فایل پاورپوینت کامل روش های مدیریت زمان در سیر? حضرت زهرا (علیها السلام)

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل روش های مدیریت زمان در سیر? حضرت زهرا (علیها السلام) :

مقدمه و بیان مسئله

استفاد بهینه از فرصت‎ها در عمر محدود بشری یکی از اصول مهم برای رسیدن به سعادت است. انسان همواره باید در زندگی در پی پیشرفت باشد و این امر با مدیریت زمان محقق می‎شود. در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است: هر کس دو روزش مساوی باشد مغبون گشته است، کسی که پایان دو روزش (یعنی روز دومش) بهترین آن دو روز باشد، مورد غبطه است و هر که روز دیگرش بدتر از آن دو روز باشد ملعون است و هر کس که برای خود پیشرفت و ترقی نبیند به نقصان گراید و هرکه به نقصان گراید مرگ برای او بهتر از زندگی است.[۱] (ابن بابویه، ۱۴۰۳ ق، ص۳۴۲).

انسان یا در حال پیشرفت است و یا در حال عقب گرد و حالت توقف ندارد؛ بدین صورت که اگر از زمان، استفاده صحیح شود پیشرفت است و در غیر این صورت پسرفت (مطهری، ۱۳۸۶، ج۲، ص۱۹۷). این مسئله به قدری اهمیت دارد که طبق فرمود حضرت علی (ع)معیاری جهت تشخیص انسان زیرک معرفی شده است. حضرت فرمودند: زیرک کسی است که امروزش بهتر از دیروزش باشد (لیثی واسطی، ۱۳۷۶، ص۵۴).

در مسیر زندگیِ انسان های عادی، معمولاً چنین است که استمرار برخی نعمت‎ها موجب عادت به آن نعمت و در نتیجه غفلت از آن می‎شود و برخی تنها زمانی ارزش این نعمت‎ها را درک می‎کنند که از آن نعمت محروم شوند. زمان نیز یکی از نعمت های الهی به شمار می‎رود که برای بیشتر مردم عادی شده است؛ بنابراین به ارزش آن واقف نیستند. آیات و روایات فراوانی بر ارزش زمان دلالت دارد که چند نمونه از آنها بیان می‎شود. قرآن کریم به لحظه‎ها و ایام و لیالی سوگند یاد می‎کند تا اهمیت زمان را در زندگی انسان بیان کند. «وَ الْفَجْرِ * وَ لَیالٍ عَشْرٍ * وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ» (فجر، ۱-۳) «وَ الْعَصْر» (العصر، ۱). رسول اکرم(ص) به ابوذر غفاری فرمودند: دربار عمرت بیش از مالت بخل بورز (طوسی، ۱۴۱۴ق، ص۵۲۷). اگر فردی ثروت خود را اسراف کند سبب تأسف می‎شود که چرا وی قدر مال را ندانسته است؛ اما برای سرمای بزرگ تر و مهم‎تر، یعنی زمان، بیشتر غفلت می‎شود. اسراف زمان از اسراف مال زیان بارتر است؛ زیرا مال قابل جبران است؛ اما زمان بدون هیچ گونه توقف سپری می‎شود و غیرقابل بازگشت است. برخی افراد برای رعایت حقوق دیگران حاضر نیستند دیناری از مال مردم را بخورند؛ اما همین اشخاص هنگام ضایع نمودن زمان و فرصت دیگران احساس گناه نمی کنند (مطهری، ۱۳۸۶، ج۲، ص۱۹۴).

با توجه به اهمیت زمان، فراگیری مهارت مدیریت زمان امری لازم است. در ابتدا تعریفی از مدیریت زمان ارائه می‎شود. استفاد بهینه از زمان، طبق برنامه‎ای صحیح با تلاش و جدیت تمام و اجازه ندادن به دخالت ناروای امور و حادثه‎ها در جریان اجرای برنامه، برای رسیدن به اهداف را مدیریت زمان می‎گویند (نیلی پور، ۱۳۸۶، ج۱، ص۱۰). در تعریفی دیگر از مدیریت زمان آمده است: مدیریت زمان یعنی خود رهبری کردن. باید زمان را به گونه‎ای هدایت کرد که در جهت بهترین خواسته‎ها به کار رود (هنری، ۱۳۷۷، ص۲۷). اساساً زمان اداره شدنی نیست و خواه ناخواه زمان می‎آید و می‎گذرد و نمی‎توان بر زمان احاطه پیدا کرد و آن را کنترل کرد؛ بلکه باید خود را مدیریت کرد. در واقع، مدیریت زمان همان مدیریت بر خویشتن است (قربانی و خسروی، ۱۳۸۴، ص۷۹) در این باره بهتر است روش های مدیریت زمان را آموخت و عملی نمودن آن نیازمند مدیریت بر خود است. حال این پرسش مطرح است که روش های مدیریت زمان چیست؟ به دیگر سخن، چگونه می‎توان از زمان استفاده بهینه نمود؟ در این مقاله برخی از روش های کاربردی مدیریت زمان در سیره و سبک زندگی حضرت فاطمه(ع) با روش توصیفی-تحلیلی آورده شده است. منظور نگارندگان از روش های مدیریت زمان، کارهایی عملی و کاربردی جهت مدیریت زمان است؛ البته برخی از این موارد نیز از اصول مدیریت زمان محسوب می‎شود؛ اما از آنجایی که برای مدیریت زمان اصول هم باید عملی نمود و همچنین بیشتر مواردی که برای مدیریت زمان بیان می شود مواردی عملی و کاربردی است؛ عنوان روش‎های مدیریت زمان برای مقاله انتخاب شد و از تفکیک روش ها و اصول مدیریت زمان پرهیز نمودیم.

در خصوص پیشین پژوهش حاضر باید گفت در این باره هیچ مقاله و کتابی در خصوص مدیریت زمان در سیر حضرت زهرا(ع) نگاشته نشده است. گفتنی است به جز روش های یاد شده در مقاله جهت مدیریت زمان، روش های دیگری نیز وجود دارد که به جهت جلوگیری از افزایش حجم مقاله از بیان آنها خودداری شد.

روش پژوهش

روش پژوهش این مقاله توصیفی-تحلیلی است. در روش توصیفی پژوهشگر به دنبال چگونگی موضوع است. در این نوع پژوهش محقق دخالتی در موقعیت، وضعیت و نقش متغیرها ندارد و آنها را دست کاری یا کنترل نمی‎کند و صرفاً آنچه را وجود دارد، مطالعه کرده، به توصیف و تشریح آن می پردازد. در این تحقیقات نوعاً از روش‎های مطالع کتابخانه ای استفاده می‎شود. یکی از این نوع تحقیقات، تحقیق توصیفی موردی یا ژرفانگر است. این تحقیق عبارت است از: مطالع یک مورد یا یک واحد و کاوش عمیق در مورد آن. مطالع سیر زندگی یک فرد از این نمونه است (حافظ نیا، ۱۳۸۷، ۵۸-۶۳). در این مقاله نیز از این روش، همراه با تحلیل روایات استفاده شده است؛ بدین صورت که سیر حضرت زهرا(ع) در جهت دستیابی به روش های مدیریت زمان با مطالع کتابخانه ای بررسی شده است.

یافته‎ های پژوهش

هر فرد برای عملی نمودن برنامه های خود و رسیدن به اهداف و موفقیت خویش نیازمند مدیریت زمان است. مدیریت زمان مانند هر کاری به دانستن روش نیاز دارد. یافته ها نشان می‎دهد روش های مدیریت زمان در زندگی آن حضرت عبارتند از: ۱- تقسیم کار؛ ۲- عدم تأخیر انجام امور؛ ۳- حفظ اطلاعات ارزشمند؛ ۴- وجود مکان معین و مناسب برای هر وسیله؛ ۵- انجام چند کار به صورت هم زمان؛ ۶- رقابت؛ ۷- استراحت و نشاط؛ ۸- توجه به زمان حال.

حضرت زهرا(ع) دارای مدیریت زمان بوده اند که در هم ابعاد عبادی، خانوادگی، سیاسی، اجتماعی و تفریحی فعال بودند و در هم نقش ها به بهترین شکل انجام وظیفه نمودند.

۱- مدیریت زمان در سیر زهرای اطهر(ع)

حضرت زهرا(ع) عهده دار وظایف بسیار زیادی در ابعاد گوناگون بودند، از جمله خانه داری، همسرداری، مراقبت و تربیت فرزندان، وظایف اجتماعی. این مطلب را نیز باید لحاظ کرد که در آن زمان، این امور به مراتب بسیار دشوارتر از زمان حاضر بوده است. همچنین حضور نداشتن طولانی مدت حضرت علی(ع)در منزل به دلیل شرکت در جنگ‎ها و مأموریت‎های مختلف، موجب افزایش بار مسئولیت بر ایشان شده بود. افزون بر آنکه حضرت زهرا(ع) پاسخگوی سؤالات دینی مردم نیز بوده اند (منسوب به حسن بن علی(ع)، ۱۴۰۹ق، ص۳۴۰-۳۴۱). بنابراین مدیریت زمان مؤلفه ای بسیار مهم در زندگی ایشان محسوب می‎شود. فعالیت‎های موفق ایشان در هم ابعاد بیانگر قدرت مدیریت زمان توسط ایشان است. با توجه به مجموع روایات در سیر حضرت فاطمه(ع) به دست می آید که پار تن رسول خدا (ص) و تربیت یافت ایشان، مانند پدربزرگوارشان، فرصت‎های زندگی را به سه قسمت تقسیم کرده‎اند. ۱- خدا؛ ۲- خانواده؛ ۳- خود.

امام حسین(ع) فرمودند: از پدرم(ع) درباره وضع ورود حضرت رسول(ص) سؤال کردم. پدرم فرمودند: زمانی که پیامبر (ص) وارد منزل می‎شدند، وقت خود را سه قسمت می‎کردند: یک قسمت برای خداوند و یک قسمت برای خانواده و یک قسمت نیز برای خود. وقت مخصوص به خودشان را نیز میان خود و مردم تقسیم می فرمود و خواص را می پذیرفت و مسائل و موضوعات را از طریق آنان به عموم مردم ارجاع می داد و چیزی از ایشان مضایقه نمی کرد و روش آن بزرگوار، در این زمانِ اختصاص یافته به امّت، این بود که در پذیرفتن به حضور و اختصاص دادن مقدار زمان ملاقات به افراد، اهل فضل را به نسبت فضل و مقامی که در دین داشتند، بر دیگران مقدّم می داشت. برخی از آنان یک حاجت داشتند، برخی دو تا و برخی چندین حاجت.[۲] (ابن بابویه، ۱۳۷۸، ج ۱، ص۳۱۷).

۱-۱- اعمال عبادی حضرت زهرا(ع)

اعمال عبادی حضرت، نمازها، ادعیه وتسبیحات گوناگون را شامل می‎شود. استفاده از لباس و عطر مخصوص جهت نماز (اربلی، ۱۳۸۱ق، ج ۱، ص۵۰۰)، عبادت در شب جمعه (طبری آملی، ۱۴۱۳ق، ص۱۰۶)، نماز جهت امور عظیم و خوفناک (طوسی، ۱۴۱۱ق، ص۳۰۲) نماز مستحبی در روز جمعه (طوسی، ۱۴۱۱ق، ص۳۱۹)، دعای نور (ابن حمزه طوسی، ۱۴۱۹ق، ص۲۹۹)، دعای هر صبح و شب (کلینی، ۱۴۰۷ ق، ج۲، ص۵۲۸)، دعا در غروب روز جمعه (ابن بابویه، ۱۴۰۳ق، ص۳۹۹)، تسبیح مخصوص حضرت زهرا(ع) (ابن حیون، ۱۳۸۵ق، ج ۱، ص۱۶۸)، همچنین تسبیح ایشان(ع) در سوم هرماه (قطب الدین راوندی، ۱۴۰۷ق، ص۹۱)، عبادت مخصوص در شب قدر (ابن حیون، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۲۸۲) نمونه‎هایی از عبادات ایشان است که نشان دهند اهمیت ارتباط با خدا در سبک و سیره ایشان است که زمان خاصی را برای هرکدام اختصاص می‎دادند، بدون آنکه در ابعاد دیگر زندگی ایشان خللی وارد شود.

۱-۲- خانواده

حضرت فاطمه(ع) بخش ویژه ای از زمان خود را به انجام کارهای منزل، حضور در جمع خانواده و تربیت فرزندان اختصاص می‎دادند. انجام دادن امور منزل به قدری زیاد و سخت بود که حضرت درخواست خادمه نمودند (ابن حیون، ۱۳۸۵، ج ۱، ص۱۶۸). تمامی امور منزل نیازمند مدیریت زمان است تا فرصت رسیدگی به دیگر امور نیز باشد. افزون بر انجام امور منزل، زمانی را برای همسر و حضور در جمع خانواده قرار می‎دادند. مثلاً حضرت زمانی را برای تفریح با همسرشان اختصاص دادند و با هم به صحرا رفته، خرما خوردند و مزاح نمودند (ابن شاذان قمی، ۱۳۶۳، ص۸۰). روزی پیامبر(ص) به دیدار فاطمه(ع) رفتند. حضرت برای ایشان حلوایی از خرما پختند و آن را مقابل ایشان قرار دادند. پیامبر (ص)، علی(ع)، فاطمه(ع) و حسنین(ع)آن را خوردند، هنگامی که رسول خدا (ص) از خوردن فارغ شدند، سجد طولانی کردند و دلیل سجده خود را جمع بودن اعضا و در کنار هم بودن بیان نمودند (حلی، ۱۹۸۲ م، ص۴۳۲-۴۳۳).

حضرت به رشد اخلاقی و دینی فرزندان نیز اهتمام داشتند.

وَ کَانَتْ فَاطِمَهُ(ع) تُرَقِّصُ ابنَهَا حسَناً(ع) وَ تقُولُ:

أشْبِهْ أَبَاکَ یَا حَسَنُ وَ اخْلَعْ عَنِ الْحقِّ الرَّسنَ

وَ اعْبُدْ إِلَهاً ذَا مِنَنٍ وَ لَا تُوَالِ ذَا الْإِحَنِ

وَ قَالَتْ لِلْحُسَیْنِ(ع)

أنتَ شبِیهٌ بِأَبِی

لَستَ شبیهاً بِعَلیِ

(ابن شهر آشوب مازندرانی، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۸۸-۳۸۹)

حضرت فاطمه زهراء(ع) امام حسن را حرکت می‎داد و می فرمود: ای حسن! تو به پدرت شباهت داشته باش و بخشنده باش. خدای را پرستش کن و بغض و کینه را دوست مدار. نیز حضرت امام حسین(ع) را حرکت می‎داد و می‎فرمود: تو شبیه به پدرم رسول خدا(ص) هستی و به علی(ع) شباهتی نداری (مجلسی، ۱۳۷۷، ص۳۲۰). «تُرَقِّصُ» به معنای حرکت دادن است. در بعضی منابع به جای «ترقص»، «تلاعب» آمده است (رحمانی همدانی، ۱۳۷۸، ص۳۱۱)، اگر معنای اصلی کلم «ترقص» را در نظر بگیریم، در کنار منبع دیگر که راوی «تلاعب» آورده است، به نظر می‎رسد، حسنین(ع) در هر سنی که بوده‎اند، حضرت فاطمه(ع) در حال بازی با ایشان بوده اند. حضرت زهرا(ع) برای فرزندان خود وقت می گذاشتند و با فرزندان خود صحبت می کردند و به ویژه مفاهیم اخلاقی را آموزش می‎دادند. عبارت «کانَتْ فَاطِمَهُ(ع) تُرَقِّصُ ابْنَهَا» دلالت بر استمرار در وقت گذاشتن حضرت با فرزندان خود دارد. وقت گذاشتن مستمر برای فرزند نشان‎دهند تعهد مادر برای فرزند و اهمیت او به رشد و تعالی فرزند است. وجود این برنام مورد نیاز، موجب شکوفایی استعدادهای فرزند می شود و عزت نفس فرزند را بیشتر می کند و آرامش فکری و روحی فرزند را به دنبال دارد. متأسفانه این مهم در مادران جامع امروزی به فراموشی سپرده شده است و بیشتر خردسالان زمان خود را با بازی های مجازی سپری می‎نمایند یا آنکه فرزندان به مهدهای بازی و یا پرستاران خصوصی سپرده می‎شوند و یکی از دلایل این امر اشتغال مادران و عدم حضور کافی آنان در منزل و در نتیجه نداشتن زمان کافی برای فرزندان است.

بیدار نگه داشتن فرزندان جهت شب قدر (ابن حیون، ۱۳۸۵، ج۱، ص۲۸۲)، آموزش دعا به امام حسین(ع) هنگام مصیبت سنگین (قطب الدین راوندی، ۱۴۰۷ق، ص۵۴) از جمله امور دیگر تربیت فرزندان است.

۱-۳- جامعه

حضرت زهرا(ع) فقط به خانواد خود توجه نمی‎کردند؛ بلکه نیازها و حوائج دیگر افراد جامعه نیز مدنظرشان بود و برای آن زمان صرف می‎کردند. اطعام کردن خانواد جعفر بن ابی طالب هنگام فوت جعفر به مدت سه روز (برقی، ۱۳۷۱ق، ج۲، ص۴۱۹)، شرکت در عروسی یهودیان (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج ۴۳، ص۳۰)، پاسخ به سؤالات دیگران (حسن بن علی(ع)، ۱۴۰۹ق، ص۳۴۰) از جمله مواردی است که حضرت برای آن زمان صرف می نمودند. حضور حضرت در فعالیت های سیاسی نیز در سیر ایشان مشهود است. زیارت قبور شهدای جنگ‎ها (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۳، ص۲۲۸)، رفتن به بیت الاحزان و خواندن خطبه در مسجد، گویای این مسئله است.

همان طور که بیان شد، حضرت زهرا(ع)، به پیروی از پدرشان، زمان خود را برای خدا، خانواده و خدمت به خلق و جامعه تقسیم می کردند. همچنین حضرت فاطمه(ع) زمانی را جهت آراستگی خودشان صرف می کردند، مانند بافتن موهایشان (مجلسی، ۱۴۰۳ ق، ج۴۳، ص۶).

چنان که ملاحظه شد، کوثر بی‎کرانه با مدیریت زمان به نحو احسن توانستند در تمامی ابعاد پویا باشند و در صورتی که فاقد این مدیریت زمان بودند، تنها به بخشی از امورشان می پرداختند. در زندگی امروزی، عده ای چنان زمانشان را پر کرده اند که حتی فرصتی برای خواندن یک دعای کوتاه نیز باقی نگذاشته اند و یا تنها زمانشان را به یک کار اختصاص داده اند، مثلاً برخی بیشتر زمان و یا هم زمانشان را به کار بیرون و شغلشان اختصاص می‎دهند و حقوق خدا، خانواده و حق خود را نیز ضایع می کنند و افراد دیگری تنها زمانشان صرف عبادت می شود و از خانواده و تربیت فرزند غافل اند. برخی چنان در جهاد فرهنگی و علمی می‎کنند که فراموش می‎کنند خانواد خود نیز جزئی از همین جامعه‎ای هستند که دغدغه آن را دارند. باید با مدیریت زمان مانند الگوی همگان (حضرت زهرا(ع)) از افراط و تفریط برحذر باشیم.

۲- روش های مدیریت زمان

شایان ذکر است که تنها دانستن ارزش زمان کافی نیست، چگونگی مهارت از بهره برداری از زمان نیز لازم است. اگر کسی زمینی داشت و ارزش آن هم بداند، اما مهارت لازم جهت استفاده از آن را نداشته باشد و نداند که در آن زمین کشاورزی کند یا خانه بسازد، ممکن است آن را هدر دهد؛ اما مهندس ساختمان یا کشاورز می‎تواند استفاد حداکثری از زمین بکند. استفاده از زمان نیز مانند مکان، نیاز مهارت و مهندسی دارد. استفاد بیشتر در مدت کمتر موقوف به موارد ذیل است: ۱- داشتن برنامه و نقشه برای کارها به صورت پیوسته؛ ۲- در نظر گرفتن زمان مناسب برای هر کار (مطهری، ۱۳۸۶، ج۲، ص۱۹۸). هر کاری مانند کاشت بذر است. همچنان که کشت بذر، زمان مناسب می طلبد و کشاورز بهترین و مناسب ترین زمان را برای کشت انتخاب می‎کند، اجرای هر کاری زمانی مناسب دارد. یکی از اصول مهم مدیریت زمان، حفظ مناسبت ها بین کار و زمان و شناخت بهترین زمان برای انجام هر عمل است (نیلی پور، ۱۳۸۶، ج۲، ص۶۳) همان طور که حضرت امیر(ع) فرمودند: شتاب ورزیدن در کار پیش از آنکه شرایط موجود باشد و سستی نمودن پس از فراهم شدن فرصت از حماقت است.[۳] (سیدرضی، ۱۴۱۴ق، ص۵۳۸). ابتدای حدیث این مهم را گوشزد می‎نماید که باید زمان مناسب برای انجام هر کاری در نظر گرفت و عجله جهت انجام کاری پیش از آنکه زمان انجام آن فرا برسد از حماقت است؛ ۳- ترتیب و چینش کارها به گونه ای باشد که بین آنها فاصله زیادی نباشد و فرصت هدر نرود. اگر هنگام چیدن اشیا در جعبه بدون ترتیب عمل شود، در این صورت مقدار کمی از اشیا در جعبه جا می‎گیرد؛ اما اگر با دقت و با ملاحظ حجم هریک از آنها، اشیا در کنار هم قرار گیرند، تعداد بیشتری از آنها در جعبه جا خواهد گرفت و گوشه های آن جعبه و فاصله های آن اشیا خالی نخواهد ماند. اموری که در زمان انجام می‎شود مانند اشیائی است که در صندوق یا جعبه ای قرار می‎گیرد. بعضی از مردم بدون دقت و نقشه به انجام کارهایشان می پردازند و یک روز از صبح تا شب تلاش می کنند و آخر روز فقط دو سه کار را توانسته اند در این مدت انجام دهند، اما افراد منظم، بامهارت در همان مدت زمان، کار بیشتری انجام می دهند. پس نظم و انضباط و نقشه از شرایط بهره برداری از زمان است (مطهری، ۱۳۸۶، ج۲، ص۱۹۸). با استفاده از روش هایی کاربردی می‎توان از زمان استفاده بهینه نمود این روش ها عبارت اند از:

۲-۱- عدم تأخیر در انجام امور

اصل «امروز آخرین روز» است یکی از روش ها و اصول مدیریت زمان است. اجرای این اصل موجب غنیمت شماری لحظات می‎شود؛ زیرا یکی از عوامل عدم استفاد مفید از زمان، احساس ماندگاری و داشتن فرصت زیاد برای انجام کارهاست. شکستن این توهم و تفکر در این باره که تنها یک روز دیگر و یا یک ساعت دیگر به پایان عمر باقی مانده است سبب تقویت حس بهره گیری و انجام کارهای فشرده و مفید در واحدهای زمان باقی مانده می‎شود (نیلی پور، ۱۳۸۶، ج۲، ص۴۴).

در دین سفارش زیادی به یاد مرگ شده است. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: آن چنان نماز بگذار مانند کسی که با نماز وداع می کند. (کسی که آخرین نماز خود را می خواند) (منسوب به جعفربن محمد(ع)، ۱۴۰۰ق، ص۱۶۳). مرگ خبر نمی کند و افرادی که از یاد آن غافل اند، مرتب انجام کارهای خود را به عقب می اندازند. حضرت امیر(ع) فرمودند: چه بسیار افرادی که کارها را به تأخیر انداختند تا اینکه مرگ به آنها هجوم آورد (لیثی واسطی، ۱۳۷۶، ص۳۷۹). امام صادق(ع) فرمودند: فردا و پس فردا نگو؛ زیرا پیشینیان تو به جهت پایداری بر آرزوها و امروز و فردا کردن هلاک شدند تا اینکه فرمان خداوند (مرگ) به سراغ آنها آمد، در حالی که در غفلت بودند (طبرسی، ۱۳۸۵ق، ص۲۶۷). به تأخیر انداختن برخی امور ضربات مهلکی به انسان می زند، مانند به تأخیر انداختن توبه یا انجام ندادن اعمال صالح. «وَ هُمْ یَصْطَرِخُونَ فیها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحًا غَیْرَ الَّذی کُنّا نَعْمَلُ أَ وَ لَم نعَمِّرْکُمْ ما یَتَذَکَّرُ فیهِ مَنْ تذَکَّرَ…» (فاطر، ۳۷).[۴] از آنجایی که اتفاقات پیش بینی نشده هیچ گاه خبر نمی‎کند، بهتر است بی جهت امور را به تأخیر نیندازیم. همچنان که امام صادق(ع) به نقل از پدرشان فرمودند: هنگامی که اراده کار خیری نمودی شتاب کن، زیرا نمی‎دانی چه پیش می آید (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۲، ص۱۴۲). امیرمؤمنان(ع) نیز فرمودند: «و در هرروز کار آن روز را انجام بده، زیرا برای هر روز کاری است مخصوص آن (پس اگر غفلت نموده کار امروز را به فردا و فردا را به پس فردا افکنی کارها بسیار گشته، از عهده آن برنمی آیی و مردم سرگردان می شوند و از کار بازمی مانند و در نتیجه مملکت ضایع و تباه می شود) و بهترین وقت ها و پاک ترین قسمت آن را برای خود و آنچه بین تو و خداست (عبادت و بندگی) قرار ده (مثلاً در اوّل وقت که سرحال هستی نماز بخوان نه آنکه هم کارها را که انجام دادی با خستگی و بی میلی نمازگزاری) هرچند همه آن وقت ها (که به کار مردم می رسی) از آن خداست (عبادت و بندگی است)، اگر نیّت و قصد در آن شایسته و رعیّت از آن در آسایش باشد» (سیدرضی، ۱۳۷۹ ، ج۵، ص۱۰۲۳).

به تأخیر نینداختن امور اهمیت فراوانی دارد؛ لذا این امر مهم نیاز به تمرین دارد تا به تدریج در وجود انسان تبدیل به ملکه شود. نماز اول وقت نوعی تمرین برای به تأخیر نینداختن امور است. مقید به نماز اول وقت بودن یکی از بهترین شیوه های نظم بخشی به زندگی است. امام صادق(ع) فرمودند: برتری اوّلِ وقت بر آخر آن مثل برتری آخرت بر دنیاست (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۷۴). می توان مراد از اول وقت را در این حدیث، نماز اول وقت دانست. همان طور که کلینی و شیخ طوسی (طوسی، ۱۴۰۷ق، ج ۲، ص۴۱) این حدیث را در باب اوقات نماز آورده اند. در صورتی هم که معنای عام حدیث (انجام هر کاری در اول وقت و به عقب نینداختن آن) در نظر گرفته شود می‎توان گفت یکی از مصادیق این حدیث، نماز اول وقت است.

به تأخیر نینداختن کار، راهکاری جهت ایجاد مدیریت زمان بیان شد، اما گاهی تأخیر کار از اصول مدیریت زمان به شمار می‎آید که از آن با عنوان تأخیر مثبت یا تعلل خلّاق تعبیر می شود. این اصل از مؤثرترین روش‎های مدیریت زمان است؛ زیرا آدمی فرصت انجام هم امور را ندارد و در برخی امور باید تعلل ورزید. این قاعده در قواعد فقهی به قاعد تزاحم مشهور است با این توضیح که در صورت تزاحم دو تکلیف غیرقابل جمع، وظیفه مکلف این است که مهم را فدای اهم کند و انجام مهم را به تأخیر اندازد (نیلی پور، ۱۳۸۶، ج۲، ص۵۴).

۲-۱-۱- عدم تأخیر در اجرای امور در سیر حضرت فاطمه(ع)

روایاتی در سیر حضرت زهرا(ع) وجود دارد که بیانگر آن است که حضرت اهل به تأخیر انداختن امور نبودند. برای نمونه: مردی نزد حضرت فاطمه(ع) رفت و عرض کرد: آیا رسول خدا (ص) نزد شما چیزی باقی گذاشته است که آن را به من هدیه بدهید؟ حضرت به خادم فرمودند: پارچ ابریشمی را که حاوی حدیثی از رسول خدا(ص) است، بیاور. پس خادم به دنبال آن گشت، ولی آن‎ را نیافت. حضرت به وی فرمودند: وای برتو، به دنبال آن بگرد. همانا آن نزد من با حسن و حسین برابری می کند. خادم آن را هنگام جارو کردن در خاکروبه ها یافت که حاوی سخنی از پیامبر (ص) بود (طبری آملی، ۱۴۱۳ق، ص۶۵). در این اتفاقات دو نکت ظریف نهفته است. ۱- حضرت اجابت درخواست مراجعه کننده را به تأخیر نینداختند و همان زمان به خادم امر نمودند پارچ ابریشمی را بیاور. ایشان همانند برخی افراد برخورد نکردند که بگویند امروز برو و فردا مراجعه کن. حضرت امیر(ع) در مورد عجله نمودن در برآورده ساختن درخواست های مردم فرمودند: «شایسته نیست روا نمودن درخواست ها مگر به سه چیز (نخست) به کوچک شمردن آن تا (نزد پروردگار) بزرگ شود؛ (دوم) به پنهان داشتن آن تا (هنگام پاداش) آشکار شود؛ (سوم) بشتاب در انجام آن تا (برای خواهنده) گوارا باشد» (سیدرضی، ۱۳۷۹، ج ۶، ص۱۱۳۱)؛ ۲- حضرت پیدا شدن شیء گمشده را که دارای اهمیت فراوان بود به تأخیر نینداختند و همان زمان به خادم امر نمودند تا آن را پیدا کند. به دلیل گم شدن آن نیز خادم را عتاب نمودند. همچنان نیز حواس حضرت متوجه مراجعه کننده است تا هرچه سریع تر آن پارچه پیدا شود و درخواست مراجعه کننده اجابت شود.

از امام علی(ع) روایت شده است که یکی از پادشاهان عجم برای رسول خدا(ص) تعدادی برده و خدمتگزار فرستاد. امیرالمؤمنین(ع) از حضرت فاطمه(ع) درخواست نمودند تا نزد پیامبر(ص) بروند و از ایشان درخواست خادم نماید. فاطمزهرا(ع) بدون اینکه درخواست شوهرشان را به تأخیر بیندازند، نزد پدرشان رفتند تا درخواست را مطرح کنند. «أَهْدَی بَعْضُ مُلُوکِ الْأَعَاجِمِ رَقِیقاً فَقُلْتُ لِفَاطِمَهَ اذْهَبِی إِلَی رَسُولِ اللَّهِ(ص) فَاسْتَخْدِمِیهِ خَادِماً فَأَتَتْهُ فسَأَلَتْهُ ذَلِک» (ابن حیون، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۶۸). فاء در عبارت «فَأَتَتْهُ فَسَأَلَتْهُ ذَلِک» دلالت بر این دارد که حضرت فاطمه(ع) همان زمان و بدون تأخیر، درخواست شوهر خود را عملی نمودند. بیشترین کاربرد حرف «فاء» برای عطف است که یکی از معنای «فاء عطف» ترتیب معنوی است. معطوف به وسیله «فاء» به معطوف علیه بدون فاصله متصل و یا مرتبط است و یا به دیگر سخن، می‎توان گفت که زمان تحقق معنا در معطوف متأخر از زمان تحقق معنای معطوف علیه است مانند این مثال «قام زید فعمرو» یعنی زید ایستاد، پس از آن بلافاصله عمرو ایستاد.» (پاشازانوس، بهار۱۳۷۹، ص۲۱). گفتنی است از آنجایی که احادیث نقل به معنا می‎شود ممکن است حرف فاء در سخن معصوم نبوده و توسط دیگران نگارش شده باشد. با این حال، باز هم از این حدیث می‎توان برداشت کرد که حضرت اهل به تأخیر انداختن امور خود نبودند؛ زیرا درخواست ایشان برای خادم حکایت از این مطلب دارد که حضرت می خواستند به هم امورشان بپردازند؛ ولی با کمبود زمان مواجه بودند. در صورتی که اگر حضرت زهرا(ع) اهل به تأخیر انداختن امور خود بودند، علاقه ای نداشتند به اینکه هم کارهایشان به موقع انجام شود و درخواست خادم نیز نمی‎کردند. همچنین اگر حضرت همان لحظه درخواست شوهرشان را اجابت نمی کردند و چند روز بعد نزد پدرشان می‎رفتند، این احتمال وجود داشت که در حدیث این مطلب ذکر می‎شد.

بانویی به حضرت زهرا(ع) مراجعه نمود و سؤال هایی کرد و از کثرت سؤال هایش خجل شد. حضرت ثواب‎هایی را که در عوض پاسخ به پرسش های او می‎شود، بیان نمودند و بدین گونه وی را از شرمندگی خارج کردند تا دیگر سؤال هایش را بپرسد (منسوب به حسن بن علی(ع)، ۱۴۰۹ق، ص۳۴۰). در واقع، حضرت با این عملکرد، مانع شدند که آن بانو سؤال هایش را به تأخیر بیندازد و پرسش نکند.

۲-۱-۱-۱- نماز اول وقت در سیر حضرت زهرا(ع)

چنان که بیان شد، نماز اول وقت نمونه ای از عدم تأخیر در اجرای امور است. این موضوع نیز در سیر حضرت نمایان است. نماز اول وقت به قدری برای حضرت مهم بوده که در حالت بیماری و لحظات نزدیک شهادتشان نیز از این امر مهم غفلت نکردند، به اسماء بنت عمیس فرمودند: عطر و لباس مخصوص نمازم را برایم بیاور، سپس وضو گرفتند، آن گاه سرشان را بر زمین نهادند و به اسماء فرمودند: کنارم بنشین، هنگامی که وقت نماز فرا رسید، مرا بلند کن اگر برخاستم که هیچ و اگر بلند نشدم شخصی را به دنبال حضرت علی(ع) بفرست. اسماء هنگام نماز حضرت را صدا می‎زند و می‎فهمد حضرت از دنیا رفته اند (اربلی، ۱۳۸۱ق، ج ۱، ص۵۰۰). اهمیت نماز نزد حضرت به قدری است که پیش از وقت نماز، وضو می‎گیرند و درخواست عطر و لباس مخصوص نماز می نمایند و بدین گونه به استقبال نماز اول وقت می‎روند.

حضرت زهرا(ع) به نقل از پدر بزرگوارشان فرمودند: هر کس، چه مرد باشد و چه زن، نمازش را سبک بشمارد، خداوند او را به پانزده مصیبت گرفتار می نماید: شش چیز در سرای دنیا، و سه چیز هنگام مرگ، و سه چیز در قبرش، و سه چیز در قیامت هنگام بیرون آمدن از قبر. مصیبت‎هایی که در دار دنیا بدان مبتلا می شود عبارت اند از: ۱- خداوند خیر و برکت را از عمر او برمی دارد؛ ۲- خداوند خیر و برکت را از روزی اش برمی دارد؛ ۳- خداوند نشان صالحان را از چهره او محو می فرماید؛ ۴- در برابر اعمالی که انجام داده پاداش داده نمی شود؛ ۵- دعای او به سوی آسمان بالا نمی رود و مستجاب نمی شود؛ ۶- هیچ بهره ای در دعای بندگان شایسته خدا نداشته و مشمول دعای آنان نخواهد بود. بلاهایی که هنگام مرگ به او می رسد بدین ترتیب است: ۱- با حالت خواری و زبونی جان می دهد؛ ۲- گرسنه می میرد؛ ۳- تشنه جان می سپارد، به گونه ای که اگر آب تمام رودخانه های دنیا را به او بدهند، سیراب نمی شود و تشنگی اش برطرف نخواهد شد. مصیبت‎هایی که در قبر بدان گرفتار می شود، بدین قرار است: ۱- خداوند فرشته ای را بر او می گمارد تا او را در قبر نگران و پریشان نموده، از جایش برکند؛ ۲- خداوند گور را بر او تنگ می گرداند؛ ۳- قبرش تاریک می شود. مصیبت هایی که در روز قیامت، هنگام بیرون آمدن از قبر، بدان مبتلا می شود، عبارت اند از: ۱- خداوند فرشته ای را بر او می گمارد تا در حالی که مردم به او می نگرند، او را با صورتش به روی زمین بکشد؛ ۲- سخت از او حساب می کشند؛ ۳- خداوند نظر رحمت به او نمی کند و از بدی ها پاکیزه اش نمی گرداند، و برای او عذاب دردناکی خواهد بود (ابن طاووس، ۱۴۰۶ق، ص۲۲). باید این نکته را در نظر گرفت که بی توجهی به نماز اول وقت، نوعی سبک شمردن نماز به شمار می‎آید. امام صادق(ع) یکی از مصادیق آیات چهار و پنج سور ماعون «فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ * الَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ؛ پس وای بر نمازگزارانی که در نماز خود سهل انگاری می کنند» را تأخیر بدون علت نماز از اول وقتش بیان نمودند (قمی، ۱۴۰۴ق، ج ۲، ص۴۴۴).

۲-۲- تقسیم و تفویض کار

تقسیم کار یا تفویض (واگذاری امر به دیگری) و به تعبیر دیگر کارسپاری یکی از بهترین راه های استفاد مؤثر از زمان است. هنگامی که یک گروه یا دو فرد هدف مشترکی دارند، با تقسیم کار می‎توانند زودتر به مقصود برسند و این یکی از مزایای مهم کارسپاری است. با واگذاری امور به دیگران می توان وقت خود را آزاد کرد و به کارهای بیشتری رسیدگی نمود و کمیت و کیفیت نتایج موردنظر را افزایش داد. تکرار واگذاری امور به دیگران سبب می‎شود تا فرد در دفعات بعد راحت تر کار را به دیگران واگذار نماید و این رشدی برای قدرت مدیریت می‎شود. بعضی افراد به دلایلی مانند بی اعتمادی به دیگران امور را به دیگران واگذار نمی‎کنند و همواره علاقه مند هستند، هم امور را خودشان به تنهایی انجام دهند، در این صورت کارها روی هم انباشته می‎شود و با کمبود زمان روبه رو می شوند و امکان موفقیت خود را تا حدود زیادی محدود می‎کنند. از مزایای دیگر کارسپاری افزایش توانمندی‎های بالقو افرادی است که کار می‎کنند (تریسی، ۱۳۹۳، ص۲).

کارسپاری موجب رشدی دوسویه می‎شود: ۱- رشد قدرت مدیریت؛ ۲- شکوفایی استعداد های کارمندان. البته نکت مهم این است که در هنگام واگذاری امور، نوع و میزان توانایی ها و استعدادهای همکاران لحاظ شود و با توجه به آن، کار به آنان واگذار شود. در سیر پیامبر اکرم (ص)، ائمه معصومان(ع)، بزرگان، علماء و محققان به چنین اصلی پرداخته شده است. پیامبر گرامی اسلام و معصومان، دستیاران و شاگردان زیادی داشته‎اند که کارهای خود را بین آنها تقسیم می‎نمودند. پیامبر(ص) برای جنگ خندق، نیز از شیو تقسیم کار استفاده نمودند و حفر هر قسمت را به گروهی واگذار کردند (عاملی، ۱۳۸۸، ج۲، ص۵۶۳). حضرت علی(ع) در تأکید به تقسیم کار به فرزندشان امام حسن(ع) فرمودند: برای هریک از خدمتگزارانت وظیفه ای قرار ده و او را نسبت به همان کار بازخواست نما؛ زیرا این عملکرد سبب می‎شود در خدمت تو کار را به یکدیگر وانگذارند (سیدرضی، ۱۴۱۴ ق، ص۴۰۵). هنگامی که مالک اشتر نخعی(ره) به امارت مصر و مناطق تابعه آن انتخاب نمودند، به او فرمودند: بخشی از کارها به گونه ای است که خود باید انجام دهی، مانند پاسخ دادن به کارگزاران دولتی، در آنجا که منشیان تو از پاسخ دادن به آنها درمانده اند، و دیگر بر آوردن نیاز مردم در همان روزی که به تو عرضه می دارند و یارانت در رفع نیاز آنان ناتوان اند (سیدرضی، ۱۳۷۹، ص۵۸۵) پس نکت مهم این است که چه کاری را خود فرد باید انجام دهد و چه اموری را به دیگران بسپارد. امام صادق(ع) فرمودند: کارهای بزرگ و اساسی را خودت انجام ده و کارهای کوچک و بی اهمیّت را به دیگری وکالت ده. پرسیدند (کارهای بزرگ) مانند چه چیز؟ فرمود: مانند خرید خانه و ملک و مانند این کارها (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۵، ص۹۰).

۲-۲-۱- تقسیم کار در سیر حضرت زهرا(ع)

امام صادق(ع) به نقل از پدرشان فرمودند: حضرت علی(ع) و فاطمه(ع) از رسول خدا(ص) تقاضا نمودند که کارهای خانه و بیرون خانه را بین آنها تقسیم نماید. پیامبر انجام کارهای داخل خانه را به عهده فاطمه(ع) و امور خارج از منزل را به عهده علی(ع) نهاد. فاطمه(ع) فرمودند: هیچ کس جز خداوند نمی داند که من چقدر خوشحال