فایل پاورپوینت کامل در مکتب تفسیر امام محمد باقر علیه السلام (۱)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل در مکتب تفسیر امام محمد باقر علیه السلام (۱) :

هفتم ذی الحجه یادآور شهادت جانسوز پنجمین پیشوای شیعیان جهان، امام محمد باقر(ع) است. آن گرامی در سوم صفر سال ۵۷ ق در مدین منوره دیده به جهان گشود و بعد از ۵۷ سال زندگی پرافتخار و تلاش برای پاسداری از ارزشهای وحیانی اسلام، در هفتم ذی الحجه سال ۱۱۴ق به فرمان «هشام بن عبدالملک» دهمین خلیف بنی امیه، مسموم و در شهر مدینه به شهادت رسید.

در مورد عظمت مقام آن بزرگوار همین بس که رسول خدا(ص) به جابر بن عبدالله انصاری فرمودند: «إِنَّک سَتُدْرِک رَجُلًا مِنِّی اسْمُهُ اسْمِی وَ شَمَائِلُهُ شمَائِلِی یبْقُرُ الْعِلْمَ بَقْراً؛[۱] تو مردی از خاندان مرا خواهی دید که نام و شمایلش به من شباهت دارد. او سرچشمه های علم و دانش را می شکافد (و تشنگان معرفت را سیراب می سازد).»

امام باقر(ع) خود نیز فرمودند: «فَوَ اللَّهِ الَّذِی فَلَقَ الْحَبَّهَ وَ بَرَأَ النَّسَمَهَ مَا عُلِمَ اللَّهُ فِی أَحَدٍ إِلَّا فِینَا وَ مَا یدْرَک مَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا بِنَا؛[۲] قسم به آن خدایی که دانه را شکافت و جنبندگان را آفرید، علم خداوند نزد هیچ کسی جز ما نیست و آنچه نزد خداست، به جز از طریق ما به دست نخواهد آمد.»

از آنجایی که ائمه(ع) شایسته ترین مترجمان و برترین مفسران آیات قرآن به شمار می روند، در این فرصت به بیان مواردی از رهنمودهای آن حضرت در رابطه با این کلام الهی می پردازیم:

۱- توحید در طاعت

(وَ ما یؤْمِنُ أَکثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکونَ)[۳]؛ «و بیش تر آنها که مدعی ایمان به خدا هستند، مشرکند!»

از امام باقر(ع) در تفسیر آی فوق نقل شده است که فرمودند: «شِرْک طَاعَهٍ وَ لَیسَ بِشِرْک عِبَادَهٍ، وَ الْمَعَاصِی الَّتِی یرْتَکبُونَ فَهِی شِرْک طَاعَهٍ أَطَاعُوا فِیهَا الشَّیطَانَ، فأَشْرَکوا باللَّهِ فی الطَّاعَهِ لِغَیرِهِ، وَ لَیسَ بِإِشْرَاک عِبَادَهٍ أَنْ یعْبُدُوا غیرَ اللَّه؛[۴] منظور از این آیه “شرک در اطاعت” است، نه شرک در عبادت، و گناهانی که مردم مرتکب می شوند، شرک در اطاعت است؛ چراکه در آن از شیطان اطاعت می کنند و با آن عمل برای خدا شریکی در اطاعت قائل می شوند و شرک در عبادت نیست که غیر خدا را پرستش کنند.»

اساساً یک موحد خالص کسی است که غیر از خدا، از کسی اطاعت نکند؛ تمام اعمال و رفتارش برای خدا باشد و قانونی جز قانون خدا را به رسمیت نشناسد، و طوق بندگی غیر او را بر گردن ننهد و فرمانهای الهی را، خواه مطابق میلش باشد یا نه، از جان و دل بپذیرد، و بر سر دو راهی های خدا و هوا، همواره خدا را مقدم بشمرد، و ایمان خود را از هرگونه شرک (شرک در عقیده، شرک در سخن و شرک در عمل و اطاعت) خالص گرداند.

متأسفانه بسیاری از مردم در اطاعت، موحد واقعی نیستند و شیطان، هوا و هوس و تمایلات نفسانی را اطاعت می کنند. گاهی در عبادت خدا را پرستش می کنند؛ ولی در اطاعت خدا را شرکت نمی دهند و در پی هوای نفس خود هستند.

عالم موحد، شیخ جعفر شوشتری[۵] در زمان قاجار، در تهران، مسجد سپهسالار (شهید مطهری فعلی) منبر می رفت. در یکی از روزهای ماه رمضان بالای منبر گفت: ایها الناس! خدا و پیغمبران و امامان فرموده اند که مردم! بیایید موحد باشید؛ اما من می خواهم چیزی بگویم که هیچ کدام نگفته اند و آن اینکه شما را به خدا بیایید مشرک شوید و خدا را هم در کارهایتان شریک کنید! شما در کارهایتان از همه اطاعت می کنید، جز از خدا، (این رسم باید انجام شود، دلم چنین می خواهد، و. . .) بیایید لااقل خدا را هم در کنار دیگران اطاعت کنید و مشرک شوید. بیایید در کنار دیگران، مقداری هم از خدا فرمان برید!

۲- حاکمیت مطلق بر عالم

در قرآن کریم برای بیان حاکمیت مطلق خداوند بر جهان هستی، گاهی از کلم ملک استفاده شده و گاهی از کلم ملکوت. مثلاً در این آیه می فرماید: (فَسُبْحانَ الَّذی بِیدِهِ مَلَکوتُ کلِّ شی ء)[۶]؛ «منزّه است خدایی که مالکیت و فرمانروایی همه چیز به دست اوست.» و می فرماید: (وَ لِلَّهِ مُلْک السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّه علی کلِّ شَی ءٍ قَدیر)[۷]؛ «و حکومت آسمانها و زمین از آن خداست و خدا بر همه چیز تواناست.»

البته «ملکوت» در اصل از ریش «ملک» به معنی حکومت و مالکیت است، و اضاف «واو و تا» به آن برای تأکید و مبالغه می باشد و معمولاً به حکومت مطلق خداوند بر سراسر عالم هستی گفته می شود.[۸]

علامه طباطبایی(ره) در معنای ملکوت می نویسد: «و اگر در آیه فرموده ملکوت هر چیزی به دست خداست، برای این است که دلالت کند بر اینکه خدای تعالی مسلط بر هر چیز است، و غیر از خدا کسی در این تسلط بهره و سهمی ندارد.»[۹]

نظامی گنجوی چه زیبا سروده است:

آنچه تغیر نپذیرد تویی

وآنکه نمرده است و نمیرد تویی

ما همه فانی و بقا بس تو راست

مُلک تعالی و تقدّس تو راست

خاک به فرمان تو دارد سکون

قُبِّ خضرا تو کنی بیستون

امام باقر(ع) معنای ملکوت[۱۰] در آیه ذیل را عملاً به جابر بن یزید جعفی آموخت.[۱۱] این یار نزدیک آن حضرت و شاگرد ممتاز مکتب اهل بیت(ع) روزی از آن حضرت در مورد ملکوت[۱۲] آسمان و زمین که به حضرت ابراهیم خلیل(ع) از سوی خداوند عرضه شد،[۱۳] پرسید، امام برای تفسیر این آیه بدون هیچ سخنی، از طریق اعجاز پاسخ وی را ارائه فرمود.

جابر می گوید: مشاهده کردم که امام دست مبارک خود را به جانب آسمان برداشت و به من فرمود: نگاه کن چه می بینی؟ من نوری دیدم که از دست آن حضرت به آسمان متصل شده بود، چنانکه چشمها خیره می شد. آنگاه به من فرمود: ابراهیم ملکوت آسمان و زمین را چنین دید.

امام در این لحظه دست مرا گرفت و به درون خانه برد. لباس خود را عوض کرد و فرمود: چشم بر هم بگذار! بعد از لحظاتی گفت: می دانی در کجا هستیم؟ عرض کردم: خیر، فرمود: در آن ظلماتی هستیم که ذوالقرنین بر آنجا گذر کرده بود. گفتم: اجازه می دهید چشمهایم را باز کنم؟ فرمود: باز کن؛ اما چیزی نخواهی دید. چون چشم گشودم، در چنان تاریکی بودم که زیرپایم را هم نمی دیدم. اندکی رفتیم. باز فرمود: ای جابر! می دانی در کجایی؟ عرض کردم: خیر. امام فرمود: بر سرچشمه ای که خضر از آن آب حیات خورده بود، قرار داری.

آن حضرت همچنان مرا از عالمی به عالم دیگر می برد تا از پنج عالم گذشتیم. امام فرمود: ابراهیم(ع) ملکوت آسمانها را این چنین که تو ملکوت زمین را دیدی، مشاهده کرد. او ملکوت آسمانها را دید که دوازده عالم است و هر امامی از ما که از دنیا برود، در یکی از این عالمها ساکن می شود تا آنکه وقت ظهور قائم آل محمد(ص) فرا رسد.

سپس امام فرمود: چشم بر هم بگذار! بعد از لحظاتی فرمود: چشم بگشا! چون چشم گشودم، خود را در خان آن حضرت دیدم. آن بزرگوار لباس قبلی خود را پوشید و به مجلس قبلی برگشتیم. من عرض کردم: فدایت شوم! چقدر زمان گذشته است؟ فرمود: سه ساعت.[۱۴]

در این روایت امام باقر (ع) هم ولایت تکوینی و تسلط خدای منّان را نشان داد و هم ولایت تکوینی امام معصوم(ع) بر عالم هستی را که به اذن الهی داراست، نشان داد؛ یعنی اگر خداوند بخواهد، گوشه ای از تسلط و حاکمیت خود را در اختیار ولیّ خود قرار می دهد.

۳- ولایت امیرالمؤمنین(ع) بر امت

(إِنَّمَا وَلِیکمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلَوهَ وَ یؤْتُونَ الزَّکوهَ وَ هُمْ رَاکعُونَ)[۱۵]؛ «سرپرست و ولی شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند؛ همانها که نماز را برپا می دارند و در حال رکوع زکات می دهند.»[۱۶]

پیشوای پنجم(ع) فرمودند: خداوند پیامبرش را دستور داد که ولایت علی(ع) را مطرح کند و این آیه را نازل کرد.[۱۷]

همچنین امام در شأن نزول این آیه فرمود: طایفه ای از یهود مسلمان شدند، از آن جمله: عبداللَّه بن سلام، اسد، ثعلبه، ابن یامین و ابن صوریا که همگی خدمت رسول خدا(ص) رسیده، عرض کردند: یا نبی اللَّه! حضرت موسی(ع) به «یوشع بن نون» وصیت کرد و او را جانشین خود قرار داد، پس وصی بعد از شما و ولی و سرپرست ما کیست؟ در پاسخ آی فوق (آی ولایت) نازل شد، آنگاه حضرت رسول(ص) فرمودند: برخیزید! همگی برخاسته و به مسجد آمدند. مردی فقیر و سائل داشت از مسجد به طرف آن جناب می آم