر خطا و فسادانگیز است. روش قابل توصیه در حل تعارضات اخلاقی، جستجو از راه های سوم است. این که در همه موقعیت ها راه سوم می تواند وجود داشته باشد رهیافت مهم در مواجهه با تعارضات اخلاقی است. جستجو از چنین راه هایی وظیفه اخلاقیاست که ما را از تصمیم ساده انگارانه در تعارضات رها می سازد. این راه حل ها واقعا خلاقانه اند زیرا مستلزم ابداع گزینه هایی هستند که غالبا مورد توجه نیستند. روش جستجو از راه های سوم توصیه می کند که فرد به نحو خلاقانه، گزینه های متنوعی را ابداع و فهرست کند. آنگاه هریک از آنها را به دقت توزین (وزن دهی) کرده و بالاخره گزینه های مطلوب تر را مورد آزمون قرار دهد (قراملکی، ۱۳۸۲: ۲۵۱).

۴- نگاهی به پیشینه اخلاق حرفه ای

در باب اهمیت پرداختن به اخلاق حرفه ای، اندیشمندان متعددی اظهارنظر کرده اند و پیشینه موضوع، حتی به حکومت هخامنشیان و یونان باستان هم می رسد. بحث آن در یونان وقتی آغاز شد که تدوین یک نظم سیاسی جدید مطمح نظر قرار گرفت. این سیاست در نظریونانیان می باید مجالی را برای نیل اهل مدینه به فضایل اخلاقی فراهم سازد. در آن زمان اخلاق حرفه ای مطرح نبود. البته، اصناف و اهل حرفه رسوم و شعایری داشتند. اما چیزی مثل اخلاق مهندسی نداشتند (داوری اردکانی، ۱۳۸۹).

قراملکی (۱۳۸۷) در مجموعه مقالاتی که گردآوری کرده است پیشینه اخلاق حرفه ای را به تمدن ایران باستان و حتی بیش از ۳۰۰۰ سال قبل می رساند. این روند با ظهور ادیان آسمانی خصوصا اسلام با جهش بزرگی همراه می شود. امروزه در هریک از حرفه های تخصصی و مهارتی یکی از مطرح ترین مباحث، اخلاق مناسب آن حرفه است.

در سال ۱۹۹۴ یک تحقیق پیمایشی پیرامون تأثیرگذاری تدوین و ترویج اخلاق حرفه ای در میان کارکنان و مدیران تعدادی از صنایع گوناگون، صورت گرفت. یافته های این پژوهش نشان داده که بین رفتارهای اخلاقمند کارکنان سازمان هایی که برای کدهای اخلاقی بهایی قائل شده اند و سازمان هایی که به آنها بی توجهی کرده بودند، تفاوت آشکار و معناداری وجودداشته است (میلن[۲]، ۲۰۰).

لشکر بلوکی (۱۳۸۷) در یک پژوهش استقرایی، پیرامون اخلاق حرفه ای پژوهشگران، جدولی از تعهدات اخلاقی را تدوین کرده است. در این جدول، ده گروه ذینفعان با پنج مرحله مطرح در فرایند یک پژوهش، تضارب سطر و ستونی کرده، ۵۰ مقوله اخلاقی را به وجود آورده است. چارچوب ارائه شده توسط وی که با استفاده از اسناد ۳۰ سازمان پژوهشی تدوین شده، برای سایر حرفه ها نیز قابل بهره برداری است.

۵- جایگاه اخلاق مهندسی در الگوهای شایستگی مهندسان

فردوسی در شاهنامه خود «مهندس» را به معنای «سازنده بنا و ساختمان» آورده است. او درباره مهندسان در ایران باستان چنین می نویسد: «آنان در حرفه خود ماهر و استاد و متبحّر و از اخلاق والایی چون مسئولیت پذیری برخوردار بوده اند. ارزش هایی چون قدردانی، سخاوت جوانمردی، دادگری، خردمندی، دانایی، خداپرستی، وطن دوستی، و بی توجهی به ثروت و مالو منال از صفات بارز آنها بود» (بهادری نژاد، ۱۳۸۸: ۹۰).

منظور از شایستگی های حرفه ای مهندسان، قابلیت ها و توانمندی هایی است که تجمیعآنها در یک مهندس منجر به موفقیت او در وظایف شغلی و اقتصادی او می گردد. اهمیت اینشایستگی ها به اندازه ای است که حتی فقدان یکی از آنها (در عین وجود سایر شایستگی ها) شکست وی را در وظایف حرفه ای او در پی خواهد داشت (فیض، ۱۳۸۹). مطالعه و بررسی پیشینه موضوع نمایانگر این نکته است که علیرغم پراکندگی و وسعت مقوله های مطرح شده در فهرست شایستگی های مهندسان که توسط نهادها و مؤسسات معتبر ارائه شده است، وجوه مشترک متعددی وجود دارد و در مواردی وجه اختلاف، مربوط به ادبیات به کار رفته و یا میزان تأکید بر برخی از آنهاست. یک مقایسه گذرا در جدول ۱ براساس علائم اختصاری مندرج درپیوست ۱ و با تأمل بر مستندات ۲۱ نهاد و شورای معتبر، در حوزه آموزش مهندسی ارائه شده است (دوین[۳]، ۱۹۹۸؛ سینگلا[۴]؛ پوردو[۵]، ۲۰۰۸؛ ابت[۶]، ۲۰۰۹؛ یو. آی. سی. ای. ای[۷]، ۱۹۹۸و واشینگتن اکورد[۸]، ۲۰۰۵).

جدول ۱: مهم ترین شایستگی های مورد تأکید

در این جدول، از بین ۴۴ شایستگی مورد تأکید مراکز و نهادهای مختلف، تنها به ۲۰شایستگی دارای تأکید بیشتر اشاره شده است (فیض، ۱۳۸۹). چنانچه جدول ۱ نشان می دهد درهمه نهادها و مؤسسات مذکور، به نوعی به مقوله اخلاق مهندسی به عنوان یکی از شایستگی هایاساسی مهندسان تأکید شده است. این تنوع ادبیات در ردیف های ۵، ۸، ۱۲ و ۱۶ مشهود است. در برخی از این عناوین به جنبه حساسیت داشتن نسبت به معیارهای اخلاق مهندسی توجه شده و در برخی نسبت به داشتن دانش مرتبط با این مقوله.

ضمنا در اینجا ضروری است دو مفهوم کلیدی تعریف شود:

الف: الگوی شایستگی:

اگر همه شایستگی های مورد انتظار از مهندسان را در یک مدل مفهومی تصور کنیم، مفهوم (سازه) جدیدی تحت عنوان الگوی شایستگی مهندسان شکل می گیرد. الگوی شایستگی مفهوم نسبتا جدیدی است که بسیاری از انتظارات مورد توجه صاحب نظران را در خود جای می دهد. با نگاهی به ادبیات رایج در توسعه منابع انسانی اصطلاح مدل یا الگوی شایستگی برای مشاغل و حرف مختلف به کرات دیده می شود. برای مثال: الگوی شایستگی مدیران، الگوی شایستگی پزشکان، الگوی شایستگی معلمان، الگوی شایستگیمشاوران و نهایتا الگوی شایستگی مهندسان. «در ۷۵ درصد از مراکز ارزیابی موفق و پیشرو جهان، تداد این قابلیت ها، بین ۷ تا ۱۰ مورد است. فقط در ۱۰ درصد از مراکز ارزیابی، تعداد این شایستگی ها، بیش از ۱۵ مورد گزارش شده است» (ابو العلایی، ۱۳۸۵).

ب: مدل عمومی هر شایستگی:

منظور از مدل عمومی هر شایستگی، تشریح و توصیف صریح یک شایستگی در قالب مؤلفه های تشکیل دهنده آن است، چرا که هر شایستگی، آمیزه ای ازچند مؤلفه نسبتا مستقل است. «با پخته تر شدن مفهوم شایستگی، دیدگاه شایستگی، حوزه های مشخص تری را دربر گرفت. برای مثال: «ترکیب دانش، مهارت ها، توانایی ها و سایر ویژگی ها» [۹] که عملکرد بالاتر از متوسط را متمایز می کند» (درّی و همکاران، ۱۳۸۵). مدل عمومی شایستگی، به دلیل تنوع دیدگاه ها خود نیازمند بررسی است که در پژوهش حاضر مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در این پژوهش برای هر شایستگی ۵ مؤلفه در نظر گرفته شده بود که پساز مرحله کمی و ارزیابی مدل تئوری، مورد تجدیدنظر قرار گرفته، به ۴ مؤلفه تغییر یافت.

۶- ریشه یابی بنیان اخلاق حرفه ای و اخلاق مهندسی

ظهور و خلج (۱۳۸۹) معتقدند: «اصول اخلاق از جهان بینی، دین، اجتماع و فرهنگ جامعه تأثیر می گیرد. باور به ارزش های اخلاقی در واقع، مبنا و ضامن تعهد به انجام دادن امور با حس مسئولیت است. ارزش های اخلاقی هر فرد مجموعه ای از اصول و ارزش هایی است که از عقاید، آداب یا فرهنگ اجتماع و خانواده نشئت می گیرد. این اصول و ارزش های اخلاقی جنبه آرمانیدارند و دستیابی و تحقق آنها در سایه تلاش و مراقبت حاصل می شود.»

در موقعیت دشوار حرفه ای یا سازمانی فقط با استفاده از آیین نامه ها نمی توان تصمیمات مناسب اخلاقی اتخاذ کرد، بلکه با کمک ارزش های اخلاقی می توان از میان گزینه های دشوار، گزینه ای را که همخوانی بیشتری با اخلاقیات دارد، برگزید. در واقع، آیین نامه های حرفه ای وسازمانی راهنما و هشداردهنده هستند، ولی ضمانت اجرایی ندارند.

وقتی توصیه می کنیم کارکنان باید علایق و منافع سازمان را بر علائق شخصی ترجیح دهند، ممکن است بپرسند: چرا؟ غالبا در توصیه های فنی، بهداشتی، ایمنی پرسش از چرا را صرفا کارشناسان و متخصصان به میان می آورند اما غالب کارکنان آنها را بدون چون و چرا به کار می برند در خصوص توصیه های اخلاقی، هر فردی می تواند بپرسد: چرا؟ این سؤال، بدون تردید، موجّه و معقول است و بدون پاسخ به آن نمی توان به ترویج اخلاق در فرهنگ سازمانی و حل نهایی مشکلات اخلاقی امید بست (قراملکی، ۱۳۸۷).

قراملکی (۱۳۸۷) معتقد است: طبیعت آدمی را دو ساحت متمایز اما مرتبط است: شناختو رفتار ما. ما موجوداتی عالم و عامل هستیم. می شناسیم و اقدام می کنیم و در هر دو ساحت سخت خطاپذیر هستیم؛ اندیشه های روا و ناروا، رفتارهای شایسته و ناشایست. تشخیص خطا از صواب و پیشگیری و درمان خطا ضرورت تکامل حیات بشری است. آنچه بین خطا و صواب تمایز می آورد، قواعد و نظام مندی فعالیت های آدمی است. اگر ذهن براساس قواعد معین (قواعد منطقی) حرکت کند، از بی راهه مصون می گردد و خطاپذیری و ناکامی آن کاهش می یابد. در ساحت رفتار نیز تمایز بین رفتار شایسته و رفتار ناشایست به وسیله اصول اخلاقی معین می شود. فکر و رفتار درست به ترتیب مرهون تفکر منطقی و اقدام اخلاقی است و این دو (منطقی فکر کردن و اخلاقی عمل نمودن) تمایز اساسی بین انسان و سایر موجودات انگاشته می شود. اگر به عنوان انسان، موجودی عاقل و خردمندیم، رفتار ما نیز باید معقول باشد. نکته مهم در این مقام، ارتباط معنادار بین دو ساحت یاد شده است. همان گونه که کیلفورد نشان می دهد در ساحت اندیشه نیز اخلاقی و غیر اخلاقی بودن در میان است. تأمل در زنجیره استدلال ها نشان می دهد که در تصمیم اخلاقی، محتاج سه امریم: قواعد کاربردی، اصول راهبردی و ملاک نهایی.

طرح سؤال «چرا» در اخلاقی بودن هر اقدامی و ارائه آن سؤال به صورت زنجیره استدلال خواهی، ما را به صورت هرمی با سه عنصر مواجه می سازد (شکل ۳). قواعد کاربردی، اخلاقی بودن رفتارهای موردی و عینی را نشان می دهند و لذا مورد کاربرد در کسب و کارند. به دیگر سخن، اخلاقی بودن تصمیم های عینی در کسب وکار به وسیله قواعد کاربردی تبیین می شوند و قواعد کاربردی نیز به وسیله اصول راهبردی تبیین می گردند و در نهایت اصول راهبردی به وسیله ملاک نهایی اخلاق تبیین می شوند و ملاک نهایی محتاج تبیین نیست. ملاک نهایی، معنا بخش همه اقدام های اخلاقی است و خود، محتاج معنا نیست. آن، آرمان همه تلاش های اخلاقی است و ترویج اخلاق در نهایت به سوی آن، جهت گیری شده است (قراملکی، ۱۳۸۲: ۲۶۲).

نمودار ۳: هرم موجه سازی رفتارهای اخلاقی (قراملکی، ۱۳۸۲)

صرف نظر از نزاع های بی پایان فیلسوفان اخلاق در این که آیا ملاک نهایی واحد است یا گوناگون، امر واقعی است یا قراردادی، عقلی است یا نه و… می توان گفت: کارآیی و اثربخشی ملاک نهایی در ارائه نظام اخلاقی سازگار و کارآمد، مرهون برخورداری از ویژگی های خاصی است. ملاک نهایی به دلیل نهایی بودن باید نسبت به همه رفتارهای آدمی فراگیر باشد به گونه ای که به مدد آن بتوان خوبی و بدی هر رفتاری را تعیین کرد. ملاک نهایی همچنین باید نامشروط باشد چرا که، امر مشروط، نهایی نیست زیرا موجّه به غیر است و از دلیل آن می توان پرسید.

ملاک نهایی، نظام ساز است به معنای این که برحسب ملاک نهایی می توان اصول راهبردی اخلاق را به دست آورد و براساس آنها جدول فضائل و رذائل اخلاقی را ترسیم و قواعد کاربردی را ارائه کرد. به همین دلیل، برحسب پاسخ معین بر این که ملاک نهایی چیست، نظام خاص اخلاقی حاصل می آید. دانشمندان براساس ملاک های متعددی به نظام های مختلف اخلاقی رسیده اند. نظام اخلاقی ارسطویی در این میان سابقه طولانی تری دارد. اخلاق حرفه ای در تفکر سنتی بیش و کم بر نظام ارسطویی استوار بوده است. اما امروزه نظام های دیگری نیز مورد توجه قرار گرفته است. امروزه غالبا پنج نظام عمده اخلاقی در بیان اخلاق حرفه ای مورد استفاده قرار می گیرد. ملاک مقبولیت این پنج نظام در میان ده ها نظریه اخلاقی، توانایی آنها در بیان سیستماتیک فضائل و رذائل اخلاقی و ارائه سازگار، فراگیر و کارآ است. این پنج نظام یانظریه عبارت اند از: نظام فایده گرا، نظام وظیفه گرا، نظام مبتنی بر عدالت فراگیر، نظام مبتنیبر آزادی فردی و نظام مبتنی بر زیبایی و خیر مطلق (قراملکی، ۱۳۲۸: ۲۶۷).

از میان ۵ نظام اخلاقی فوق، در این مقاله به تناسب نیاز بحث، فقط به نظام مبتنی برزیبایی و خیر مطلق پرداخته می شود. در خصوص اخلاق، این اتفاق نظر وجود دارد که توقع ما از دین، در این خصوص یعنی ارائه نظام اخلاقی، و این طبیعی ترین توقع از دین است. پیامبرگرامی اسلام (ص) بعثت خود را برای اتمام مکارم اخلاق دانسته است. در این نکته هم توافق نظر وجود دارد که ادیان آسمانی، خداوند را ملاک نهایی اخلاق دانسته اند. خداوند زیبای محض است و معنابخش زیبایی، خیر مطلق و آفریننده هر امر خیر و حقیقت نامشروط است که خود شرط تحقق همه موجودات است. تکلیف و پذیرفتن الزامات و تعهدات اخلاقی در قبال دیگران، وجود آدمی را معنادار می کند و آن را از سطح تعیّنات حیوانی فراتر می برد اما تکلیف فرد، محتاج معنا است و با خدا می توان تکالیف را معنادار ساخت. الهی بودن تکالیف، بالاترین ارزش را به میان می آورد و چون خداوند متعال نامشروط و مطلق است، محتاج ملاک دیگری برای ارزش یافتن نیست. برمبنای این که خداوند متعال را ملاک نهایی ارزش ها بدانیم شاخص خوب، رفتار مقرّب به خدا و شاخص بد، رفتار دورکننده از خدا است. بنابراین، رضایت و عدم رضایت خدا، فضائل و رذائل اخلاقی را متمایز می کند. ان ملاک نسبت به نظریه های پیشین از مواضع قوت زیر برخوردار است (قراملکی، ۱۳۸۲: ۲۷۰) :

رضایت و عدم رضایت خدا هر دو بعد اخلاقی بودن یعنی حسن فاعلی (نیّات و مقاصد) و حسن فعلی (آثار و نتایج) را فرا می گیرد زیرا شرط رضایت خداوند، نیکو بودن هر دو امر است درحالی که نظریات پیشین فقط یکی از این دو امر را فرا می گرفته اند.

رضایت خدا همه ملاک های یاد شده را فرا می گیرد. زیرا در روابط اجتماعی و رفتار ارتباطی، شاخص رضایت خدا، رعایت حقوق دیگران و رضایت مردم است. حرمت انسانیت و کرامت آدمی (و همچنین مفید بودن برای مردم) مهم ترین اصل راهبردی است که در رفتار آدمی، تحقق عینی رضایت خداوند را نشان می دهد. عدالت، آزادی و بیشترین منفعت برای بیشترین کسان، قواعد راهبردی هستند که به حرمت انسانیت و کرامت آدمی قابل برگشت اند. کسی که دغدغه رضایت خداوند را دارد، عدالت را رعایت می کند، دغدغه آزادی خود و دیگران را می یابد و تلاش در رساندن بیشترین سود برای بیشترین کسان دارد. به این ترتیب همه آنچه ملاک نهایی انگاشته می شدند در پرتو رضایت خداوند به صورت اصول راهبردی اخلاقی تلقی می شوند.

این ملاک علاوه بر تعریف بایدها، به آنها قداست نیز می بخشد، قدسی بودن ارزش ها ضامن اجرایی اخلاق است و اخلاق از این طریق به سطح متعالی در حیات آدمی ارتباط می باید. اینک به سهولت و با عقلانیت کامل می توان منافع شخصی را تحت الشعاع منافع عام قرار دادو منافع اعم را بر منفعت عام ترجیح بخشید.

ملکی و همکاران (۲۰۰۹) در یک پژوهش پیمایشی در میان دانش آموختگان دانشگاه های صنعتی شریف، تهران و شهید بهشتی به این نتیجه رسیده اند که اعتقاد به سنت های قرآنی وباورهای مرتبط با فلسفه زندگی، بر انتخاب شغل آنها و سپس نحوه عملکرد آنها در آن شغل تاثیر بسیار قابل توجه و معناداری داشته است.

۷- رویکرد و طرح کلی پژوهش گزارش شده

در اینجا گزارش پژوهشی که در قالب یک رساله دکترا (فیض، ۱۳۸۹) در دانشگاه شهیدبهشتی اجرا شده است، به طور فشرده و گزینشی به تناسب موضوع مقاله، ارائه شده است. طرح کلی پژوهش، اکتشافی ترکیبی[۱۰] متوالی از نوع کیفی و کمی است که بخش اصلی آن، پژوهش کیفی می باشد.

راهبرد اکتشافی متوالی، که مبنای پژوهش حاضر است، «شامل گردآوری و تحلیل داده های کیفی در مرحله اول و به دنبال آن گردآوری و تحلیل داده های کمّی در مرحله دوم است. داده های کمی در این رویکرد، خود براساس نتایج کیفی مرحله اول بنا نهاده می شوند. معمولا مرحله اول مطالعه، مورد تأکید قرار می گیرد و ترکیب داده ها از طریق برقراری ارتباط بین تحلیل داده های کیفی و گردآوری داده های کمّی انجام می گیرد (کیامنش، ۱۳۸۹: ۳۳).

۸- چارچوب نظری پژوهش

چارچوب موردنظر در پژوهش حاضر، در شکل ۴ نمایش داده شده است. در این مدل، شایستگی های مورد انتظار از یک دانش آموخته دانشکده مهندسی، در موقعیت شغب مرتبط با تخصص وی و هدف اصلی دانشکده، مدنظر می باشد. چرا که یک دانش آموخته دانشگاه، درحال و آینده، در نقش های متعددی حضور می یابد و در هریک از این نقش ها از وی انتظارات متفاوتی مدنظر می باشد که اکثر آنها ارتباط چندانی با شایستگی های مورد انتظار از یک مهندس ندارد. در عوض آنچه مورد انتظار است، صرفا ویژگی ها و قابلیت های مرتبط با حرفه مهندسی اوست. دیدگاه ارائه شده توسط بهادری نژاد و یعقوبی (۱۳۸۲) و همچنین یعقوبی و همکاران (۱۳۸۳) که در آن، پرورش مهندسان شایسته در سه سطح متمایز هدف گذاری شده اند و تأیید تجربی این دیدگاه در یک پژوهش میدانی (فیض و زارع، ۱۳۸۸) چارچوب نظری پژوهش حاضر را شکل می دهند.

نمودار ۴: سطوح پرورش و ارزیابی شایستگی های مهندسی، برگرفته از فیض و زارع (۱۳۸۸)

بر این اساس، یک دانش آموخته دانشکده فنی -مهندسی نمی تواند فارغ التحصیل شایسته ای خصوصا از حیث داشتن اخلاق و نگرش مطلوب مهندسی باشد، مگر آنکه در دو سطح زیربنایی (پیش زمینه) آن، به وضعیت مطلوبی رسیده باشد. این ارتباط سطوح، در پژوهش مذکور، بامحاسبه ضرایب همبستگی دوگانه بین سطوح مختلف به اثبات رسیده است.

۹- مراحل و روش اجرای پژوهش

چنانچه ذکر شد، از آنجا که موضوع پژوهش، گسترده و چند وجهی است، برای یافتن پاسخ های سؤالات مطروحه، از روش ترکیبی (آمیخته) به صورت پژوهش کیفی و کمی متوالی شامل مطالعه اسنادی، روش دلفی[۱۱] و پیمایش نظرسنجی، متناسب با نوع سؤال استفاده شدهاست.

۱۰- روند بخش کیفی پژوهش و روایی آن

بخش کیفی پژوهش، عمدتا براساس الگوهای مطرح شده در بخش اول طراحی گردید. بدین منظور ابتدا زندگی نامه ۱۲ نفر از مهندسان برجسته ایرانی و غیر ایرانی نیز مورد مطالعه قرار گرفت تا ویژگی های بارز و مشترک آنها شناسایی و استخراج گردد. سپس حدود ۹۰ نفراز خبرگان موضوع در سه گروه، شامل مدیران پرسابقه بخش صنعت، برنامه ریزان نظام آموزشمهندسی کشور و اعضای پرسابقه هیئت علمی دانشکده های فنی-مهندسی (به عنوان ذینفعان مشارکت کننده) شناسایی و به مشارکت دعوت شدند. از این میان ۴۷ نفر از خبرگان منتخب، در فرایند پژوهش مشارکت نمودند.

لازم به ذکر است که برای نمونه گیری افراد مورد مشاهده در پژوهش های کیفی، بهجای نمونه گیری احتمالی، از راهبردهای نمونه گیری قصدی یا نمونه گیری هدفمند استفاده می شود. در این نوع نمونه گیری، پژوهشگر سعی بر آن دارد که افراد را چنان انتخاب کندتا هدف تحقیق، تحقق یابد (بازرگان، ۱۳۸۷: ۴۶). سپس متون معتبر در توصیف و تعریف مهندس و شایستگی های مورد انتظار از وی، مورد مطالعه قرار گرفت. پس از آن، در چارچوبیک پژوهش کیفی به روش دلفی، این بخش از پژوهش، با هدف دستیابی به شایستگی هایمورد انتظار از مهندسان نظام آموزش عالی ایران طراحی و اجرا شد. مواد خام این پژوهش کیفی، حاصل مطالعات کتابخانه ای گسترده، جستجو در منابع اینترنتی و همچنین برگزاری۲ جلسه هم اندیشی (مصاحبه گروهی) در تابستان ۱۳۸۸ با حضور ۳۵ نفر از خبرگان موضوع طی دو جلسه و نهایتا دقت و تأمل در ۲۱ اظهارنظر مکتوب ارسالی توسط برخی دیگر ازصاحب نظران بود.

با نگاهی به متون معتبر و نظرات خبرگان این حوزه، مشاهده می شود که حدود ۵۰ شایستگی در سطوح مختلف و با جنس متفاوت قابل احصاء می باشد. انتخاب تعداد محدودی از این شایستگی ها به عنوان شایستگی های کلیدی حرفه مهندسی کاری بس دشوار و شایدغیرممکن باشد. کاربرد مدل فرکتال به ما این امکان را می دهد که از اکثریت قریب به اتفاق شایستگی های موجود در متون معتبر، برای تدوین الگوی شایستگی استفاده کنیم و تا حدامکان، از هیچ عنوان مفید و مؤثری چشم پوشی نکنیم، چرا که پژوهش حاضر نشان داده کهاکثریت قریب به اتفاق این شایستگی ها از اهمیت نسبتا هم ترازی برخوردار می باشند. در اینمرحله، در قالب یک مدل فرکتالی برای هریک از وصف های کلی مهندس شایسته، سه مؤلفه به دست آمد. این الگو پس از نظرسنجی، مورد بازنگری کلی قرار گرفت که ابتدا به پنج مؤلفه افزایش یافت و در نهایت با اجرای مرحله کمی پژوهش به چهار مؤلفه تبدیل شد.

۱۱- بررسی روایی بخش کیفی پژوهش

باید توجه داشت که در پژوهش کیفی، مفهوم روایی و پایانی (بررسی ثبات یا همسانی پاسخ ها) و همچنین تعمیم پذیری، بیانگر همان مفاهیم ضمنی موجود در پژوهش کمّی نیستند. پایان کیفی[۱۲] نشان می دهدکه رویکرد پژوهشگر با رویکرد پژوهشگران دیگر و همچنین درپروژه های دیگر یکسان و مشابه است (کیامنش، ۱۳۸۹). در پژوهش کیفی، روایی پژوهش به معنای معتبر بودن نتایج پژوهش از منظر خبرگان موضوع و سازگاری نتایج حاصله، بادیدگاه های صاحب نظران است. به علاوه اینکه پژوهش کیفی، معمولا نیازمند بررسی پایانی نمی باشد.

به منظور ارزیابی روایی[۱۳] (اعتبار) الگوی شا