فایل پاورپوینت کامل خدا از نظر هیدگر

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل خدا از نظر هیدگر :

مقدّمه

آنچه از یک انسان، متفکّر و فیلسوفی بزرگ می سازد، مقدار تأثیری است که افکارش در جامعه فکری و فلسفی می گذارد. متفکّر بزرگ کسی است که بر وسعت افق ذهن بشری می افزاید و ابعاد جدیدی برای تفکّر مطرح می کند. هیدگر را می توان از زمره این متفکّران بزرگ و برجسته دانست که از این حیث، مورد توجه جدّی بسیاری از اندیشمندان و متفکّران جهان قرار گرفته و مباحث او برد وسیعی در میان فیلسوفان و متکلّمان پیدا نموده است.

یکی از ویژگی های تفکّر هیدگر این است که فهم نوشته هایش دشوار و گاه دو پهلوست. پیچیده بودن زبان هیدگر، گستردگی تفکّر و چند مرحله ای بودن آن و نیز استفاده از اصطلاحات و مفاهیم نامأنوس و بدیع را می توان از عوامل اساسی این امر دانست. همین مسأله موجب بدفهمی ها و تفاسیر متناقض از جانب مفسّران او شده است. نظرات هیدگر در باب دین، الهیات و خدا از این قاعده مستثنا نیستند؛ چرا که در این باره نیز تفاسیر گوناگونی و گاه ضد و نقیض وجود دارند. عده ای فلسفه او را قابل تطبیق با الهیات و دین دانسته اند و بعضی در مقابل، فلسفه او را از نوع «اگزیستانسیالیسم الحادی» به شمار آورده اند.

در این مقاله، سعی بر آن است که دیدگاه های هیدگر در باب الهیات و خدا بررسی شوند. در این میان، از نظرات وی درباره مابعدالطبیعه نیز استفاده می شود تا مفهوم روشن تری از «خدا» در تفکّر وی به دست آید.

اختلاف نظر درباره الهیات هیدگر

سارتر معتقد بود: «اگزیستانسیالیست ها به دو دسته تقسیم می شوند: دسته اول: اگزیستانسیالیست های مسیحی که یاسپرس و گابریل مارسل پیرو مذهب کاتولیک را از زمره آنان می شمارم. دسته دوم اگزیستانسیالیست های منکر واجب الوجود [الحادی]؛ یعنی هیدگر و اگزیستانسیالیست های فرانسوی و خود من.»^(۱)

بعضی از متکلّمان دیدگاه های هیدگر را به عنوان طریقی برای ادای ایمان و تقویت عقاید دینی خود معتبر دانسته اند. اما چون این گروه از متکلمان برخی آثار متقدّم هیدگر و برخی آثار متأخّر او را مورد استفاده قرار داده اند، در برداشت ها و تفاسیرشان از آراء هیدگر اختلاف نظر وجود دارد. بولتمان معتقد است که با کتاب وجود و زمان هیدگر، می توان متون مقدّس را به گونه ای تفسیر کرد که اصول عقاید مسیحیت را به طور کامل نظم بخشد و ضرورت یک علم کلام تفصیلی و منظّم را آشکار سازد.

در مقابل، هاینریش اُت مبانی فلسفی بولتمان را قابل خدشه می داند و می گوید: استدلال بولتمان تنها به فلسفه هیدگر متقدّم مربوط می شود که در آن مرحله، می توان هیدگر را «مُلحد» تفسیر کرد. بنابراین، هاینریش اُت قایل به سازگاری اندیشه هیدگر متأخّر با کلام و الهیّات است.

متکلّمان دیگر اگرچه در این باره با هاینریش اُت موافقند، اما در این که هیدگر را چگونه باید تفسیر کرد ،اختلاف نظر دارند. از جمله آن ها هانس یوناس است که معتقد است: تفکّر هیدگر خصیصه ای الحادی دارد، البته نه الحاد به معنای «کفر»، بلکه به این معنا که هیدگر با تفکّر خود، جهان را نیز خدا می کند.

اما این که چرا این گونه تفاسیر مختلف و گاه متناقض درباره هیدگر وجود دارند، به چند دلیل می توان اشاره کرد: دلیل اول این که فکر هیدگر ثابت و ساکن نبود، بلکه او در زندگی فکری اش در حال تغییر و تحوّل بود، تا حدّی که می توان برای او هیدگر متقدّم و متأخّر قایل شد اگرچه بعضی تحوّلات فکری وی را سه مرحله دانسته اند. به عبارت دیگر، او به دنبال فکر جدید و تازه ای بود که شاید ریختن آن در قالب مقولات و مفاهیم موجود امکان پذیر نبود. او تفکّر خود را «در راه» می دانست و معتقد بود که تفکر اصولاً در راه است و منزلگاه ثابتی ندارد. شاهد بر این مطلب آن که در بعضی از آثار و نوشته هایش عنوان «تفکر» خوابیده است؛ از جمله: پایان فلسفه و وظیفه تفکّر، تفکّر ما را به چه می خواند و شاعر و متفکر. بنابراین، «از آن جا که “آنچه در تفکر می ماند راه است”، کسی نمی تواند ادعا کند که موضع هیدگر این یا آن و یا آن دیگری است. هیدگر به خدا رسیده است و نه این که موضع او یک سر مخالف خداست. توقّع جواب آری یا نه از هیدگر در پرسش از این که “خدا هست”، کاملاً بی جاست.»^(۲)

دلیل دوم گام نهادن تفکر هیدگر در جایی فراتر از فلسفه است که او خود معتقد بود: فلسفه به پایان رسیده و مابعدالطبیعه تمامیت یافته است. این بیان نوعی تجربه شخصی است که موجب شده تا حدی تفسیر شهودی عرفانی از فلسفه او ارائه دهند.

دلیل سوم این که فلسفه او بیش تر به شعر می ماند تا تأمّل عقلی. به همین دلیل، شارحان او در آثارشان فصل هایی درباره جهت شعری تفکر هیدگر تحت عناوین «شاعر و متفکّر» و «هیدگر و شاعران» آورده اند.

مابعدالطبیعه از نظر هیدگر

در فلسفه، مسأله «خدا» به طور مرسوم، در چهارچوب مابعدالطبیعه مورد رسیدگی قرار گرفته و هیدگر نیز به سهم خود، این موضوع را از ریشه و اساس مورد رسیدگی قرار داده است؛ چرا که خود مابعدالطبیعه مسأله اساسی وی شده و شناخت ماهیت آن برای او اولویت پیدا کرده است. از این رو، ما نیز پیش از پرداختن به مسأله خدا، به مابعدالطبیعه هیدگر می پردازیم و این که مسائل اساسی و غرض مابعدالطبیعه از نظر وی چیست و چه تفاوتی با مابعدالطبیعه سنّتی دارد.

سؤال اساسی مابعدالطبیعه از نظر هیدگر پرسش از «وجود» است و از این رو تفکّرات اولیه خود را به عنوان «هستی شناسی بنیادین» توضیح می دهد. هیدگر دو مسأله را برای مابعدالطبیعه، اساسی می داند:

اول این که ذات هر موجود چیست و کدام یک از موجودات به عنوان موجود، وجود دارند. در این جا، درک عقلانی وجود برای هیدگر مطرح است.

مسأله دوم این که چرا کلیت موجودات وجود دارند: «مابعدالطبیعه پرسشی است ورای موجود؛ برای آن که خود موجود را و کلیت آن را برای فهمیدن در اختیار بگیرد… اولاً، هر پرسش مابعدالطبیعی همیشه کل مابعدالطبیعه را شامل می شود. ثانیا، همین پرسش مابعدالطبیعی دلالت بر وجود حاضر پرسش کننده می کند.»^(۳)

مابعدالطبیعه خدا را علت وجود موجودات و علت توان درک ما از ذات موجودات می داند. مطابق این بینش، ذات این موجودات از ازل در علم خداوند بوده اند و برطبق «مُثُل» خلق شده اند. هدف هیدگر در این جا، جلب توجه به طبیعت قابل پرسش به عنوان محور و اساس مابعدالطبیعه است. به اعتقاد او، بشر به سبب درگیری با موجودات، از وجود غافل است و کار مهم در بنیان گذاری مابعدالطبیعه به یاد آوردن وجود برای بشر است.

هیدگر در تبیین بنیاد وجود، بحث «عدم» را مطرح می کند.

وی با طرح این سؤالات که «چرا آنچه هست وجود دارد»، «از چه به وجود می آید» و «غلبه هستی موجودات بر عدم چه می تواند باشد»، در واقع می خواهد از بنیاد وجود پرسش کند. به نظر وی، پاسخ مابعدالطبیعه سنّتی در برابر این سؤالات طرح موجودی مثل آن ها و در مرتبه همان ها بود که از آن به «محرّک اوّل»، «خیر اعلی» و «علت اولی» تعبیر می کردند. اما پاسخ هیدگر به سؤالات مزبور این است که تبیین چرایی و چگونگی موجودات را باید در «عدم» جست وجو کرد. منظور او از این عبارت، که عدم خود را معدوم می کند یا «هیچ می هیچد»، این است که موجود در «عدمیت» بنیاد دارند.

«تنها در زمینه ظهور اساسی عدم، وجود انسان می تواند به موجودات تقرّب حاصل کرده و در آن ها نفوذ کند. اما چون “وجود حاضر” (دازاین) ماهیتا با موجودات نسبت دارد، یعنی “وجود حاضر” از سنخ “موجودات” نیست، بلکه از سنخ خاص خودش است. او به عنوان چنین “وجود حاضری” از عدمی که به ظهور رسیده است، نشأت می گیرد.»^(۴) هیدگر در جای دیگری از کتاب مابعدالطبیعه چیست می گوید: «از عدم همه موجودات بماهی به وجود می آیند.»^(۵)

تفاوت مابعدالطبیعه هیدگر با مابعدالطبیعه سنّتی

تحوّل مهم در اندیشه هیدگر اعراض وی از مابعدالطبیعه است. بحث از غلبه بر مابعدالطبیعه از آن جا آغاز می شود که هیدگر طرق پیشین تفکّر را بهتر می شناسد و آنان را کم تر مقبول می یابد.

هیدگر اگرچه می خواست به نحوی از مابعدالطبیعه عبور کند، اما در باب هدف مابعدالطبیعه، یعنی شناخت وجود، کاملاً سنّتی بود. وی تأسیس نوع خاصی از منطق مربوط به مابعدالطبیعه را مشخصه اصلی ماهیت آن مابعدالطبیعه می داند و طریق آن منطق را در تصویر نمودن موجودات، مستقیما بر هستی شناسی و کلام مربوط به آن مؤثر می داند؛ به این معنا که او طریق تصوّر اشیا را جدا از تصوّر آن ها نمی داند و به همین دلیل، کلام از هستی شناسی متمایز می شود؛ چون هستی شناسی موجودات را در پرتو مفهوم موجودیت، و کلام آن ها را در پرتو زمینه ای الهی تصویر می کند، بدین روی، بین مابعدالطبیعه سنّتی و مابعدالطبیعه از نظر هیدگر، فاصله ها و تفاوت هایی حاصل می شوند:

تفاوت اول: اگرچه هیدگر به فلسفه یویانی بازگشت می کند، اما در دوره دوم فکری اش، یعنی هیدگر متأخّر، وجود را به نحوی دیگر بنیاد مابعدالطبیعه قرار می دهد. موضوع مابعدالطبیعه از نظر ارسطو، «وجود بما هو وجود» بود که آن را هم باید در موجودات سراغ گرفت، اما هیدگر وجود را به نحوی ما تقدّم و اوّلی می فهمد و معتقد است که ما ادراکی از وجود، مقدّم و جدای از موجودات داریم.

تفاوت دوم: در فلسفه ارسطویی بلافاصله پس از مسأله وجود، مسأله جوهر، یعنی عالی ترین و بسیط ترین مفهوم مطرح می شود و موجودات نیز از طریق جوهر ادراک می شوند.

بدین سان، هستی شناسی در فلسفه سنّتی، هم ارائه تصویری از وجود بما هو وجود و هم نظامی از مقولات را به عهده دارد و هستی شناسی ذوات نیز در نهایت، بر خدا مبتنی است. در نظام مابعدالطبیعه سنّتی، اگر ما اشیا را به شکل خاصی می شناسیم، به این دلیل است که خداوند آن ها را چنین آفریده یا بدین صورت در آورده است. اما از نظر هیدگر، موجودات در پرتو «وجود» و نه مفهوم موجودیت یا جوهر تفسیر می شوند و «وجود» با عبارت زمان و تاریخ و نه جهانی سرمدی و ازلی بیان می شود. برای هیدگر دیگر سرمدیت متعلّق وجود الهی و بی زمان معنا ندارد، بلکه هر وجود زمانی است که در ارتباط متقابل انسان و تاریخ فهمیده می شود.

تفاوت سوم: هیدگر در نحوه ظهور وجود و حقیقت آن، با مابعدالطبیعه سنّتی مخالفت می کند وی حقیقت «وجود» را وقوع وجود می داند که با این وقوع، «وجود» خود را در موجودات می گشاید و ظاهر می کند. اما این وجود، که حقیقی بودن را به خود اعطا می کند، در اعطا و نزول بر بشر مخفی می ماند. «در افق وجود است که موجودات ظاهر می شوند. موجودات مظهر ظهور وجود و در عین حال، حجاب آنند.»^(۶) هیدگر این برداشت از وجود را در ما بعدالطبیعی سنّتی مغفول می داند. در فلسفه هیدگر، وجود از موجودات متفاوت است، اما در مابعدالطبیعه سنّتی، تفاوتی میان وجود و موجودات نیست. هیدگر خود در این باب می گوید: «مابعدالطبیعه هرگز از ذات وجود پرسش نکرده؛ زیرا همیشه به وجود، از آن حیث و جهت که موجود است، فکر کرده و اگرچه از وجود سخن گفته، ولی مراد و مقصود او موجود کلّی یا موجود مطلق بود. مابعدالطبیعه از آغاز تا انجام، همیشه به طرز عجیبی اصرار در خلط میان وجود و موجود داشته [است].»⁽