بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دعای عرفه و سبک زندگی اعتقادی :

۱. بیان مسأله

قرآن، کمال حیات آدمی را بندگی و عبودیت خدا بیان کرده است «مَا خَلَقْتُ الْجنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ»(ذاریات:۵۶) تربیت، فرایند و جریانی منظم و مستمر در جهت پرورش و شکوفا ساختن استعدادهای افراد به سوی هدف های کلی و غایی است(رئیسی: ۱۳۸۰، ص ۸) برای رسیدن به کمال و غایت مبتنی بر هدفمندی خلقت انسان. خداوند سرشت انسان را مبتنی بر فطرت خداجویی قرار داده است«فأَقِمْ وَجْهَک لِلدِّینِ حنِیفًا فطْرَهَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ علَیهَا لَا تبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِک الدِّینُ الْقَیمُ وَلَکنَّ أَکثَرَ النَّاسِ لَا یعْلَمُونَ»(روم:۳۰) نتیجه اینکه زندگی عرصه و مسیر حرکت از آن سرشت و شکوفایی و دستیابی به چنان هدف متعالی است و «انسان در زندگی، وظیفه ای جز پیمودن راه نزدیکی به خداوند و پیشه کردن بندگی و تواضع در مقابل خدا ندارد. انسان باید در جایگاه نیاز بایستد و علامت بندگی را در خود آشکار سازد؛ به پروردگار عزت روی کند و متوجه ساحت بزرگی و عظمت او شود» (ملکی تبریزی: ۱۳۷۵،ص۲۰) امام حسین(ع) با طرح آموزه های اعتقادی در دعای عرفه، انسان گناهکار و ناسپاس را به معرفت حق شناسی وارد می کند تا شکر نعمت های خداوند که عبارت است از ایمان، عمل صالح و اخلاق حسنه به جای آورد.

امام حسین (ع) در دعای عرفه به دنبال ثبوت باورها و متخلق کردن به رفتارهای اعتقادی و انجام عمل صالح است. و دعای عرفه سبک چگونه فکر کردن توحیدی و معتقدانه زندگی کردن را آموزش می دهد. تاکنون کتب و مقالات فراوانی در رابطه با«دعای عرفه» و «سبک زندگی»به نگارش درآمده است ولی هیچ کدام به بررسی تحلیلی نقش و جایگاه دعای عرفه در سبک زندگی اعتقادی و کارکردهای آن در تربیت اعتقادی نپرداخته اند. حال آنکه مطالعه دعای عرفه و نقش آن در سبک زندگی اعتقادی می تواند نکات تازه ای را آشکار کند و مراحل نهادینه سازی مفاهیم و آموزه های دعای عرفه در تحقق عملی «سبک زندگی اعتقادی» را مشخص سازد.

۱-۱. اهمیت تحقیق

تفسیر و تحلیل قرآنی «نقش و جایگاه دعای عرفه در سبک زندگی اعتقادی» موجب پدید آری یافته های جدیدی در فهم این دعا می شود. در بررسی تحلیلی این دعا با رویکرد به سبک زندگی اعتقادی از یک سو لحظه به لحظه سیره تعلیم و تربیت امام حسین(ع) به عنوان مربی در تأسیس، تلاوت و تکرار تربیتی دعای عرفه باهدف ایجاد تغییر و تحول اعتقادی یا رشد و پیشرفت ایمانی متربیان رصد می شود و از سویی دیگر کیفیت شکل گیری و تحقق دعای عرفه و کارکردهای آن در تربیت اعتقادی ترسیم می شود. وجه نوآوری پژوهش حاضر تبیین نو آمد شیوه تربیتی امام حسین (ع) در ارائه و تکرار هدفمند این دعا در طول بیست وپنج سال است. تکرار این دعا در طول بیست وپنج سال برای تربیت اعتقادی امت رسول الله(ص) و شکل دهی مجدد به سبک زندگی اعتقادی قرآن است.

۲. مفاهیم کلیدی تحقیق

الف. امام حسین(ع)

امام حسین (ع) به عنوان الگوی کمال عبودیت در آیینه کلام وحی و عضو اصحاب کساء(علیهم السلام)به عنوان تالی، مفسر، ترجمان عملی زلال وحی، بهره مند از علم الهی، هدایتگر و منادی تربیت ربانی می باشد. کلام و اشارات، خطبه های هدایتگرانه، سخنان و جملات حکیمانه و دعا و مناجات حضرت سید الشهداء(ع) سرشار از روح پیام قرآن و نقل کلام وحی و الهام بخش سیره و سنت رسول الله (ص) و امیر المومنین علی (ع) و در بردارنده رمز و راز هستی و زندگی جاوید و حقیقت بندگی و خداپرستی است. (صدوق: ۱۳۸۴،ص۹۵)، نقش الگویی و هدایتگر امام حسین (ع)، مبرهن و متیقن و ذخایر علمی و معنوی ایشان، جایگاه اساسی دریافت دستورالعمل های عملی فرایند تربیت دینی است؛ چرا که به گواهی قرآن و تاریخ، رسول الله (ص) و عترت طاهرین (ع)، بزرگ ترین و موفق ترین مربیانی هستند که بررسی راه و روش تربیتی ایشان می تواند راهگشا باشد (داودی:۱۳۷۸،ص ۱۸) و این راه و روش در سیره ایشان تبلوریافته است.

دعای عرفه از زیباترین ابتکارات علمی تربیتی امام حسین (ع) است که تمام فرازهای دعا همانند دانه های مروارید در یک نخ تسبیح است و تمام آموزه های اعتقادی را به یکدیگر ارتباط می دهد. فیض کاشانی معتقد است «امام حسین(ع) سال پیاده از مدینه تا خانه خدا به همراه برادرشان امام حسن(ع) مشرف به حج شده و دعای عرفه را در صحرای عرفات در دامن جبل الرحمه و در جمع اهل بیت و زائران خانه خدا برای خود و هم برای تعلیم به امت قرائت می کردند.» تکرار این دعا در طول بیست وپنج سال برای تربیت اعتقادی امت رسول الله(ص) بوده است.

امام حسین(ع) در کلاس دعای عرفه به تعلیم و تربیت متربیان می پردازد و نیاز و میل باطنی متربیان به خداپرستی را مبنای تربیت قرار می دهد «مقرا بأنک ربی.» به این معنا که «اقرار می کنم که تو پروردگار و رب من هستی.» پس از القاء، توحید در ربوبیت، به القاء توحید در استعانت می پردازد «وَاکْفِنا مَا اسْتَکْفَیْناکَ فَلا کافِی لَنا سِواکَ وَلا رَبَّ لَنا غَیْرُکَ» به این معنا که «عهده دار امور ما باش، که ما را کفایت کننده ای جز تو نیست و برای ما پروردگاری جز تو وجود ندارد.»این نوع بیان در دعای عرفه نشان دهنده آن است که یک معرفت عمیق و اساسی نسبت به خالق هستی در ذهن و اندیشه امام حسین(ع) وجود دارد که گرایش به خدا را به عنوان مبدأ و اصل دعا قرار داده است. امام حسین(ع)می خواهد انسان گم شده در هیاهوی دنیا را به خود بیاورد و به او یادآوری کند که چرا پروردگار او را آفریده و پرورده و چه هدفی از خلقت او داشته است تا از این طریق سبک زندگی اعتقادی را که منجر به هدایت و سعادت دنیا و آخرت می شود را به او آموزش دهد.

ب. دعا

دعا حقیقتی است که پروردگار در قرآن به آن توصیه کرده است و از بندگان خودخواسته است که تا آخرین لحظات زندگی به آن بپردازند. تمام انبیاء، اهل دعا بوده اند و قرآن ادعیه آن ها را ذکر کرده است به طور نمونه حضرت ابراهیم(ع) از پروردگار درخواست کرده است«که خود، اهل بیت و مردم در مدار عبادت قرار گیرند، از نعمت های دنیا و آخرت بهره مند شوند و از عمل صالح، اخلاق حسنه و ایمان راسخ نصیب داشته باشند» (سوره شعراء: آیات ۳۷،۶۹، ۸۴، ۸۵، ۸۷، صافات:۸۳، ۹۹، ۱۰۰، ۱۰۱، ۱۱۲، ابراهیم:۳۵، ۳۷، ۴۰)، دعا در حقیقت اعلام نیازهای انسان به پروردگار است.

خداوند از همه ی نیازها آگاهی دارد ولی توصیه کرده تا بندگانش این نیازها را با زبانشان اعلام کنند به همین دلیل در بعضی از روایات آمده خدا صدای بندگانش را دوست دارد و کسی که نیازهای خودش را از پروردگار درخواست نکند و به زبان جاری نکند و با خداوند سخن نگوید این دلیل بر کبر روحی اوست. دلیل براین است که فرد برای خود شأن، استقلال و جایگاهی قائل است و این نوع تکبر که تکبر انسان در برابر پروردگار است انسان را در قیامت دچار عذاب می کند«إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخرِینَ»(غافر:۶۰) زمانی که انسان با دعا به درگاه خدا ناله کند، خداوند ضمانت کرده که جواب او را می دهد و مشکلاتش را حل می کند. دعا راهی مستقیم برای برقراری رابطه بین انسان و خداوند است. راهی که از عمیق ترین لایه های درونی انسان آغاز و به بلندترین جایگاه های وجودی منتهی می شود و به همین خاطر همواره جزء اساسی ترین نیازهای هر انسان، است.

شکل، عمق، جهت، محتوا، زمان، مکان و شرایط دعاکننده و دعا تأثیر فراوانی در تربیت، زندگی و پویایی حیات فرد و جامعه دارد. دعا آرامش بخش دل هاست و روح را از حیرت و یأس بیرون می آورد و به حرکت درمی آورد. به انسان انبساط و شادی درونی می بخشد و روح ایمان را در انسان زنده نگه می دارد؛ ارتباطش را باخدای خود مستحکم و از دیگران بی نیاز می کند. دعا به تعبیر رسول الله(ص)مغز عبادت است و به همین دلیل آثار تربیتی بسیاری برای انسان دارد.

دعا از مهم ترین راهکار ها برای حل مشکلات و برطرف کردن بحران های روحی و جسمی انسان ها است. دعا تأثیر به سزایی در ایجاد حرکت در جامعه و تلاش برای رسیدن به نقطه بهتر از لحاظ مادی و معنوی دارد. دعا و نیایش حرکت دهنده انسان ها در همه ابعاد تربیتی زندگی بوده است. در مکتب شیعه دعا زبان ویژه ای پیدا می کند. در حقیقت زبان دعا در رتبه وجودی انسان شکل می گیرد و ما نهایت شکوه و نیاز و حلاوت و عشق و محبت را در دعاهای ائمه اطهار، این انسان ها ی کامل می یابیم که بر اسرار نهفته در عالی ترین مقام وجود و امکان وصول بر آن اشاره می کند.

صحیفه سجادیه یکی از منابع مهم ادعیه شیعه و یک مکتب کامل انسان سازی است. امام سجاد در قالب زیباترین تعبیرات و فصیح ترین عبارات راهی برای صعود و مشاهده عالی ترین جلوه های توحید و کمال انسانیت را بر روی بشر گشوده اند. به تعبیر ایشان دعا در واقع چیزی جز عبادت نیست. دعا و نیایش از زیبا ترین واقعیات عالم انسانی است و صرف نظر از بحث استجابت به تنهایی برای انسان کشش و جاذبه زیادی دارد و او را از همه تعلقات جدا و به خالق بی همتای خود متصل می کند. ادعیه ازجمله دعای عرفه بهترین و سریع ترین مسیر را برای رسیدن انسان به رشد و کمال نشان می دهند. با بررسی در محتوای دعای عرفه و با در نظر گرفتن شاخص های فرهنگی و تمدنی به این نتیجه می رسیم که دعا که عنصری زبانی است، با وجود داشتن ماهیت فرهنگی کارکردی تمدن ساز دارد.

ج. دعای عرفه

دعای عرفه، از معجزات فکری امام حسین (ع) است و که در سابق ولاحق حیات امام حسین(ع) چنین متنی انشاء نشده و وجود ندارد. دعای عرفه خودشناسی، خداشناسی و ارتباط انسان باخدا را به صورت یک سلسله منظم بیان داشته است. آموزه های اعتقادی دعای عرفه«آشنایی با توحید در خالقیت و اسرار خلقت انسان، نگرش اعتقادی، رفتارهای اعتقادی، عمل صالح و پرهیز دهی نسبت به رفتارهای مشرکانه است. قاری با تدبر این دعا به وسیله متن بر انحرافات معنوی، اخلاقی و عملی واقف می شود و درصدد دفع و رفع آن برمی آید.

فرازهایی از دعای عرفه شناخت خلقت ظاهر انسان و مابقی دعا مربوط به عقل، روح، دنیا، آخرت، دین و اخلاق انسان است. امام حسین (ع) در دعای عرفه به مساله خلقت انسان توجه و قلب انسان را متوجه خالق یکتا کرده و به تبیین توحید در خالقیت پرداخته است. و لطف، احسان، رزق و عنایات خداوند را برای متربیان بازتعریف کرده است و آنگاه به ناسپاسی متربیان آلوده به گناه و انحراف پرداخته است. امام حسین(ع) با طرح آموزه های اعتقادی در دعای عرفه، انسان گناهکار و ناسپاس را به معرفت حق شناسی وارد می کند تا شکر نعمت های خداوند که عبارت است از ایمان، عمل صالح و اخلاق حسنه به جای آورد. امام حسین(ع) در دعای عرفه به دنبال ثبوت باورها و متخلق کردن به رفتارهای اعتقادی و انجام عمل صالح است.

اثر وضعی تدبر در امهات و عمق معارف دعا، تقویت و ارتقاء ایمان، اعتقاد، عمل و معرفت مؤمن را در پی خواهد داشت. قاریان متدبر در متن دعا، اهل تحول و تغییر در ظاهر و باطن می شوند و خود را از معاصی تطهیر کرده و به میزان بهره مندی از دعا، معنویت کسب می کنند، سالکانی که از اول ذیقعده چهلم خودسازی و تهذیب را در برنامه کار قرار می دهند. حال و برداشت معنوی آن ها در دعای عرفه به گونه دیگر خواهد بود وقتی مؤمن در چهل روز به گناه «نه» بگوید در تصرف خدا قرار خواهند گرفت. هر جمله دعای عرفه می تواند در قلب و جان انسان ظهور و نفوذ کند و کدورت ها را برطرف و نیرویی برای حرکت انسان به سوی رضوان الهی وارد کند. دعای عرفه سبک قرآن را در ارائه آموزه های اعتقادی و تربیت اعتقادی و شکل دهی زندگی اعتقادی برای مردم در پیش گرفته است و یک کلاس زیبای جامع برای شناخت خداوند به معلمی و استادی امام حسین(ع) است.

بخش اول دعا در ارتباط با «خداشناسی» است یعنی پی بردن به مؤثر از اثر و معلول از علت. فرازهای بخش اول دعا به خداشناسی و راهنمایی به معرفت پروردگار اختصاص دارد و توحید در ربوبیت و توحید در خالقیت مطرح شده است.

بخش دوم دعا مربوط به «انسان شناسی» و تشریح بدن انسان است. امام حسین(ع) در یک کشوری که هیچ مدرسه، دانشگاه و میکروسکوپی نبوده است، کلیات خلقت بدن انسان را بیان می کند. ایشان درمورد رگ، پی، عصب، مخ، قلب و پرده های قلب، گوش و چشم می گوید که هر محققی بخواهد تفصیل آن ها را مطالعه کند باید در کتاب های مهمی مانند فیزیولوژی یا آفرینش انسان به دنبال آن بگردد؛ در آن صورت پی خواهد برد که امام حسین(ع) کلیات بدن را چقدر زیبا، صحیح و درست بیان کرده است. بخش سوم دعا «منعم شناسی» است. امام حسین (ع) بابیان نعمت های پروردگار مهربان و ذکر الطاف، عنایات، فضل، احسان، نعمت ها و محبت های خداوند که به انسان از رحم مادر تا وضع فعلی انسان در هر سن و سالی ارزانی داشته، مؤمنان را به شکرگزاری دعوت می کند. پس ازآن امام حسین(ع) با مقایسه یک گنه کار در دوره عمر با مؤمن صالح زمینه را برای تغییر و اصلاح، توبه و انابه گنه کاران فراهم کرده و آن ها را نسبت به عبادت و بندگی خدا و شکرگزاری به درگاه الهی دعوت می کند

بخش چهارم دعا «دشمن شناسی و دوست شناسی»است. انسان با غفلت از پروردگار و با جهل به معارف الهی مرتکب گناه و معصیت می شود امام حسین (ع) در دعا مطرح می کنند که«اگر انسان گناهکار موفق به توبه واقعی و پاک سازی وجود خود از گناه نشود، در زمره تیره بختان قرار خواهد گرفت»بخش دیگری از دعا مربوط به اهمیت و ارزش روز عرفه و شب و روز عید قربان است و بخشی هم درخواست های بسیار مثبت و متین از وجود مقدس پروردگار عالم می باشد.

بخش آخر دعا «وصل شناسی» است. یک مناجات سوزنده، صد در صد قلبی و عرفانی می باشد که اگر انسان همان یک قطعه را بفهمد، عاشق پروردگار مهربان عالم می شود. عشق در وجود یک انسان عاشق مانند نیرویی است که او را به سوی معشوق حرکت می دهد. البته مرکب حرکت دهنده به سوی معشوق «وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ» عمل به دستورات خداوند، پیامبر و ائمه طاهرین است. در حقیقت خود عمل مرکز، انجام دستورات خداوند،نیروی حرکت دهنده و مقصد، پروردگار مهربان عالم است.

د. سبک زندگی اعتقادی

سبک زندگی اعتقادی از زیرمجموعه های سبک زندگی اسلامی است که به صورت تخصصی نقش عقیده (تفکر و رفتار اعتقادی) را تبیین می کند، اگر جایگاه عقیده به خوبی بررسی، تجزیه و تحلیل شود متربیان می توانند زندگی را بر مبنای ارزش های اسلامی که ضامن رستگاری دنیوی و اخروی است بسازند، سبک زندگی اعتقادی می تواند پاسخ گوی نیازها و انتظارات باشد، به شرط آنکه اعتقادات آن درست باشد و از سرچشمه ای زلال قرآن و عترت نشأت گرفته باشد. زندگی اعتقادی قرائن و شرایطی دارد که بدون داشتن و رعایت آن حیات معنوی مورد خواست دین به دست نمی آید، ازجمله این شرایط «روحیه دعا» است که بر سراسر حیات مؤمن موحد تأثیرات شگرفی می گذارد.

سبک زندگی اعتقادی مؤمن موحّد، متاثر از روحیه ابراز نیاز و دعا به محضر پروردگار است بدون شک دعا ازجمله دعای عرفه تأثیرات مهمی در مسیر زندگی دینی دارد. اینکه مؤمن موحد بداند که دعا و دعای عرفه اثرات فراوانی بر زندگی فردی و اجتماعی او می گذارد و وضعیت زندگی او را به طورکلی دگرگون می سازد ارتباط ویژه ای با آن برقرار می سازد. قرآن، ارزش و عظمت «زندگی اعتقادی» را چنان می داند که «بود» آن «حیات و هستی»است و «نبود» آن، «مرگ و نیستی» واقعی است «یا ایُّها الّذینَ آمَنُوا اِسْتَجیبُوا للّه و لِلرّسول اِذا دَعاکُمْ لما یحْییکُمْ»(انفال:۲۴)ای کسانی که ایمان آورده اید، چون خدا و رسول او شما را به چیزی فراخواندند که به شما حیات بخشند، آنان را اجابت کنید تا به حیات و هستی ابدی و سعادت همیشگی دست یابید. فرهنگ قرآنی به ارتفاع زندگی توجه دارد، و سبک زندگی اعتقادی ضمن این که حرکت های افقی دارد یک جهت ارتفاعی نیز دارد. و دعا نقش تعیین کننده ای در رشد سبک زندگی اعتقادی دارد. دعای عرفه سبک زندگی اعتقادی را نه در جهت های افقی بلکه در جهت های ارتفاعی اوج می دهد.

دعای عرفه کلاس تربیت اعتقادی

الف. بازگشت به فطرت

دعای عرفه نوعی بازگشت به فطرت است، بنابراین کسانی که دعای عرفه را می خوانند آن را مطابق فطرت خود می یابند. انسان ها به صورت فطری دنبال کمال هستند و دعای عرفه به دنبال کمال انسان است. دعا تنها سرمایه آدمی برای جلب رضایت و غفران خداوند، اساس بندگی و شاخص عبودیت است . از یک سو برای دستیابی به هدف آفرینش، باید شاخص استکبار؛ یعنی ترک دعا را رها کنند و به شاخص عبودیت؛ یعنی دعا روی آورند. دعا و دعای عرفه موجب تغییر و تحول جمع کثیری از انسان ها و نگاه آن ها به آسمان و طلب هدایت و نجات از خداوند شده و سبب مقابله با فساد و فحشاء و انواع سوء رفتار و رفع گرفتاری ها، ظلم ها وبی عدالتی ها و مشکلات جامعه شده است و زیرساخت های لازم برای تحولی همه جانبه و یکپارچه را برای ایجاد جامعه توحیدی فراهم کرده است.

قرآن ناطق در دعای عرفه پس از اشاره به هدف آفرینش و فطرت انسان و دورنمای هدف والای کمال زندگی و مسیر حرکت متربیان مؤمن، یعنی رسیدن به خدا به ذکر لطف و هدایت ربوبی در ارسال راهنمایان و مربیانی هدایتگر می پردازد که متضمن صحّت و سلامت دستیابی به هدفمندی خلقت که عبودیت و بندگی خدا است می باشند(انعام:۱۶۱)،قرآن، رسولان الهی را راهنمایان هدایتگر و رسول خاتم (ص) را «اسوه حسنه» و الگوی کامل معرفی کرده است «لَقَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ لِّمَن کانَ یرْجُو اللَّهَ وَالْیوْمَ الْآخِرَ وَذَکرَ اللَّهَ کثِیرًا» قطعاٌ برای شما در نگرش و رفتار رسول الله(ص) سرمشقی نیکوست؛ برای کسی که به خدا و روز قیامت امید دارد و ذاکر به ذکر الله است. (احزاب: ۲۱). از دیگر سو برای دستیابی به هدف آفرینش و سعادت بشر، برنامه و مسیر حرکت در پرتو تلاش و عمل صالح، مبتنی بر درک حقیقت بندگی و شناخت درست دین، ضروری است و صرفاٌ باید از جایگاه ربانی و آستان ربوبی حضرت احدیت، طلب و دریافت شود.

ب. تربیت انسان موحد

از زیباترین و شیرین ترین دعاها و مناجات دعای عرفه امام حسین (ع) است. آن حضرت در این دعای پرمحتوا و شیوا عالی ترین مضامین توحیدی را در قالب کلماتی دل نشین بیان کرده است توحید الهی در بخش های مختلف این دعا موج می زند. دعای عرفه دربردارنده منظومه جامعی از حکمت و معرفت به ویژه توحید عبادی است که با دقت در سیاق کلام این دعای شریف می توان دریافت که بیانات امام (ع) در چه سطح والای توحیدی است و مهم این است که اظهار این بیانات همه در مراتب دقیق و لطیف نگرشی و رفتاری است به گونه ای که توجه به آن ها سالکان الی الله و طالبان تقرّب و وصال حق را به سرمنزل مقصود می رساند (زمردیان: ۱۳۸۷، ص ۴).

دعای عرفه گام به گام، عرفان به توحید را الهام می کند تا متربی به تربیت اعتقادی برسد. تربیت اعتقادی، آرمانی جز رسیدن به خدا و مقام تقرب به درگاه ربوبی ندارد. اوج تربیت اعتقادی کشف حقائق عالم و آنچه در آن است؛ یعنی راه یابی به ذات و صفات خداوند و طلب معرفت به او از خود او. عرفان حقیقی یعنی کامل ترین معارف ربوبی که با عقل و شهود انسان های عادی قابل درک نیست. امام حسین (ع) در دعای عرفه عرضه می دارد «یا مَن لا یعلَم کَیفَ هُوَ اِلاّ هو یا مَن لا یعلَم ما هُوَ اِلاّ هو یا من لا یعلَمهُ اِلاّ هو» تربیت در قرآن، دائر مدار توحید است و در بیان دعای عرفه امام حسین(ع) معرفت به ذات باری تعالی و نگرش توحیدی است. توحید عبادی صراط مستقیم الهی است که انسان از راه آن متأله می شود و صبغه و رنگ الهی به خود می گیرد؛ بلکه در حد خدایی شدن پیش می رود و در این مسیر به منزلت «قاب قوسین او ادنی» می رسد که نزدیک تر از این شدن برای هیچ موجودی متصور نیست به گونه ای که میان خدا و انسان متأله، جز پرده عبودیت و الوهیت نمی ماند.

ج. ترسیم سبک زندگی اعتقادی

شهید مطهری معتقد است دعاهای اسلامی ازجمله مناجات شعبانیه، دعای کمیل، دعاهای پانزده گانه امام سجاد (ع) و دعای عرفه، که قلّه های بلند عرفان و معنویت و سلوک و شهود را با چشم اندازی گسترده در معرض دید اصحاب عقل و دل نهاده اند به عنوان منابع گسترده و دست اول در سبک زندگی اعتقادی به حساب می آیند. تدبر در مفاهیم و مبانی اعتقادی و عرفانی دعای عرفه، می تواند دستمایه ارزشمندی برای دریافت و استخراج مراحل سیر و سلوک بندگی و دستورالعمل اجرایی سبک زندگی به دست دهد.

۱. معرفه الله، جانمایه سبک زندگی اعتقادی

بندگی خدا در قدم اوّل بر معرفت و شناخت حقیقی پروردگار استوار است؛ از این رو در روایت آمده است«کسی که گناه می کند، خدا را به مفهوم واقعی نمی شناسد» (مجلسی، ۱۳۶۲، ج ۷۵،ص ۱۷۴). از اساسی ترین ارکان بروز و ظهور و تحقق روح بندگی در انسان، همواره خدا را حاضر و ناظر و حامی و پشتیبان دانستن است که این مهم درنتیجه معرفت میسر است و در پرتو آن بنده به عشق و حب الهی نائل می آید.

ملا احمد نراقی در این باره در باب اسباب محبت از معرفت نام می برد و می گوید: «محبت چیزی حاصل نمی شود مگر به سبب ملایمت آن چیز با طبع و معرفت آن و اتحاد میان محب و محبوب» و در اقسام محبت، چنین آورده است: «محبت آدمی به غیر به جهت احسان و نفعی که از او عاید می شود، چون انسان بنده احسان است» (نراقی:۱۳۸۹، ص ۶۰۰) و امام حسین(ع) در دعای عرفه، احسان پروردگار را به بنده با اشارت به الطاف خفی و جلی، جزء به جزء برمی شمارد و آدمی را با معرفت بدان به عشق الهی رهنمون و نائل می سازد؛ «پس بالاترین اقسام محبت، محبتی است که خداوند عالم نسبت به بندگان خود دارد و بعد از آن محبتی است که اهل معرفت از بندگان او نسبت به آن جناب دارند» (نراقی:۱۳۸۹، ص ۶۰۰) و این معرفت به ذات و صفات خداوند است که موجب محبت و عشق الهی می گردد و صدر و ذیل و ابتدا و انتها و جان کلام ادبیات و تعبیرات دعای عرفه بدان اشعار دارد و روح و جان آدمی را بدان رهنمون می سازد.

با نگاهی اجمالی به زوایای دعای عرفه از سویی به پیروی از قرآن، انسان را به تدبر و تفکر در اسرار و جزئیات هستی و وجود آدمی در راستای خداشناسی«قل الله خالق کل شیء و هو الواحد القهار»(رعد:۱۶)، «و الحمدلله الذی خلق السموات والارض و جعل الظلمات و النور»(انعام:۱) فرامی خواند و هم چنین بر خودشناسی«من عرف نفسه فقد عرف ربه» به عنوان مقدمه خداشناسی رهنمون می سازد و از سوی دیگر با ترسیم زیبای رحمت و عنایت الهی به سایر موجودات بر اساس هدایت تکوینی و به ویژه نقش ربوبیتش در خلقت و هدایت انسان با جلب احساسات و عواطف، بندگان را به خضوع و خشوع به آستان حضرت ذوالجلال فرامی خواند. بندگی، پیشینه ای در اراده حضرت احدیت بر