فایل پاورپوینت کامل جلوه های ادبیات مقاومت و پایداری در شعر شاعران شیعه با رویکرد به گفتمان رضوی

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جلوه های ادبیات مقاومت و پایداری در شعر شاعران شیعه با رویکرد به گفتمان رضوی :

مقدّمه

مفهوم پایداری و مقاومت ناظر بر ایمان، اعتقاد و ارزش ها و بخشی از حیات مادّی و معنویّ است که از ایمان راسخ و اعتقاد سرچشمه می گیرد. ادبیّات مقاومت و پایداری یکی از شاخه های مهم ادبیّات متعهّد است، چرا که برخوردار از اصل تعهّد یعنی مشارکت آگاهان ادیب در جریان های سیاسی و اجتماعی جامعه و موضع گیری در قبال آن است. (شیخ، ۱۹۹۴: ۱۳) صرف نظر از ویژگی های کلّی این نوع ادبیّات، وجه ممیّز آن از سایر مقوله های ادبی در پیام و مضمون آن نهفته است. به این معنا که آثاری از این دست اغلب آیین دردها و مظلومیّت های مردمی هستند که قربانی نظام های استبدادی شده اند. این آثار ضمن القای امید به آینده و نوید دادن به پیروزی موعود، دعوت به مبارزه، ایستادگی در برابر ظلم و ستم و ستایش آزادی و آزادگی، ارج نهادن به سرزمین مألوف و شهیدان و جان باختگان وطن در بطن خود دارند. (کاکایی، ۱۳۸۰: ۵۵ -۵۶)

در این میان سخنان و گفتارهای پیشوایان معصوم (ع) از جمله امام رضا (ع) مرکز ثقلی برای ادبیّات مقاومت و پایداری به شمار می آیند؛ زیرا از اهداف مهمّ آن امام همام ریشه کن ساختن ظلم و جور بوده است. «این نوع ادبیّات، ادبیّات عشق و ایثار است، ادبیّات توفنده و پرتلاطمی که آلودگی به یأس و سکون را نمی پذیرد و بسان روح پیوسته در کالبد خمود ادبیّات هر عصر دمیده می شود. در واقع، این گون ادبی در طول تاریخ و در کشاکش تهاجم قدرت ها و تدافع جوامع سلطه ناپذیر، همواره به مثابه سلاحی بازدارنده رخ نموده و موجبات احیا، تداوم و بقای فرهنگی جوامع مورد تهاجم یا تحت سلطه را فراهم آورده است. » (کنفانی، ۱۳۶۱: ۱۷) و بسیاری از شاعران شیعی از این ادبیّات تأثیر پذیرفته و در اشعارشان از گفتمان رضوی بهره جسته اند.

۱- بیان مسأله

ادبیّات پایداری یکی از شاخه های مهمّ ادبیّات متعهّد است که به واسط رویکرد فکری و اعتقادی اش، مفاهیمی بزرگ و باورمند را در خود پرورانده و در عصر نوین به صورت یک گون ادبی جهان شمول بروز و ظهور نموده است، ریشه در منابع دینی اصیل دارد و با الهام گرفتن از قرآن و سخنان معصومین (ع) در طول تاریخ به عنوان یک جریان اثرگذار ایفای نقش نموده است. جلوه های ادبیّات مقاومت و پایداری با وجود اهمیّت والا و اساسی آن در تحقیقاتی که تاکنون دربار سخنان و کردار و رفتار سنّت معصومین (ع) و تأثیر آن در شعر شاعران شیعی صورت گرفته، مغفول مانده است؛

لذا پرداختن به مهمّ ترین بن مایه های ادب مقاومت و پایداری در گفتمان رضوی و تأثیر آن بر شاعران شیعی مسأله ای است که پژوهش حاضر درپی کشف آن است.

۱-۱: پرسش های پژوهش

پژوهش پیش رو در جستجوی پاسخ به این پرسش ها است:

۱- آیا در اشعار شاعران شیعی بن مایه های ادبیّات پایداری متأثّر از گفتمان رضوی وجود دارد؟

۲-جلوه های مقاومت و پایداری در شعر شاعران شیعه با توجّه به گفتمان رضوی چیست؟

۱-۲: فرضیّه های پژوهش

پرسش های ذکر شده فرضیّه هایی را به وجود آورده است که به این شرح می باشد:

۱- به نظر می رسد که در اشعار شیعی بن مایه های ادبیّات پایداری متأثّر از گفتمان رضوی وجود دارد؛

۲- احتمال می رود جلوه های مقاومت و پایداری در گفتمان رضوی؛ از جمله هجرت، شهادت طلبی، دعوت به جهاد و مقاومت و پایداری، انتظار منجی، مرگ و جانبازی، رنج تبعید و غربت، مقاومت و پایداری در شعر شاعران شیعی نمود و بروز داشته است.

۱-۳: پیشین پژوهش

در خصوص بررسی جلوه های ادبیّات پایداری در اشعار شاعران، مقالات و پایان نامه هایی نگاشته شده است که از جمله آن ها می توان به موارد ذیل اشاره نمود:

۱- مقال سهم ادبیّات پایداری در کتاب های درسی (حسام پور، حاجبی: ۱۳۸۷). در این مقاله به اهمیّت ادبیّات پایداری و نقش و جایگاه آن پرداخته شده است؛

۲- جلوه های مقاومت در آثار محمد الماغوط (قادری، ۱۳۸۹) نگارنده در اثر مذکور به جلوه های مقاومت در آثار ماغوط پرداخته و نقش اشعار و کلمات وی را در بیدارسازی ملّت نشان داده است؛

۳- پایان نام بررسی جلوه های ادبیّات پایداری در شعر محمود صالح هواری (باوان پوری، ۱۳۹۱). نگارنده در این پایان نامه به جلوه ها و نمود ادبیّات پایداری در شعر هواری پرداخته و مهمّ ترین جلوه های ادبیّات را در اشعار وی نشان داده است؛

۴- پایان نام بازتاب مفاهیم مقاومت در اشعار یحیی سماوی (جباری گیلانده، ۱۳۹۰).

با بررسی های انجام شده، تا کنون پژوهش مستقلی درباره « جلوه های ادبیّات مقاومت و پایداری در شعر شاعران شیعه با رویکرد به گفتمان رضوی» نگاشته نشده است. در این تحقیق، به بیان جلوه های پایداری و مقاومت در شعر شاعران شیعی در پرتو گفتمان رضوی با ذکر نمونه ها خواهیم پرداخت. بنابراین مقاله حاضر از این جهت دارای رویکردی جدید است.

۱-۴: ضرورت و اهمیّت پژوهش

با توجّه به جایگاه ادبیّات پایداری و مقاومت در بیدارگری مردمی و نقش تعیین کنند این گون ادبی در شکل گیری افکار و اندیشه های مردم در ظلم ستیزی و رشد و بالندگی جوامع انسانی، ضروری می نمود که پژوهشی مستقلّ در ارتباط با این نوع ادبی با توجّه به گفتمان رضوی انجام پذیرد تا بیان شود عوامل بنیادی که سبب شده ادب مقاومت تا امروز اصالت و ماندگاری داشته باشد، برآیند تلاش ها و مجاهدت های حضرت علی بن موسی الرضا (ع) بوده است.

۱-۵: روش پژوهش

اجرای این پژوهش، با مطالعه منابع کتابخانه ای و اسناد دست اوّل انجام شده که اغلب با رویکرد تحقیق ادبی و تاریخی جمع آوری گردیده، و با بازخوانی، بررسی اسناد و پژوهش های موجود، داده های کیفی به صورت توصیفی و تحلیلی طبقه بندی و ارایه گشته اند.

۲- جلوه های مقاومت و پایداری در شعر شاعران شیعی با رویکرد به گفتمان رضوی

۲-۱: هجرت

یکی از رویدادهای مهمّ در تاریخ ایران و هم چنین یکی از فراز های حسّاس تاریخ تشیّع؛ هجرت امام رضا (ع) به ایران و استقرار ایشان در خراسان و مرکز خلافت آن دوران، یعنی مرو می باشد. البتّه باید در این جا اشاره شود که هجرت امام رضا (ع) که در واقع یک مهاجرت سیاسی اجباری بود و در اواخر سال ۲۰۰ه.ق. به اصرار و دستور مأمون، خلیف وقت بنی عباس انجام یافت و این سفر حدود چهار ماه طول کشید و امام (ع) در نیم اوّل سال ۲۰۱ ه.ق. به مرو رسیدند. و بعد از ۳ سال به دست مأمون عباسی به شهادت رسیدند. امّا این هجرت منشأ و خاستگاه بروز آثار و پیامدهایی مهمّ و درخشان در زمینه های قوام اسلام و مکتب اهل البیت (ع)، گسترش فرهنگ تشیّع در ایران و افشای چهر سیاسی مأمون گشت، به گونه ای که می توان به جرأت گفت: ما ایرانیان حیات معنویّ و فکری خود را وامدار این هجرت و پیامدهای آن هستیم. (صالحی، ۱۳۸۴: ۵۴-۵۵) به هنگام هجرت از مدینه به مرو، حضرت در هر کجا زمینه را مساعد می یافتند از فرصت استفاده می کردند و پیام امامت خود را به گوش مردم می رساندند. به عنوان نمونه در اجتماع عظیم مردم نیشابور در یک عبارت کوتاه، مفاهیم بسیاری را به شنوندگان دانشمندان، نویسندگان، اهل حدیث و مردم عادی منتقل کردند. در حدیث قدسی معروف و پرآوازه نقل کردند: «کَلِمَهُ لَا الِهَ الَّا اللَّهُ حِصْنِی، فمَنْ قالَهَا دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی»، آن گاه پس از مکثی کوتاه ادامه دادند: «بِشَرْطِهَا وَ شُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا.» (ابن بابویه، ۱۳۸۸: ۲/۴۶۳، مجلسی، ۱۴۰۳: ۴۹ /۱۲۳)

«کلم لا اله الا الله دژ محکم من است که هر کس آن را بگوید وارد دژ من شود و هر کس وارد دژ من شود از عذاب من در امان است. امّا این شرط هایی دارد و من از شرط های آن هستم.»

تمام جهت گیری ها و تلاش های امام (ع) این بود که توطئه های مامون و درباریان او را نقش بر آب سازد.

«نحو خروج امام (ع) از مدینه به مرو، خداحافظی ایشان با قبر پیامبر (ص) و خانواده اش در مدینه، آغاز مبارزه با دستگاه خلافت طاغوتی مأمون بود. برخورد امام (ع) با این دستگاه در زمان اقامتشان در مرو حکایت از تحریم حاکمیّت عبّاسی از سوی ایشان داشت. چنان که دخالت نکردن حضرت در امور سیاسی و حکومتی- با آن که ولیعهد بود – بزرگ ترین فریاد اعتراض در برابر حکومت نامشروع مأمون به شمار می رفت. این نوع مبارزه سیاسی با حاکمیّت طاغوت در زندگی ائمّ دیگر (ع) دیده نمی شود. » (امینی، ۱۳۸۳: ۸۴)

و دعبل خراعی شاعر پرآواز شیعی در این باره سروده است:

مُشَرَدُّونَ نُفُوا عَنْ عُقْرِ دَارِهِمْ

کَأَنَّهُمْ قَدْ جَنَوْا مَا لَیْسَ یغْتَفَرُ

(ابن بابویه، همان: ۲/۶۲۸)

«(آل احمد) همگی از خانه هایشان آواره و در به در شدند، گویی به جرمی دست زده اند که هرگز بخشوده نیاید.»

دعبل در این بیت تصریح می نماید که ائمّه (ع) پیوسته در حال هجرت و مجاهدت بودند و دلیل هجرتشان این که پرچمدار مبارزه در برابر حکومت های نامشروع و طاغوت به شمار می رفتند. شاعر با استفاده از تشبیه این حقیقت را به مخاطب یادآوری می نماید که آل احمد (ع) دست به جرمی نزده اند که این چنین تبعید و آواره شده اند.

و نیز با تأثیر از سخنان امام رضا (ع) این گونه سروده است:

أَلَا أَیهَا الْقبْرُ الْغَرِیبُ مَحلُّهُ

بطُوسَ علَیْکَ السارِیَاتُ هَتُونُ

شَکَکْتُ فَمَا أَدْرِی أَمْ سَقَی شَرْبَهً

فَأَبْکِیکَ أَمْ رَیْبَ الرَّدَی فَیَهُونُ

وَ أّیُّهُمَا مَا قُلْتَ اِنْ قُلْتَ شَرْبَهً

وَ اِنْ قُلْتَ مَوْتَ إِنَّهُ لَقَمِینُ

(ابن شهرآشوب، بی تا، ۴/۳۷۷)

«ای قبری که جایگاهش در طوس غریب است، اشک های غم پیوسته بر تو ریزان است؟ در شبهه ام که آیا تو را زهر خوراندند تا بر تو گریه کنم یا به مرگ طبیعی از دنیا رفته ای تا داغ تو بر من آسان تر گردد. و هر کدام را بگویی چه بگویی به زهر و چه بگویی به مرگ طبیعی هر دو سزاوار گریستن است.»

شاعر در این ابیات حزن و اندوه خود را بیان می کند و به هجرت و غربت امام (ع) اشاره می نماید، و اشک غم می ریزد. دعبل در این ابیات از اسلوب تنبیه (ألا) که باعث توجّه و تمرکز مخاطب نسبت به سخن شاعر می شود، نیز بهره مند گشته است. در اسلوب تنبیه نوعی ایجاز و اختصار وجود دارد که به زیبایی و جذابیّت کلام کمکی شایان می نماید.

۲-۲: شهادت طلبی

«واژ شهادت به معنی حضور، علم به امور ظاهری، شهادت دادن، خبر قاطع دادن، مشاهده نمودن است. شهید که جمع آن شهدا می باشد بر وزن فعیل به معنی فاعل است و گاه در تأویل به معنای مفعول نیز به کار می رود.» (ابن منظور، بی تا، ۷/۲۲۵) شهید کسی است که در راه خدا کشته می شود و یا مجاهدی است که در طریق حقّ جان می سپارد. «در قرآن کریم ماده شهد ۱۶۰ بار به صورت مشتقّات مختلف ذکر شده که واژه شهید ۳۵ بار و جمع آن شهداء ۲۰ بار و مثنّای آن شهیدین ۱ بار به کار رفته است.» (عبدالباقی، ۱۳۹۱: ۵۱۵-۵۱۶)

علاوه برآیات قرآن، سخنان ائمّ معصومین (ع) از جمله امام رضا (ع) درباره شهید و شهادت از غنای بالایی برخوردار است. امام رضا (ع) به هنگامی که دعبل خزاعی در محضرش قصیده ای را سرود و به این بیت رسید:

وَ قَبْرٌ بِبَغْدَادَ لِنَفْسِ زَکِیَّهٍ

تَضَمَّنَهَا الرَّحْمَنُ فِی الْغُرُفَاتِ

«و قبری در بغداد است که از برای نفس طیّب و طاهر امام موسی کاظم (ع) است که حقّ تعالی آن نفس طیّب را در غرفه های بهشتی جای داده است.»

شاعر در این بیت از اسلوب استعار مصرّحه استفاده کرده است و بی آن که نامی از محبوب بیاورد، آن را از طریق جریان وابستگی به ظهور می رساند. به کارگیری این استعاره نقشی به سزا در بیان معانی که شاعر سعی در انتقال آن ها دارد ایفا می نماید.

امام رضا (ع) فرمود: دو بیت دیگر هم من به قصیده ات می افزایم تا این قصیده کامل شود، آن گاه فرمودند:

و قبْرٌ بطُوسٍ یَالَهَا مِنْ مصِیبَهٍ

تَوَقَّدُ بِالْأَحْشَاءِ فِی الْحُرُقَاتِ

إِلَی الْحشْرِ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ قَائِمًا

یُفَرَّجُ عَنَّا الْهَمَّ وَ الْکُرُبَاتِ

(ابن بابویه، ۱۳۸۸: ۲/۶۲۵)

«و قبری در شهر طوس است، وامصیبتا از غم و اندوهش که آتش مصیبت فاجع مرگش تا روز حشر در اعضا و رگ و ریش بدن شعله می زند، تا هنگامی که خداوند قائمی را برانگیزد و بر ستم و ستمکاران پیروز شود و درد و رنج ما را تا حدّی آرام بخشد.»

دعبل از امام پرسید: یابن رسول الله! این قبر در طوس از آن کیست؟ امام هشتم فرمود: «قَبْرِی، و لَا تَنْقَضِی ألْایَّامُ وَ اللَّیَالِی حَتَّی تَصِیرَ طُوسُ مُختَلَفَ شَیعَتِی وَ زُوَّارِی.» (همان: ۲/۶۲۵). «آن قبر، قبر من است. روزها و شب ها سپری نخواهد شد تا آن که شهر طوس محلّ تردّد شیعیان و زائران من بگردد»، بنابراین امام رضا (ع)، نماد پایداری و مقاومت و افتخار و الگو برای شیعیان محسوب می شود. امام (ع) در این ابیات از غموض و ابهام و ایجاز که از ویژگی های زیبایی شناسی است، استفاده نموده است. عبدالقاهر جرجانی بر این باور است که کلام در غموض، زیبایی و جمالی خاصّ می یابد، زیرا به طور طبیعی هر امری چون بعد از طلب و رنج حاصل شود، دست یافتن به آن شیرین تر و وقوعش در نفس والاتر و لطیف تر خواهد بود (جرجانی، ۱۳۹۷: ۱۶۶). منظور امام (ع) از قبری در شهر طوس، آرامگاه خودشان است که با چنین ابهام به صورت عمدی از جانب وی به جهت بر انگیختن شنونده یا به شگفتی درآوردن او مطرح می گردد.

۲-۳: مقاومت و پایداری در پرتو مناظره ها و جلسات علمی

به دلیل فضای نامناسب حاکم بر جامعه در زمان حکومت عبّاسیان، امام رضا (ع) در قالب مناظره ها و جلسات علمی به مبارزه و مقاومت در برابر مأمون پرداخت و پیام خود را در میان شیعیان منتشر ساخت و از این طریق معارف ارزشمند شیعه را اشاعه دادند. « به حقیقت می توان گفت حرکت علمی امام رضا (ع) از نظر تأثیر در بقای اسلام و عقاید مسلمانان، شبیه حرکت و جهاد علمی امام حسین (ع) در عاشورا بود. در واقع پیکار و پایداری و مقاومت فکری و علمی امام رضا (ع) در برابر تهاجمات فرهنگی حکومت هارون و مأمون، نجات بخش اسلام بود.» (زارعی، ۱۳۹۰: ۹۵-۹۶) به همین جهت بود که هرگاه مأمون پیشنهاد مناظره با سران و پیشوایان مذاهب مختلف را مطرح می کرد، امام از شرکت در مناظره استقبال می نمود، و نه تنها آن را به عنوان فرصت؛ بلکه به مثابه جبهه ای مبارزاتی و پایداری در جهت تبلیغ و نشر اسلام تبدیل می کرد. به عنوان نمونه مأمون به سلیمان مروزی دستور داد تا با امام (ع) مناظره کند و به وی گفت: « هدف من چیزی جز این نیست که راه را بر او ببندی؛ چرا که می دانم تو در علم و مناظره توانا هستی.» (پیشوایی، ۱۳۷۴: ۵۱۲)

امام رضا (ع) در این باره فرمود: « هنگامی که مأمون استدلال مرا با فرقه های مختلف به زبان هر یک بشنود، و ببیند که زبان همه آنان بند آمده و برهان آن ها دفع شده، و همگی ادّعای خود را رها کرده، و به قول من رجوع کرده اند، در آن هنگام خواهد دانست شایسته نیست که در این راه گام بردارد، و در این زمان است که پشیمانی او را فرا می گیرد. «وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ اِلَّا بِاللهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ» (ابن بابویه، ۱۴۰۸: ۱/۱۵۴) بنابراین امام رضا (ع) از مناظره به عنوان یک اهرم مهمّ در دفاع از عقاید حقّ و ابطال آرا و نظریّات باطل استفاده نمود.

درباره علم و دانشوری امام رضا (ع) علی بن ابی عبدالله خوافی سروده است:

یَا قَبْرَهُ أَنتَ قبْرٌ قَدْ تَضَمَّنَهُ

حِلْمٌ وَ عِلْمٌ وَ تَطْهِیرٌ وَ تَقْدِیسٌ

فَخْرًا فَإنَّکَ مَغْبُوطٌ بِجُثَّتِهِ

وَ بِالْمَلَائِکَهِ الْأَبْرَارِ مَحْرُوسٌ

(ابن بابویه، ۱۳۸۸: ۲/۱۵۱)

«ای آرامگاهش، آن قبری که بردباری و دانشوری و پاکی و پاکیزگی را در بر دارد. پس فخر و مباهات کن زیرا به سبب جسد او مورد رشک و حسدی، و به وسیل فرشتگان مقرّب در حفظ و حراستی.»

شاعر در مصرع اوّل از ضمیر غایب به جای صیغ مخاطب استفاده نموده، این سبک در زبان عربی کاملاً رایج است، زیرا نوعی زیبایی و ظرافت در کلام پدید می آورد (معروف، ۱۳۸۰: ۱۲۷) از جلوه های ادبی زیبایی که در این ابیات به چشم می خورد، «پی آوری» است. پی آوری که نغمه و نوا و مایه و معنای سخن را خوش و دلپذیر می کند، «یعنی از پی هم آوردن چند اسم، صفت، فعل، عبارت یا جمله» (نوروزی کرمانشاهی، ۱۳۸۸: ۵۷) شاعر در بیت اوّل چند صفت را پی درپی ذکر نموده است.

۲-۴: دعوت به جهاد و مقاومت و پایداری

قرآن کریم به عنوان کتاب هدایت مسلمانان دستور فرموده است که اگر دیگری به حقّوق شما تجاوز کرد در این صورت متجاوز است، باید از حقّوق خود دفاع نماید و در راه خدا با آن ها بجنگید. توصی اکید قرآن بر این است که مجاهدان در راه خدا در نزد او از قرب و برتری برخوردار هستند. «وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِینَ عَلَی الْقَاعِدِینَ أَجْرًا عَظِیمًا» (نساء /۹۵)، «خداوند جهادکنندگان را بر وانشستگان به مزدی بزرگ برتری داده است.» هدف نهایی جنگ و جهاد و پایداری و مقاومت از دیدگاه اسلام، برقراری صلح است، بنابراین جهاد و پایداری به منظور مقابله با ظلم و ستمی می باشد که بر مسلمانان روا شده است. مقابله در برابر چنین ظلم و ستمی از دیدگاه قرآن، آمادگی تسلیحاتی و مقابل نظامی است. «وَأَعدُّوا لَهمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ وَ مِنْ رِبَاطِ الْخَیْلِ…» (أنفال/۶۰)، «و برای کارزار با آن ها آن چه می توانید نیرو و اسبان بسته و زین کرده آماده سازید…»

امام رضا (ع) به عنوان انسانی پاک، آزادی و شرافت را در مرگ با عزّت می بیند، و آن را بر حیات و زندگی همراه با پستی و خفّت ترجیح می دهد. البتّه ایشان مانند امام حسین (ع) دست به قیام و جهاد در میدان جنگ نزد؛ امّا در جبه فرهنگی و علمی در برابر حاکمان جور عبّاسی مقاومت و پایداری نمود. اصل مقاومت و پایداری در برابر متجاوز در تعالیم رضوی بسیار مورد تأکید قرار گرفته است و حضرت در این باره تصریح می نمایند: «إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جلَّ یبْغِضُ رَجلًا یُدْخَلُ عَلَیْهِ فِی بَیْتِهِ وَ لَا یُقَاتِلُ.» (ابن بابویه، ۱۳۸۸: ۲/۳۲۲)، «خداوند متعال کسی را که در خانه اش مورد تجاوز قرار گیرد و به دفاع برنخیزد دشمن می دارد.» سخن امام رضا (ع) با ادات تأکید همراه است و از سبکی قاطع و استوار برخوردار می باشد. در این حکمت رضوی، دفاع از خانه و بیت شامل وطن هم می شود. وطن، در دین اسلام و در هم ادیان آسمانی از احترامی ویژه برخوردار است و جنب الهی و مفهومی مقدّس دارد، به همین جهت یکی از نشانه های افراد با خرد و اهل ایمان میهن دوستی است. دفاع از خانه و کاشانه و وطن تا آن جا اهمیّت دارد که انسان بنابر فرمود امام رضا (ع) در حفظ آن باید جان افشانی نماید. شایان یادآوری است که دعوت به جهاد و مبارزه همیشه با امر و دستور مستقیم همراه نیست. گاهی شاعر و نویسنده با توصیفی که از جامعه و شرایط سیاسی و اجتماعی آن ارایه می دهد، گویی فتوای مبارزه علیه دشمن را پنهانی صادر می کند. (مردانی، ۱۳۷۶: ۱۴۱) امام رضا (ع) علاوه بر این سخنان صریح، در راستای حفظ تعالیم اسلام و سنّت پیامبر (ص)، مقاومت و پایداری همه جانبه در برابر مأمون نمود که در نتیجه نه تنها مأمون به اهداف خود نرسید و موفّق به مشروعیّت بخشیدن به حکومت خود نشد؛ بلکه مسیر برای پیشبرد اهداف امام رضا (ع) هموار شد. یکی از شاعرانی که در پرتو گفتمان رضوی دربار مرگ و جهاد اشعاری زیبا سروده أشجع بن عمرو سلمی است:

حقًّا بأَنَّ الرِّضَا أَوْدَی الزَّمَانَ بِهِ

ما یَطْلُبُ الْمَوْتُ اِلَّا کُلَّ مَنْفُوسِ

(اصفهانی، ۱۳۸۹: ۵۴۶)

«آری چنین است، زمانه امام رضا (ع) را از میان ما برد، و مرگ جز گرانمایه و نفیس را طلب نمی کند.»

شاعر در این بیت می گوید که امام رضا (ع) از گرانمایه ترین اشخاص بوده و مرگ هم دنبال اشخاص نفیس است. علاوه بر آن برای تأکید معنا از مفعول مطلق تأکیدی «حقّاً» استفاده نموده است که تأکیدی بیش تر را افاده می کند.

و یا در بیت دیگر چنین سروده است:

وَ لَوْ بدَا الْمَوْتُ حَتَّی یَسْتَدِیرَ بِهِ

لَاقَی وُجُوهُ رِجَالٍ دُونَهُ شُوسِ

«و اگر مرگ آشکار شود، و به گرد او درآید، چهر مردانی را خواهد دید که بی اعتنا و خشم آلود به او می نگرند.»

شاعر در این بیت تصریح می نماید که وجود نازنین امام (ع) آن قدر شریف و ارزشمند است که اگر مرگ به سراغ او بیاید مورد تنفّر مردم قرار می گیرد.

و محمّد بن حبیب ضبّیّ دربار جهاد سروده است:

یَا لَیْتَ شِعْرِی هَلْ بِقَائِمِکُمْ غَدًا

یَغْدُو بِکَفِّی لِلْقَرَاعِ حِسَامُ

تُطْفِی یَدَایَ بِهِ غَلِیلًا فِیکُم

بَیْنَ الْحَشَا لَمْ تَرْقَ مِنْهُ أُوَامُ

(ابن بابویه، ۱۳۸۸: ۲/۶۱۵)

«ای کاش می دانستم آیا ممکن است فردا که قائم شما ظهور می کند در دست من –برای کوبیدن دشمن- شمشیر برّان باشد. دست های من با آن شمشیر سوزش درونی خود را برای شما که فرو نمی نشیند و آرام نمی گیرد، خاموش کند. »

شاعر در این ابیات آرزو می کند که در هنگام قیام مهدی (عج) با شمشیر به جهاد و مبارزه علیه دشمنان بپا خیزد و سوزش درونی خود را خاموش نماید. علاوه بر آن از «لیت» استفاده می کند که برای «تمنّی» به کار می رود. «تمنّی یعنی طلب حصول امر محال و یا امری که در آن سختی و دشواری است» (بدیع یعقوب، ۱۳۸۶: ۵۸۸) شاعر در ابیات یادشده، آکنده از احساسات سرزنده ای است که در آرزوهایش آن را جای می دهد.

۲-۵: انتظار منجی

یکی دیگر از مؤلّفه های پایداری و مقاومت در گفتمان رضوی انتظار منجی و امید به پیروزی درخشان است. انتظار منجی، انگیز مبارزه و پایداری و جهاد و حفظ ارزش ها را در مردم تقویت خواهد نمود. امید به آینده در تعالیم رضوی وابسته به تحقّق ظهور منجی عالم بشریت مهدیّ موعود (ع) است که چون بهار به جمود فکری و جهان مادّی، روح و لطافتی تازه و آن جهانی می بخشد. «بزرگترین خطری که هر جامعه را تهدید می کند و سقوط و انحطاط آن را قطعی می سازد، یأس و نا امیدی از رسیدن به کمال و سعادت است؛ امّا نقط مقابل این ناامیدی، انتظار و باور عمیق و قلبی به فرا رسیدن و ظهور موعود و سامان یافتن اوضاع پریشان بشر است.» (محدّثی خراسانی، ۱۳۸۸: ۲۸۷) امید به منجی، نقط قوّتی برای تحمّل مصایب و سختی ها و تلاش برای پیروزی در راه هدف است. امید داشتن، یعنی هر لحظه آمادگی داشتن برای چیزی که تولّد