بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل حقوق بشر، حقوق دینی در ترازوی عقل :

جهان اندیشه، ش ۹

چکیده: آقای همتی در این مقاله به نقد دیدگاه های سیدحسن امین در موضوع حقوق بشر، پرداخته است . در نظر ایشان پنج محور اصلی در سخنان آقای امین وجود دارد که تعارض حقوق بشر دنیوی را با حقوق بشر اسلامی می شناساند . آقای همتی در این مقاله به تعریف و تمجید و مدح و ستایش از حقوق بشر می پردازد و شمشیر تیز می کند تا بر گردن مخالفان آن بکشد .

اخیرا پست مدرنیست ها و متفکران سنتی که کتب مقدس دینی را چیزی چون کتاب حقوق مدنی می انگارند، با اعلامیه جهانی حقوق بشر – به دلایل عدیده – به مخالفت پرداخته اند . سید حسن امین در مطلب ارائه شده در همایش بررسی مسائل حقوق بشر در دانشگاه علامه طباطبایی (۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۱) با عنوان «حقوق بشر: جهان شمولی یا نسبیت دینی – فرهنگی؟» ^(۱) چاپ شده در شماره آذر ماهنامه جهان اندیشه، اعلامیه جهانی حقوق بشر را نقد و حقوق بشرالاهی – اسلامی را جای گزین آن می کند . دلایل ایشان را می توان در پنج بند خلاصه کرد:

۱ . ایشان در بحث اول خود می گوید: «حقوق بین المللی بشر، مبتنی بر اندیشه های بشری، این جهانی، خردورزانه و فردمحورانه است » سپس در رد آن تحت عنوان «تقابل دین با حقوق بشر جهانی » می گوید: «تفاوت حقوق بشر اسلامی با حقوق بشر جهانی در چیست؟ گفتیم که حقوق بشر جهانی، بر انسان مداری، تعقل و خردورزی مبتنی است … بر عکس، در فرهنگ دینی و سنتی شرق، از جمله در الاهیات اسلامی، عقل بشری را ناقص می دانند و انسان را از تدوین قانونی که مصالح عام بشر و نجات نهایی او را تضمین کند، ناتوان می انگارند و به همین دلیل، به قاعده لطف، ارسال رسل و انزال کتب را بر خدا واجب می شمارند .»

در اینکه حقوق بشر، خردورزانه و محصول عقل خودبنیاد است، شکی نیست . در دنیای سنتی گذشته که بشر پیشرفت نکرده بود و با توانایی های علمی حاصل شده موفق به دخل و تصرف در طبیعت نشده بود و به نقادی معرفت خود دست نیافته بود و فقط از عقل ابزاری – به قول نویسنده محترم – تنها در مقام استنباط احکام استفاده می کرد، خود را نیازمند به هدایت از آسمانی می دانست و دارای بینش شهودی بود . اما با پیشرفت علم و کشفیات علمی و روش شناسی و معرفت شناسی جدید، عقل نه تنها ابزار معرفت، که داور و نقاد و معیار سنجش آن نیز شد . لذا یگانه داوری که می توان کلیه معارف بشر – در همه رشته های علوم طبیعی و انسانی و دینی – را با آن سنجش و نقادی کرد، عقل است . هیچ داور و قاضی و معیار سنجشی خارج از عقل برای نقادی و داوری وجود ندارد . این است معنای خودبنیادی عقل نقاد .

ادله آقای امین مستلزم پیش فرض هایی است که درون دینی نیستند، بلکه هر معرفت دینی ای بر آن متکی است و بدون این پیش فرض های برون دینی، نمی توان وارد متن دین شد; پیش فرض هایی مانند: ۱. ناقص بودن عقل بشری; ۲. نیاز انسان به دین برای هدایت و حتی قانونگذاری; ۳. قاعده لطف و وجوب ارسال رسل و به تعبیری تعیین تکلیف برای خداوند; ۴. ابزار بودن عقل فقط در حد استنباط احکام شرعیه از کتاب و سنت; ۵. ناتوانی عقل از تعیین و تدوین حقوق بشر; ۶. تعریف عقل به «عقل استقرایی » ; ۷. ابدی و ازلی پنداشتن حقوق و قوانین دینی; ۸. قائل بودن به ماموریت انبیا برای تدوین و تشریح حقوق بشر جهانی، و بسیاری پیش فرض های دیگر که حداقل یک موضوع را اثبات می کند و آن، این است که پس دین هم برای فهمیده شدن نیازمند عقل و معارف بشری، و متکی به آن است و … حتی عقل می تواند آن معارف دینی را به عنوان بخشی از معرفت بشری به نقد بکشد . ایشان به وسیله عقل می خواهند ثابت کنند که عقل ناقص است و نیازمند متکایی به نام دین است . با زور و قدرت حکومت نمی توان عقلانیت و نقادی و حتی شکاکیت را در هیچ موردی – چه معارف علمی (طبیعی و انسانی) و چه معارف دینی – تعطیل کرد . عقلانیت یک پروژه کامل و تمام عیار «همه یا هیچ » است . خط قرمز یعنی نفی عقلانیت . ابزاربودن عقل صرفا در مقام استنباط احکام شرعیه در کتاب و سنت، به معنای نفی عقلانیت است; چون عقلانیت در عصر جدید فقط با ارتقای آن، نه تنها به عنوان ابزار شناخت، که در مقام معیار و داور و نقاد است که معنا و مفهوم مدرن خود را می یابد . جوهر مدرنیته نیز چیزی جز عقل خودبنیاد و عقل نقاد نیست . نفی این مقام عقل، نفی پروژه عقلانیت است . با نفی عقل چگونه می توان پیش فرض های برون دینی را که نویسنده محترم آورده اند، اثبات کرد؟ این، یعنی نفی عقل به کمک عقل; یعنی پارادوکس و تناقض، و بر نویسنده است که این تناقض را حل نماید .

در پرتو عقلانیت مدرن بود که پس از سخت کیشی قرون وسطایی مسیحی و جنگ های خونین مذهبی و جنگ های سی ساله کاتولیک ها و پروتستان ها در اروپا و جنگ جهانی دوم با میلیون ها کشته و زخمی، فکر تنظیم حقوق بشر به قصد ختم نزاع ها و جنگ های خونین نژادی و سیاسی و احقاق حقوق انسان ها و حرمت نهادن به انسان – به صرف انسان بودن – در اذهان خطور کرد . حقوق بشر که حاصل عقلانیت انتقادی و مدرن بشر است، عقلانیت را به جای خشونت می نشاند .

اینکه نویسنده محترم دین را در مقابل حقوق بشر قرار می دهد، به این دلیل است که ایشان به خدای قانونگذار معتقد است; در صورتی که هدف بعثت انبیا نه وضع قوانین اعتباری، که کشف حقایق جاودانی است; حقایقی که به واسطه عقول و ادراک بشر قابل کشف و شناخت نیست . دستگاه های اعتقادات دینی، پارادایم هایی برای چگونگی تصعید حیات معنوی و سلوک دینی و پاسخ گویی به نیاز معنوی و عرفانی انسان است; نه ساختن و وضع قوانین اعتباری برای حکومت گروه و قشری خاص یا مجازات انسان ها و یا حتی مجازات مجرمان . اگر عقل بشر قادر به شناخت شرایط و نیازهای خود نباشد و نتواند برای معضلات خود قانون وضع کند، قادر نخواهد بود که قدم از قدم بردارد و دین را هم که نیازی متعالی تر و پیچیده تر است، هرگز نخواهد شناخت . شناخت انسان اگر معتبر است، هم در حوزه دین شناسی اعتبار دارد و هم در حوزه های علمی و هم در شناخت نیازها و شرایط خود . پس یگانه ابزار و یگانه داور و معیار سنجش و قضاوت در همه حوزه ها همین عقل قاصر و مقصر است .

۲ . حقوق بشر، دنیوی و این جهانی است، و این با حقوق بشر اسلامی که به منظور سعادت اخروی تدوین شده است، تناقض دارد . پروفسور سید حسن امین می گوید: «در حقوق بین الملل بشر، تضمین آزادی های بشر برای دست یافتن او به سعادت این جهانی است و انسان مختار است که دین داشته باشد یا نداشته باشد . در حقوق اسلامی به منطوق قرآن که «و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون » غرض و غایت از خلقت بشر، خداپرستی و خداشناسی است . این تعارض جدی را بین جهان بینی حقوق بشر جهانی، از یک سوی، و حقوق بشر اسلامی، از سوی دیگر، از جهت کلامی و فلسفی نمی توان انکار کرد» . چه تعارضی دارد که انبیا به منظور سعادت اخروی بشر مبعوث شده باشند و بشر هم در انتخاب دین و عقیده آزاد باشد؟ بنا بر کدام دلیل، پذیرش دین اجبار و اکراه بردار است؟ چه مانعی دارد که فلسفه خلقت انسان، بنا بر عقیده ما مسلمانان، عبادت و پرستش خداوند یکتا باشد و در عین حال، انسان ها دارای حقوق برابر باشند؟ حقوق بشر نمی گوید که انسان ها باید دین داشته باشند یا نداشته باشند، یا فلان دین حق است و بهمان دین باطل است، بلکه موضع آن نسبت به فرهنگ ها و جهان بینی ها و مذاهب بی طرفی مطلق است; اما بنا بر دیدگاه نویسنده محترم، انسان ها نباید در انتخاب یا رد دین آزاد و مختار باشند .

حقیقت این است که آزادی، پایه و مایه و مادر همه ارزش های دینی و غیردینی و اخلاقی و زیبایی شناختی و هنری است و ارزش همه ارزش ها، از جمله ارزش های دینی، منوط و مشروط به وجود آزادی است; اما ارزش آزادی منوط به سایر ارزش ها نیست . آزادی ارزشی خودبنیاد است; در حالی که سایر ارزش ها بر بنیاد آزادی استوارند . حقوق و قوانین دینی یک تناقض است; زیرا وقتی امری یا حتی ارزشی دینی به صورت قانونی درآمد که تخلف از آن جرم محسوب شود، دیگر آن قانون امری دنیوی و عرفی و سکولار می شود که هر شهروند دین دار و بی دین به یکسان مجبور به تابعیت از آن است و اجرای آن، به دین و ایمان و مسلمانی چیزی نمی افزاید و به رابطه انسان و خدا ربطی ندارد .

هدف بعثت انبیا یکتاپرستی و تزکیه نفس و عمل صالح و در نتیجه، رستگاری اخروی است و تدوین حقوق بشر هم ماهیتا امری غیردینی و عقلایی است .

۳ . انسان مکلف است و وقتی که به سن تکلیف رسید، باید تکالیف خود را انجام دهد، ولی در حقوق بشر انسان محق است . سیدحسن امین در این مورد می گوید: «در نظام فکری اسلام، انسان با بلوغ به «سن تکلیف » می رسد و علی الاصل، بشر، موجودی موظف و مکلف است » . غالب نواندیشان دینی بر این نظرند که در جهان بینی سنتی، انسان مکلف است و در دوران مدرن، انسان محق است .

انسان در مقابل خداوند مکلف است و در مقابل حکومت و سایر انسان ها محق است و حقوق برابر دارد . بین این دو قضیه هیچ تناقضی نیست; یعنی انسان در مقابل سایر انسان ها محق است و دارای حقوق انسانی یکسان است و در عین حال، اگر اعتقاد دینی دارد، می تواند خود را نیز در مقابل خداوند مکلف بداند . حقوق بشر در رابطه انسان و خدا نیست، بلکه در رابطه انسان با سایر انسان ها است . احساس وظیفه دینی و مکلف بودن انسان در مقابل خداوند، با محق بودن انسان در حقوق بشر – بر خلاف پندار نویسنده محترم – هیچگونه تعارض و تباینی ندارد، مگر اینکه ایشان قدرت سیاسی را نماینده و مجری اوامر و نواهی الاهی بداند که در این صورت، استبداد لباس تقوا و تقدس می پوشد و فاجعه قرون وسطا را بوجود می آورد .

۴ . احکام فقهی، جاودانه و جهان شمول است، در حالی که قوانین بشر ثابت و جاودان و جهان شمول نیست . آقای سید حسن امین در این مورد می گوید: «از جهت تاریخی هم حقوق بشر جهانی امروز، در حوزه تمدنی غرب رشد کرد … و امروز حمایت از جهان شمولی حقوق بشر و نیز اصل کثرت گرایی و حمایت از اقلیت ها از پارامترهای نظم نوین جهانی تلقی می شود . از جهت فلسفی هم، همه بحث در همین «جهان شمولی » یعنی یونیورسال بودن حقوق بشر است . بعضی ملل، در حقوق بشر به تنوع و نسبیت قائل اند و یک سلسله حقوق یونیورسال را حاکم بر سراسر جهان و جهانیان نمی خواهند . برای مثال، کشورهایی مثل چین و کامبوج با صحبت از حقوق بشر آسیایی، جهانی بودن و جهان شمول بودن حقوق بشر را زیر سؤال برده اند» . نویسنده محترم برای نقد و رد جهانی بودن حقوق بشر به دلایل پست مدرنیست ها متوسل شده و بر تنوع و نسبیت حقوق بشر انگشت می گذارد و از حقوق بشر اسلامی و آسیایی و … سخن می گویند . این در حالی است که وی کثرت گرایی و تنوع فرهنگی را که اعلامیه جهانی حقوق بشر به رسمیت شناخته است، رد می نماید . نسبیت حقوق بشر با در نظر گرفتن تنوعات، و تراشیدن حقوق بشر آسیایی و اروپایی و چینی و دینی و اسلامی و مسیحی و زرتشتی و … یادآور تقسیمات مارکسیست های روسی است که از علم بورژوازی و علم کارگری و ژنتیک ارتجاعی و ژنتیک کارگری سخن می گفتند . همان طور که علم، علم است و شرق و غرب و دینی و غیردینی و مارکسیستی و کارگری و غیرمارکسیستی و بورژوازی ندارد، همان طور هم حقوق بشر، اسلامی و زرتشتی و مسیحی و چینی و اروپایی ندارد و حقوق بشر زمانی معنا و مفهوم دارد که عمومی باشد و کلیت داشته باشد .

نسبیت دینی و فرهنگی با نفی پلورالیسم و حقانیت دین واحد نیز تناقض آشکار دارد . آقای … می گوید: انسان تکوینا آزاد است، اما تشریعا آزاد نیست . این دیدگاه کل عقاید و برداشت های ممکن و حتی واقعی از دین را که با عقیده رسمی و حاکم متفاوت است، باطل اعلام می کند و براساس توحید خاص خود، یعنی قانون فقط «من » جلوی آزادی عقیده و بیان را می گیرد . حقوق بشر ربطی و نسبتی با جهان بینی ها و فرهنگ ها و مذاهب ندارد و وارد ماهیت جهان بینی ها و مذاهب و عقاید و فرهنگ ها نمی شود تا هر مذهبی و فرهنگی و ملتی بنا بر جهان بینی و فلسفه و فرهنگ و مذهب خود، حقوق بشر جداگانه ای را وضع نماید .

۵ . حقوق بشر، کثرت گرایی و پلورالیسم و تنوع فرهنگی و دینی را به رسمیت می شناسد و این امر حقانیت دین واحد را زیر لامت سؤال می برد . آقای سید حسن امین در این رابطه می گوید: «از منظر حقوق بین الملل بشر، نوع اعتقادات دینی و علایق مذهبی یا حتی بی دینی، مسکوت و مغفول عنه می ماند، بلکه کثرت گرایی دینی بالضروره حقانیت کامل دین واحد را زیر سؤال می برد» . مقدمه سخن درست است; اعلامیه جهانی حقوق بشر وارد ماهیت اعتقادات دینی و حقیقت و بطلان آنها نمی شود; اما نتیجه گیری ایشان نادرست است . وقتی که حقوق بشر راجع به دین داری یا بی دینی ساکت است و وارد ماهیت دین نمی شود، پس حقانیت هیچ دینی را هم زیر علامت سؤال نمی برد . پلورالیسم حقوق بشر از این واقعیت ناشی می شود که اولا، تنوع دینی و فرهنگی و حتی بی دینی، یک واقعیت غیرقابل انکار و غیرقابل تخفیف و تقلیل است; ثان