فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع)

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع)؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع) انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع):

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع) آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع) با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع) از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع)، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جایگاه عدالت در تحقق وحدت امت اسلامی با خوانش امیرالمؤمنین علی(ع) :

الف) مقدمه

یکی از دغدغه های مهمی که توجه و اندیش متفکران و مصلحان جامعه اسلامی را به خود معطوف داشته، مسئل وحدت امت اسلامی است. با تدّبر در آموزههای دین اسلام و رهنمونهای پیامآوران آن، وحدت و یکپارچگی جامعه را امری محوری برای هم آنها خواهیم یافت؛ زیرا وحدت در آموزههای اسلامی، رکن رکین تربیت اخلاق فردی و اجتماعی است. امام صادق (ع) میفرمایند: «مؤمن برادر مؤمن است، مانند پیکری واحد که هرگاه عضوی را دردی رسد، اعضای دیگر هم احساس درد کنند و [همین طور] ارواح آنان نیز از یک روح است»(کلینی، ۱۴۰۷، ج ۲: ۱۶۶). این عنصر در تارک دین آنچنان نمایان است که مخالفان اسلام نیز در مطالعات خود، بر این جایگاه واقف شده اند. رابرت هیوم انگلیسی مینویسد: «اگر تمام آموزههای اسلام را در هم بکوبیم و عصار آن را بگیریم، آن عصاره، وحدت است».(هیوم، ۱۳۷۲: ۳۱۶ و ۳۲۹) متأسفانه از دیرزمان تا کنون، افراد و جریانهای داخلی و خارجی چه از روی علم و عمد و چه نادانی و سهو، با ایجاد موانع متعدد به این محور اصلی صدمه زده و آسیبهای سنگینی بر پیکر تنومند اسلام و مسلمین وارد کرده اند. بدین روی یکی از مهم ترین مسائلی که امروزه در رابطه با جوامع دینی ذهن هر انسان دردمندی را به خود مشغول میسازد، اختلاف میان جامع اسلامی است که از یک سو موجب عقب ماندگی کشورهای مسلمان و از سوی دیگر، عامل نفوذ و تسلط بیگانگان بر سرنوشت آنان شده است.

از طرفی، یکی از مباحث مهم در شناخت اسباب و ریشه های انسجام و اتحاد بین مسلمین، بحث عدالت و میزان اثرگذاری آن در ایجاد وحدت است؛ زیرا تا وقتی عوامل وحدتآفرین به درستی شناسایی نشوند، نمیتوان راهکارهای نظری و عملی در این زمینه ارائه داد. نقش تعیین کنند عامل عدالت اجتماعی و اهمیت آن در اسلام تا بدان جاست که بعضی عالمان دینی معتقدند هیچ امری در اسلام نیست مگر اینکه هدفش تحقق عدالت در حیات اجتماعی بشر است (سبحانی، ۱۳۵۹: ۴۰۹). شهید مطهری در همین باب میگوید:

«کلام اسلامی بیش از هر چیزی به مسئل عدل پرداخت. فقه اسلامی قبل از هر چیزی مسئل عدل برایش مطرح شد و در جهان سیاست اسلامی بیش از هر کلمه ای، کلم عدل به گوش میخورد».(مطهری، ۱۳۷۲: ۳۸) امام علی(ع) بعد از نبی مکرم اسلام(ص) در میان حکمرانان تاریخ، بیشترین اهتمام را به حفظ وحدت امت اسلامی داشته است. ایشان در پاسخ به نام ابوموسی اشعری چنین مرقوم میفرمایند: «بدان در امت اسلام هیچ کس وجود ندارد که به وحدت امت محمد و به انس گرفتن آنان به همدیگر از من دلسوزتر باشد»(نهج البلاغه، نامه ۷۸). نیز آن حضرت نسبت به برپایی و نهادینه کردن عدالت در جامعه، چه در گفتار و چه در کردار، تلاش فراون داشتند و به پیوند ناگسستنی این دو واقف بودند و از مقول عدالت برای تحقق امت واحده بهر فراوان بردند. عدالت امام علی(ع) در زمان حکومتش، در ابعاد مالی، سیاسی، اجتماعی و حقوقی به نهایت درجه تبلور پیدا کرد و بسیاری از سیاستمداران، عدالت او را برنتابیده، از او فاصله گرفته و در نهایت پرچم دشمنی را علیه او بلند کردند. حتی برخی از سران جامعه که با امام علی(ع) بیعت کرده بودند، به سبب عدالت ورزی ایشان، پیمان و بیعتها را شکستند و پرچمهای مخالفت را برپا کردند.(مکارم شیرازی، ۱۳۷۵، ج ۱: ۴۰۹)

از آنجا که دنیای پرتلاطم اسلام در فراز و نشیبهای حیات سیاسی و اجتماعی خویش، به سبب عواملی یا موانعی، نه تنها نتوانسته آنگونه که بایسته و شایسته است وحدت امت اسلامی و انسجام جوامع اسلامی را تحکیم بخشد، بلکه به عکس، رشد فزایند تفرقه و فتنه و جنگ و خونریزی بین مسلمین را شاهد بودهایم ؛ به همین منظور ضروری است همواره دین پژوهان، در جهت تبیین و شناسایی اسباب وحدتساز امت اسلامی، همچون عدالت و امثال آن، تولیدات علمی قابل استفادهای ارائه دهند. از این رو در این نوشتار، چگونگی و میزان اثرگذاری عنصر عدالت در تحقق امت واحد اسلامی در رهنمونهای حکیمانه و نورانی امیرالمؤمنین علی(ع) بازخوانی و واکاوی میشود. برای این مهم، بعد از ارائ پیشین بحث، به مفهومشناسی ماهیت عدالت و جایگاه آن از منظر امام(ع) اشارهای مختصر میشود؛ سپس گفتمان ایشان در خصوص اینکه عدالت و شاخصه های آن چگونه میتواند در ایجاد و تحکیم امت واحد اسلامی تأثیرگذار باشد، بررسی میشود.

ب) پیشینه

مقول وحدت و مباحث پیرامون آن، پیشینه ای به قدمت زندگی بشر دارد. بشر آنگاه که روحیات و نیازهای اجتماعی خود را شناخت، فهمید که برای رفع نیازهای خود و دستیابی به رفاه و آرامش میبایست با دیگر همنوعان خود، همزیستی و همکاری و همدلی داشته باشد. این احتیاج سبب شد که در ادوار مختلف حیات بشری، آثار متنوعی توسط مکاتب مختلف فکری دربار وحدت و ابعاد نظری و عملی آن به رشت تحریر درآید. در جهان اسلام نیز شخصیتها و چهرههای علمی – فرهنگی مسلمانان به منظور وحدت و همگرایی مسلمین، اقدامات علمی و فعالیتهای عملی زیادی ارائه کرده اند. برای نمونه، در دور معاصر میتوان به تأسیس «دارالتقریب بین المذاهب الاسلامیه» در قاهره در سال ۱۳۲۷ و انتشار مجل «رساله الاسلام» اشاره کرد. در عرص نوشتاری نیز کتب و مقالات بسیاری به طور مستقل یا ضمن سایر مباحث دینی و فرهنگی به رشت تحریر درآمده است. بنابر این، به صورت عام در موضوع وحدت، آثار فراوانی وجود دارد که مجالی حتی برای بررسی اجمالی آنها وجود ندارد. اما با توجه به محوریت این تحقیق که وحدت امت اسلامی در گفتمان و سیر امام علی (ع) است، به اختصار برخی از کتب یا مقالات مرتبط معرفی میشوند.

کتاب «وحدت اسلامی از دیدگاه قرآن و سّنت» نوشت سید محمدباقر حکیم؛ «وحدت جوامع در نهج البلاغه» برگرفته از سخنان حضرت آیت الله جوادی آملی(۱۳۸۶) که توسط سعید بندعلی گردآوری شده؛ «امام علی (ع) اسو وحدت» از محمدجواد شری با ترجمه محمدرضا عطایی؛ «وحدت در کلام و سیر امیرالمؤمنین» نوشت محمد برفی؛ «وحدت از منظر امام علی(ع)، ریشه ها و شیوهها» نوشت ناهید طیبی. در این آثار ارزشمند به مقول وحدت و عوامل وحدتآفرین در بیان امیرالمؤمنین علیه السلام از منظرهای مختلف نگریسته شده، اما به عنصر عدالت و تأثیر آن در تحقق وحدت، به صورت مستقل پرداخته نشده است.

مسئل عدالت نیز از دیرباز جزء مهم ترین دغدغه های بشر بوده، ادیان الهی اجرای آن را از برترین اهداف خود دانسته اند و از چالشیترین مباحث اندیشمندان علوم سیاسی و اجتماعی بوده است؛ لذا در این باره نیز کتاب ها و مقالات متعددی نگاشته شده است. با توجه به اینکه یکی از مؤلفه های این تحقیق، عدالت اسلامی در کلام و سیر امیرالمؤمنین علی(ع) است، از باب نمونه به ذکر سه اثر اکتفا میشود: کتاب «الامام علی صوت العداله الانسانیه» از جرج جرداق؛ «عدل و عدالت در نهج البلاغه» از سید ابراهیم سیدعلوی و مقال «ابعاد عدالت اجتماعی از دیدگاه امام علی (ع)» از حمید مولانا. اگرچه این آثار در نوع و سطح خود توانسته اند موضوع وحدت از دیدگاه اسلامی یا سیره و گفتمان عدالت علوی را بررسی و ذیل مباحث خود، دیدگاه امام(ع) را به صورت منفک در خصوص این دو مقوله بررسی کنند، اما تحقیق حاضر در صدد است با رویکرد تحلیلی و به صورت اختصاصی دیدگاه امام علی(ع) را دربار رابطه و نقش تأثیرگذار عدالت در ایجاد وحدت در امت اسلامی، پژوهش کند.

ج) جایگاه و مفهوم عدالت در نگاه امیرالمؤمنین علیه السلام

با آنکه کلم عدالت کاربرد فراگیری دارد، اما تعریف آن دارای فراز و نشیبهایی است که دستیابی به معنای واحد را برای آن مشکل کرده است. امام علی (ع) در توصیف عدل میفرمایند: «اْلعَدْلُ اْلإِْنصَافُ»(نهج البلاغه، حکمت ۲۳۱). به استناد همین توصیف، در تعریف لغوی عدل گفته شده: «العدل: الانصاف و هو اعطاء المرء ماله و اخذ ما علیه»(مصطفی ابراهیم و همکاران، ۱۴۲۹، ج ۵۹۴:۲)؛ عدل یعنی انصاف و اینکه به هر فرد آنچه اختصاص به او دارد، بدهی و از او هر آنچه باید گرفت، بگیری. حضرت در توصیف دیگری از عدل میفرمایند: «عدالت آن است که هر چیزی در جای خودش قرار گیرد»(نهج البلاغه، حکمت ۴۳۷؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۷: ۳۵۰). برخی این جمله را بدین صورت معنا کرده اند که: عدالت آن است که حق هر صاحب حقی داده شود.(هاشمی خویی، ۱۴۰۰،ج ۱: ۴۶؛ مطهری، ۱۳۷۲: ۶۲-۵۹) علامه طباطبایی در توضیح، تشریح و تعیین مصداق این کلام نورانی میگوید: «معنای اصلی عدالت، اقام مساوات میان امور است به اینکه به هر امری آنچه سزاوار است بدهی تا هم امور مساوی شود و هر یک در جای واقعی خود که مستحق آن است قرار گیرد. پس عدالت در اعتقاد این است که به آنچه حق است، ایمان آوری و عدالت در عمل فردی آن است که کاری کنی که سعادتت در آن باشد و کاری که مای بدبختی است، به خاطر پیروی هوای نفس انجام ندهی و عدالت در مردم و بین مردم این است که هر کسی را در جای خود که به حکم عقل یا شرع یا عرف مستحق آن است قرار دهی. نیکوکار را به خاطر احسانش احسان کنی و بدکار را به خاطر بدی او عِقاب نمایی و حق مظلوم را از ظالم بستانی و در اجرای قانون تبعیض قائل نشوی».(طباطبایی، ۱۴۱۷، ج ۱۲: ۳۳۱)

به جرأت میتوان گفت که کامل ترین تعریف از عدالت، در رفتار و سیر امام علی(ع) آمده است ؛ زیرا آن حضرت با جامع نگری تمام، عدالت را صرفاً در قالب اخلاق انسانی و تعاریف معمول بشری خلاصه نکرده، بلکه آن را در هم شریانهای حیات آدمی، اعم از سیاست، فرهنگ، حقوق فردی و اجتماعی، اقتصاد و… جاری و ساری میداند. آن حضرت در کلامی عالمانه و جامع نگر میفرمایند: «عدل بر چهار شعبه است: بر درکی ژرفنگر، دانشی محققانه، قضاوتی نیکو و استواری در بردباری»(نهج البلاغه، حکمت ۳۱).

حضرت، دو شعبه از عدالت را به عرص نظری و بینشی انسان و دو شعب دیگر را به جنبه های عملی و رفتاری او مربوط میدانند. بدین ترتیب در نگرش ایشان، تعریف عدالت صرفاً در دایر رفتار و عمل انسان محصور نیست و بنیادهای اصلی آن به اندیشه و تعقل آدمی مربوط است. امام(ع) معتقد است که عدالت فقط وقتی ارزشمند و دارای اعتبار است که به عنوان رویکردی مقطعی و عارضی در رفتار انسان ظهور و بروز پیدا نکند، بلکه به ملکه ای نفسانی در نگرش و رفتار انسان تبدیل شود: «اْلعَدْلُ أْفضَلُ سَجیِّه».(تمیمی آمدی، ۱۴۱۰: ۵۴)

به هر روی، امام (ع) با نگاهی ژرف و جامع به مفهوم عدالت و کاربردهای آن، عدالت را چنین تبیین میفرمایند: گذاشتن امور در جایگاه خویش (حکمت ۴۳۷)، انصاف داشتن (حکمت ۲۳۱)، فهم عمیق و نیکو داوری کردن (حکمت ۳۱)، رعایت تساوی و برابری در مواضعی که استحقاقهای متساوی باشد(خطبه ۱۲۶)، متهم ندانستن خدا(حکمت ۴۷۰) و تدبیر امور عمومی مردم(حکمت ۴۳۷).

د) شاخصه های عدالت در ایجاد وحدت

۱. حکومت مبتنی بر عدل

حکومت لازم زندگی اجتماعی و حیات جمعی است و انکار آن، در حقیقت نفی زندگی اجتماعی است و نفی زندگی اجتماعی، به معنای نابودی و هلاکت نوع بشری است؛ چنان که حضرت امیر(ع) در پاسخ به شبهه افکنی خوارج که شعار «لا حکم الا لله» سر میدادند، میفرمایند: «گفتار حقّی است که باطل به آن اراده شده. آری حکمی نیست مگر برای خدا، ولی اینان میگویند: زمامداری مخصوص خداست. جامعه ناگزیر باید حاکمی نیک یا بد داشته باشد، که در سای فرمانرواییاش مؤمن به مقتضای ایمانش عمل کند و کافر نیز از زندگی بهر خودش را ببرد».(نهج البلاغه، خطب ۴۰)

مهم ترین هدف از تشکیل حکومت در یک جامعه، ایجاد یکپارچگی و انسجام میان ارکان و اجزای آن و جلوگیری از هرج و مرج و بینظمی در آن است. از این رو، هم عقلای عالم نفس تشکیل حکومت را از ضروریات جوامع بشری میدانند. بدون تشکیل حکومت و بدون دستگاه اجرا و اداره، که هم جریانات و فعالیتهای افراد را از طریق اجرای احکام تحت نظام عادلانه درآورد، هرج و مرج به وجود میآید و فساد اجتماعی و اعتقادی و اخلاقی پدید میآید. پس، برای اینکه هرج و مرج و عنانگسیختگی پیش نیاید و جامعه دچار فساد نشود، چارهای نیست جز تشکیل حکومت و انتظام بخشیدن به هم اموری که در کشور جریان مییابد(امام خمینی، ۱۳۸۸: ۲۷). حال اگر این حکومت اسلامی باشد و از مبانی دینی و ارزشهای الهی همچون عدالت سرچشمه بگیرد، به مراتب در تحقق جامعه ای متحد و منسجم، مؤثرتر و کارامدتر است.

مکتب اسلام با الهام از آیات قرآن و روایات پیشوایان دینی، به منظور انسجام جوامع اسلامی و جلوگیری از تشّتت و تفرقه، بر اقام عدل و قسط در جامع انسانی تأکید دارد و هدف از بعثت انبیا را تحقق عدالت اجتماعی میداند و بر عدالتخواهی در هم ابعاد اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی پافشاری میکند. برای نمونه، قرآن کریم (حدید: ۲۵) فلسف تشکیل حکومتها و بعثت انبیا را اقام قسط و عدل و حل اختلافات گوناگون بین مردم دانسته است.

امیرالمؤمنین علیه السلام ضمن برشمردن حقوق الهی و حقوق مردم، بزرگترین حقوق متقابل را حق حکام و حکومت بر مردم و حق مردم بر حکومت میدانند. ایشان نحو تعامل حکومت و مردم و نیز آثار مثبت و منفی این تعامل را چنین تبیین میفرمایند: «مردم هرگز توفیقی در اصلاح امور نخواهند داشت مگر در سای حکومت و هرگز حکومت به صلاح نخواهند آمد، مگر تود ملت استوار و با استقامت شوند. هرگاه تود ملت به حقوق حکومت وفادار باشند و حکومت حقوق مردم را ادا کند، آن وقت است که حق در اجتماع، محترم و حاکم خواهد شد؛ ارکان دین به پا خواهد خاست و راههای دین، پدیدار و نشانه های عدالت برقرار خواهند شد. اما هرگاه حکومت و حاکم بر رعیت ستم کند، وحدت کلمه از بین میرود و نشانه های ستم، آشکار و افساد و اختلال در دین زیاد شود».(نهج البلاغه، خطب ۲۱۶)

در نگاه علی(ع)، حکومتی که زیرساختهای اولی آن بر اساس عدالت پایه ریزی شده باشد، نصرت الهی را به دنبال خواهد داشت و دشمنان را از اینکه نتوانسته اند جامعه را به تشّتت و اضمحلال بکشانند، ناامید میکند:

«هنگامی که حکومت بر پایه های عدل و پشتوانه های عقل قرار گیرد، خداوند دوستان چنین حکومتی را یاری و دشمنانش را خوار میکند»(تمیمی آمدی، ۱۴۱۰: ۲۸۹). همچنین ایشان معتقد است، پایداری حکومتها و دولتها به هزینه کردن در اجرای عدالت است: «پایداری دولتها به عدالت ورزی آنهاست»(همان: ۳۳۵). پس میزان ثبات و تداوم هر حکومتی، به میزان اجرای عدل در آن بستگی دارد: «اعدل تدوم لک القدره»(لیثی واسطی، ۱۳۷۶: ۸۳) و همچنین، زیبایی حکومت به رعایت عدالت است : «زّین الملک العدل».(تمیمی آمدی، ۱۴۱۰: ۳۹۱)

امام علی(ع)که خود حاکم جامع اسلامی است، با اینکه حکومت و زعامت را به عنوان یک مقام دنیایی و هدف زندگی، سخت تحقیر میکند و آن را مانند سایر مظاهر مادی دنیا، از آب بینی بزغاله ای بیمقدارتر میشمارد (نهج البلاغه، خطب ۳؛ مفید، ۱۴۱۳/ب، ج ۱: ۲۸۹)، اما همین حکومت را در مسیر اصلی خود؛ یعنی به عنوان وسیله ای برای اجرای عدالت، گرفتن حق و خدمت به اجتماع، مقدس میشمارد و مانع دست یافتن حریف و رقیب فرصت طلب به آن میشود و از شمشیر زدن برای حفظ و نگهداریاش از دستبرد چپاولگران دریغ نمیورزد(مطهری، ۱۳۷۴: ۱۰۶)؛ لذا میفرماید: «خدایا تو میدانی که جنگ و درگیری ما برای به دست آوردن قدرت و حکومت و دنیا و ثروت نبود، بلکه میخواستیم نشانه های حق و دین تو را به جایگاه خویش بازگردانیم و در سرزمینهای تو اصلاح را ظاهر کنیم، تا بندگان ستمدیده ات در أمن و أمان زندگی کنند و قوانین و مقررّات فراموش شد تو بار دیگر اجرا شود».(نهج البلاغه، خطب ۱۳۱)

ایشان در خطب ۱۹۲، از جمله رهاوردهای تشکیل حکومت اسلامی توسط پیامبر اسلام(ص) را اتحاد بین مردم دانسته اند؛ زیرا اسلام وحدت ظاهری و اتحاد تصّنعی را از میان برداشته و وحدت واقعی و اتحاد حقیقی را جایگزین آن ساخته است. به همین سبب، ملاک و معیارش برای اتحاد افراد جز آن چیزی است که حکومتها تدارک دیدهاند. ملاک اتحاد در حکومت عادلان اسلام، اعتقاد دینی و پایبندی به آن است.

بنابر این، زبان و نژاد و رنگ و زمین و قومیت که از عوامل اختلافاند و بیشتر به تشدید تفرقه میانجامند، در اسلام محور وحدت نیستند؛ زیرا هم این عوامل، امور اعتباری و قراردادیاند که حکومتهای غیر اسلامی آنها را بنا کرده اند. اسلام این امور اعتباری را ملغا و امور حقیقی را به جای آن امضا کرده است.

بیتردید، عاملِ اصلی پیدایشِ امور اعتباری و انشعابات ظاهری، حکومتهای دیکتاتور مآبانه و دولتهای استعماریاند که برای سیطر خود به این کار دست زده و شعار «َفرِّقَ تسُدْ»(تفرقه بینداز و حکومت کن) را حاکم میکنند. (ر.ک: جوادی آملی، ۱۳۹۱: ۲۵۵-۲۵۴)

نام امام علی(ع) به مالک اشتر(نهج البلاغه، نامه ۵۳) ترسیم کنند بهترین الگو از حکومت اسلامی و عادلانه ای است که با برخورداری از عوامل و مؤلفه های کارامدی همچون: قوانین و برنامه های عدالت محور، حق مداری و شایسته گزینی در مدیریتها، احترام به حقوق مردم، نظارت منطقی و مداوم در حوز مدیریت، قضاوت و داوری عادلانه و… میتواند در همگرایی و انسجام مردم دخیل باشد. لذا اگر حکومتی بر پای حق و عدالت بنا نشده باشد و ارکان قانونگذاری، اجرایی و قضاییاش عدالت محور نباشد، بلکه اهداف و سیاست و خط مشیاش ظالمانه و دیکتاتورمآبانه باشد؛ طبیعی است که تبعیض و تشّتت و اختلاف در آن جامعه شدت میگیرد؛ زیرا ذیل چنین حکومتی، از رهبران گرفته تا قانونگذارن و مجریان و قضات و کارگزاران ناعادل، به دنبال تأمین منافع فردی و ارضای اغراض دنیوی خود خواهند بود و همین، سبب به استضعاف کشیدن دیگران، هرج و مرج، محرومیتها و تبعیضها میشود.

بنابر این، در بینش الهی امام علی(ع)، حکومت اسلامی که اساساش بر اهداف و مؤلفه هایی چون: حق محوری، عدالت اجتماعی، توجه به محرومان و طبقات پایین جامعه، مبارزه با تبعیض و فقر و رفع شکاف طبقاتی باشد، نقش مؤثری در ایجاد وحدت و یکپارچگی امت و به سامان رسیدن امور جامعه دارد.

۲. قوانین عدالت محور

قانونگذار اصلی در نظام الهی، ذات اقدس الهی است که علم محض، حکمت صرف و قدرت مطلق دارد.

همچنین در این نظام، آورنده و مبِّین و مفسّر آن، انسان کاملِ معصوم و مصون از سهو و خطاست که سودجو نیست تا به نفع فرد یا گروهی قانون را تفسیر و تبیین و اجرا کند(جوادی آملی، ۱۳۸۹: ۸۸). در این نظام عادلان منطبق بر قوانین الهی، هم مردم برابر و بسان دندانه های شانه اند: «الناس سواء کأسنان المشط»(ابن شعبه حرانی، ۱۴۰۴: ۳۶۸). نه زبردستان بر زیردستان برتری دارند، نه عرب بر عجم امتیازی دارد: «و لیس لعربی علی عجمی فضل إلاّ بالتقوی»(ابن ابیالحدید، ۱۴۰۴، ج ۱: ۱۲۸)؛ چه اینکه پیامآور این قوانین نیز برای سفید و سیاه و سرخ یکسان فرستاده شده است: «ُارسلت إلی الأبیض و الأسود و الأحمر».(مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۸۹: ۱۴)

امیرالمؤمنین علی(ع) بهترین تدبیر را برای ادار حکومت، رعایت عدالت میدانند: «خیر السّیاسات العدل»(تمیمی آمدی، ۱۴۱۰: ۳۵۴) و اساس حکومت خود را بر قوانین عدلمحور الهی قرار داده و آن را تکلیف خود در قبال مردم دانسته اند: «حقی که شما به گردن ما دارید، عمل کردن به کتاب خدا و سّنت پیامبر و قیام به حق و برپاداشتن سّنت اوست»(نهج البلاغه، خطب ۱۶۹). لذا در مناسبات مختلف، شرط پذیرش خلافت و رهبری جامع اسلامی را در ادار مدیریت جامعه، حاکم کردن قوانین کتاب الهی و عمل به سیره و سنت نبوی دانسته اند. در ماجرای شورای شش نفرهای که عمر برای تعیین خلیف بعد از خود مشخص کرده بود، عبدالرحمن بن عوف یکی از اعضای شورا پس از سه روز رایزنی با مردم، به ویژه اشراف و امرا، ابتدا از علی(ع) خواست تا متعهد شود در صورت نیل به مقام خلافت، به کتاب خدا، سیر پیامبر(ص) و ابو بکر و عمر عمل کند. علی(ع) در جواب گفتند: «امید آن دارم که در محدود دانش، توانایی و اجتهاد خود به کتاب خدا و سّنت رسول خدا(ص) عمل کنم».(ابن ابی الحدید، ۱۴۰۴، ج ۱: ۱۸۸؛ طبری، بیتا، ج ۴: ۲۳۳، ۲۳۸)

ایشان در فرمایش به مالک اشتر، از او میخواهد برای ادای طبقات پایین دست معیار عمل را کتاب خدا و سّنت پیامبر قرار دهد: «خداوند برای هر یک (از طبقات پایین جامعه) سهمی مقرر فرموده و مقدار واجب آن در قرآن و سّنت پیامبر تعیین فرموده که پیمانی از طرف خداست و نگهداری آن بر ما لازم است»(نهج البلاغه، نام ۵۳). همچنین در فقرهای دیگر از همین نامه که به تعبیر سید رضی تمام زیباییهای دیگر نامه ها را در خود جمع کرده است؛ توصیه میفرمایند: «جایی که کارها بر تو مشکل شود و در اموری که برایت شبهه حاصل شود، حل آن را به خدا و پیامبرش ارجاع ده، که خداوند به مردمی که هدایتشان را علاقه داشته، فرموده است: ای کسانی که ایمان آوردهاید! خدا و پیامبر و اولیالامر از خودتان، را اطاعت کنید و اگر در برنامه ای اختلاف کردید، حکمش را به خدا و رسول بازگردانید. بازگرداندن به خدا، قبول آیات محکم او، ارجاع به رسول و پذیرفتن سّنت اوست که جمع کنند همگان بر یک رأی است و پراکنده نیست».(همان)

امیرالمؤمنین علیه السلام در سیر عملی خویش، التزام به تقوای الهی و پایبندی به حدود الهی را که آثاری چون وحدت و همدلی امت اسلامی بر آن مترتب است، بر خود فرض دانسته، از اتخاذ هر تصمیم و ارتکاب هر عمل مغایر با قوانین عادلانه، اجتناب میفرمودند تا به انسجام جامع مسلمین خللی وارد نشود.(همان، خطب ۲۰۰)

از جنبه های بارز در سیمای حکومتی امام علی(ع) که به خوبی توانست زمینه را برای وحدتبخشی بین تمامی مردم و اصناف فراهم آورد، برابری همگان در برابر قانون و لزوم استفاده و بهرهمندی عادلان همگان از سرمایه های ملی است. در نظام عدل علوی، هیچ یک از مسئولان عالیرتبه حق ندارند برای خود امتیازات ویژه قائل شوند. شیو عدل علی(ع) در ابتدای حکومتشان، همگان را متعجب ساخت؛ چون تمام اموال و ثروتهای کلانی را که از سوی خلفای پیشین به اشخاص بخشش و عطا شده بود، به طور کلی مصادره کردند. بیتردید یکی از مضرّات عدم توجه به این مهم، میتواند ایجاد تفرقه و انشقاق بین آحاد جامعه باشد. این روشهای قانونی عدالت خواهانه به مذاق خیلیها خوشایند نبود؛ زیرا با منافع و ثروتهای بادآورد آنان کاملاً در تضاد بود. امام در دومین روز حکومت خود و در اولین سخنرانی بعد از بیعت مردم، از تساوی حقوق سخن گفتند و مهاجرین و انصار را با مسلمانان متأخر و حتی تازهمسلمانان، در حقوق و حدود برابر دانسته، فرمودند: «مال از آن خداوند است و بین شما به تساوی تقسیم میشود. هیچ کس در این تقسیم بر دیگران برتری ندارد و برای مّتقین در روز قیامت بهترین اجر و ثواب خواهد بود»(ابن ابیالحدید، ۱۴۰۴، ج ۷: ۳۷). اجرای تساوی در تقسیم بیت المال آن قدر برای مردم عرب و حتی غیر عرب عجیب و غیر منتظره بود که حتی ام هانی، خواهر امیرالمؤمنین علیه السلام وقتی متوجه شد سهم او از بیت المال با سهم کنیز عجمیاش یکسان مقرر شده، با عصبانیت نزد امام رفت و به او اعتراض کرد و امام نیز پاسخ داد که در قرآن، برتری عرب را بر عجم ندیده است. (جعفریان، ۱۳۷۶: ۷۰)

حضرت علی(ع) به منظور جذب حداکثری مردم بر محور دین اسلام، معیارهای کلی را معرفی میکنند تا ملاکهای غیر منطقی سبب طرد و جدایی افراد نشود: هر که به سوی قبل ما روی کند و ذبایح ما را بخورد و به پیامبر ما ایمان آورد و به آنچه ما شهادت میدهیم گواهی دهد، در دین ما داخل شده و ما بر او حکم قرآن و حدود اسلام را اجرا میسازیم. هیچ کس بر دیگری برتری ندارد، مگر به تقوا. بدانید که برای پرهیزگاران نزد خداوند برترین پاداش و بهترین جزا و نتیجه است. (کلینی، ۱۴۰۷، ج ۱: ۳۶۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۲۹۲:۶۵) تحقق اتحاد میان مسلمانان با نفی تفکر اصالت قومی و نژادی و طردِ اندیش عصبیت محوری، مقدور و میسور است؛ زیرا عصبیت قومی و تفاخر جاهلی، مهم ترین مانع اتحاد اعراب صدر اسلام بود که سبب شد پیامبر اسلام(ص) برای جلوگیری از تداوم آن در وصیتنامه اش به حضرت امیرمؤمنان(ع) بدان تأکید ورزد:

«ای علی! خداوند تبارک و تعالی با اسلام، نخوت، تکبر و تفاخر جاهلی را از میان برداشته است. آگاه باش که انسان ها همه از آدماند و آدم از خاک و بزرگوارترین آنان نزد خداوند پرهیزگارترین آنهاست»(صدوق، ۱۴۱۳، ج ۴: ۳۶۳). وحدت و برادری با دینداری، حسَب وَ نسَب با اخلاق دینی و کرامت با پرهیزگاری ارزیابی میشود. توحید، بیان رسای اتحاد مسلمانان در هم زمینه ها و پدیدآورند الفت دلها میان موحّدان در هم عرصه هاست. در فرهنگ اسلامی، هم انسان ها به لحاظ اعتقاد و ایمانشان به خدا، با هم برادرند و بر همین اساس، ملاک تنظیم روابط اجتماعی بر مبنای ایمان و تقوای الهی استوار است. پس تنها قوانین عادلان مکتب اسلام است که میتواند روابط جوامع بشری را انسجام دهد و آن را به رشد و شکوفایی واقعیاش برساند.(جوادی آملی، ۱۳۹۱: ۳۶۰-۳۵۹)

پرواضح است که این حجم از تأکیدهای گفتاری و رفتاری امیرالمؤمنین علیه السلام بر پایبندی به قوانین عدالت محور الهی و نبوی، به منظور مبارزه با معیارها و مؤلفه های وحدتستیز و تفرقه افکنانه، همچنین احقاق حقوق آحاد جامعه است تا هم از دفع و طردهای سلیقه ای افراد از جامع مسلمین جلوگیری کند، هم حق افراد تضیع نشود و تبعیض طبقاتی و نژادی اتفاق نیفتد. پس بستری این چنین که قوانین عادلانه اش از شارع و کتاب واحد و مفسّر معصوم نشأت میگیرد، وحدتآفرین است؛ زیرا وضع و اجرای قوانینش، بر اساس ب