فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه )

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه )!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شخصیه العدد / ابن بابویه القمی المعروف بالشیخ الصدوق (… ۳۸۱ ه ) :

هو الشیخ العلم الأمین، عماد الملّه والدین، ورئیس المحدثین، أبو جعفر الثانی، محمد بن الشیخ المعتمد الفقیه النبیه أبی الحسن علی بن الحسن بن موسی بن بابویه القمی المشتهر بالشیخ «الصدوق». أصله من مدینه «قم» ببلاد فارس ایران.

عالم فقیه ومحدث کبیر من علماء الشیعه الکبار فی القرن الرابع الهجری، لم یُرَ فی القمیّین مثله، وهو أحد الأربعه المشهورین بجمع أخبار الشیعه، نزل فی الری بعد أن اشتهر وارتفع شأنه فی خراسان. وقیل فیه: «سمع منه شیوخ الطائفه وهو حدث السن» (أنظر أعیان الشیعه، ج ۴۶، ص ۱۵۳). ورحل من خراسان إلی بغداد سنه ۳۵۵ ه / ۹۶۶ م، ودرس فیها فتخرّج علیه عدد من العلماء.

قال بروکلمن فی تاریخ الأدب العربی: «أشهر مؤلفی الإمامیه فی المائه الرابعه للهجره أبو جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی ابن بابویه القمی، الصدوق، وکان أبوه شیخ الشیعه فی قُمْ، قدم بغداد وصحب رکن الدوله بن بویه الذی استعان بتعالیمه فی الإمامه علی تدبیر سیاسته».

وقال الشیخ عباس القمی فی الکُنی والألقاب: «شیخ الحفظه، ووجه الطائفه المستحفظه، رئیس المحدثین والصدوق فیما یرویه عن الأئمه الطاهرین (ع)، ولد بدعاء مولانا صاحب الأمر (ع)، ونال بذلک عظیم الفضل والفخر، فعمت برکته الأنام، وبقیت آثاره ومصنفاته مدی الأیام… قال ابن ادریس فی حقّه : إنّه کان ثقه جلیل القدر، بصیراً بالأخبار، ناقداً للآثار، عالماً بالرجال، وهو أستاذ الشیخ المفید محمد بن محمد بن النعمان.

وقال العلاّمه فی ترجمته: «شیخنا وفقیهنا، ووجه الطائفه بخراسان، ورد بغداد سنه ۳۵۵ ه وسمع منه شیوخ الطائفه وهو حدث السن، کان جلیلاً، حافظاً للأحادیث، بصیراً بالرجال، ناقداً للأخبار، لم یرفی القمیّین مثله فی حفظه وکثره علمه، له نحو من ثلثمائه مصنف ذکرنا أکثرها فی کتابنا الکبیر….»

وقال العلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات: «أمره فی العلم والعداله، والفهم والجلاله، والثقه وحسن الحاله، وکثره التصنیف، وجوده التألیف، وغیر ذلک من صفات البارعین، وسمات الجامعین، أوضح من أن یحتاج إلی بیان، أو یفتقر إلی تقریر القلم فی مثل هذا المکان.

قال فی حقّه سمینا العلاّمه المجلسی رحمه اللّه فیما نقل عن بعض تحقیقاته: وثّقه ابن طاووس رحمهما اللّه صریحاً فی کتاب النجوم، بل وثّقه جمیع الأصحاب، لما حکموا بصحه جمیع أخبار کتابه، یعنی صحّه جمیع ما قد صحّ عنه من غیر تأمل، بل هو رکن من أرکان الدین، جزاه اللّه عن الإسلام والمسلمین أفضل الجزاء.

وکان أخوه الحسین بن بابویه ثقه أیضاً، وخلف ولداناً کثیره من أصحاب الحدیث.

أقول: وقد مرّ فی ترجمه أبیه علی بن بابویه المشهور أنّ مولانا صاحب الزمان علیه السلام کتب إلیه فی جواب ما سأل عنه، ستُرزَق وَلَدَین خَیِّرَین، وفیه أیضاً من الدلاله علی غایه جلاله الرجلین ما لا یخفی، ولنعم ما أفاده الشهید الثانی رحمه اللّه فی مثل هذا المقام، من شرح درایته، من أنّ مشایخ الإجازات لا یحتاجون إلی التنصیص علی تزکیتهم، لما اشتهر فی کلّ عصر من ثقتهم وورعهم.

ومن المنقول عن شیخنا العلاّمه الشیخ سلیمان بن عبداللّه الماحوزی الأوالی البحرانی انّه قال فی بعض حواشیه علی کتابه «البلغه»، کان بعض مشایخنا یتوقف فی وثاقه شیخنا الصدوق عطّر اللّه مرقده، وهو غریب، مع أنه رئیس المحدثین المعبّر عنه فی عبارات الأصحاب بالصدوق، وهو المولود بالدعوه الموصوف فی التوقیع المبارک بالمحدث الثقه، وصرح العلاّمه فی «المختلف» بتعدیله وتوثیقه، وقبله السید ابن طاووس فی کتاب «فلاح السائل» وغیره (یعنی به کتاب «کشف المحجه» ) و «کتاب الإقبال» وکتابه «الغیاث»، ولم أقف علی أحد من الأصحاب یتوقف فی روایات الفقیه، إذا صحّ طریقها بل رأیت جمعاً من الأصحاب یصفون مراسیله بالصحّه، ویقولون إنها لا تقتصر عن مراسیل ابن أبی عمیر منهم العلاّمه فی «المختلف»، والشهید رحمه اللّه فی «شرح الإرشاد»، والسید المحقق الداماد رحمه اللّه .

وقال [ محمد بن إسماعیل ] صاحب «منتهی المقال» بعد نقله هذه الحاشیه عن صاحب «التعلیقات» مع زیاده قوله: وقال جدّی العلاّمه المجلسی رحمه اللّه : وثّقه ابن طاووس صریحاً فی کتاب «النجوم» بل وثّقه جمیع الأصحاب لما حکموا بصحه أخبار کتابه وظاهر کلامه علیه السلام فی التوقیع توثیقهما، فإنّهما لو کانا کاذبین لامتنع أن یصفهما المعصوم بالخیریه.

وما مرّ من استغراب الشیخ سلیمان من بعض المشایخ المتوقفین فی وثاقته، غریب، وأغرب منه قوله، لم أقف علی أحد الأصحاب… إلی آخر، وأغرب من ذلک کلّه قول المقدس المجلسی، لو کانا کاذبین… ، أمّا الأول فلأنک خبیر بأنّ الوثاقه أمر زائد علی العداله، مأخوذ فیه بالضبط والمتوقف فی وثاقته لعلّه لم یحصل له الجزم به، ولا غرابه فی ذلک أصلاً، وأما الثانی فلأن الحکم بصحه الروایه لا یستلزم وثاقه الراوی کما هو واضح، وأما الثالث فلأ نّا لم نر مؤمنا موحداً ینسب إلی هذا الشخص الربّانی الکذب، وکأن هؤلاء توهموا التوقف فی عدالته طاب مضجعه وحاشاه أن یکون کذلک، ولقد أطال الکلام شیخنا الشیخ سلیمان فی «الفرائد النجفیه» وجمله ممّن تأخر عنه، وحاولوا الاستدلال علی إثبات عدالته قدّس سرّه، وهو کما تری یضحک الثکلی، فإن عداله الرجال من ضروریات المذهب، ولم یقدح فی عدالته عادل، وإنّما الکلام فی الوثاقه ولعلّه لا ینبغی التوقف فیها أیضاً فلا تغفل.

وقال [ الحرّ العاملی ] صاحب «أمل الآمل» بعد ذکره بعنوان محمد بن علی بن الحسین ابن موسی بن بابویه یکنی أبا جعفر، کان جلیلاً حافظاً للأحادیث، بصیراً ناقداً للأخبار لم یر القمیّون مثله فی حفظه وکثره علمه، له نحو من ثلاثمائه مصنف قاله الشیخ، ونحوه العلاّمه والنجاشی وذکرا جمله من کتبه یطول بیانها.

وقال [ یوسف بن أحمد البحرانی ] صاحب «لؤلؤه البحرین»، قال العلاّمه فی «الخلاصه»، محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی، أبو جعفر نزیل الری شیخنا وفقیهنا وجه الطائفه بخراسان، ورد بغداد سنه ۳۵۵ ه ، وسمع منه شیوخ الطائفه…

وقال الشیخ [ الطوسی ] فی «الفهرست» بعد وصفه والثناء علیه بنحو ما ذکره العلاّمه، له نحو من ثلاثمائه مصنف، وفهرست کتبه معروف، أنا أذکر ما یحضرنی فی الوقت من أسماء کتبه، [ ثمّ ذکر عدداً من مصنفاته ] ، إلی أن قال: بعد عدّهِ نحواً من ثلاثین کتاباً من مشاهیر مصنفاته المفصله فی غالب کتب الرجال، أخبرنی بجمیع کتبه وروایاته جماعه منهم الشیخ أبو عبداللّه محمد بن محمد بن النعمان (یرید شیخنا المفید المرحوم) وأبو عبداللّه الحسین بن عبیداللّه وأبوالحسین جعفر بن الحسین بن حسکه القمی، وأبو زکریا محمد بن سلیمان الحمرانی، کلّهم عنه.

ثم إنّ صاحب «لؤلؤه البحرین» لما فرغ من نقل عباره الشیخ [ الطوسی ] بتمامها، وتفصیله کتب الصدوق المتداوله فی هذه الأزمان، أخذ فی نقل عباره النجاشی ببسطها الکامل، فی تعدید مصنفات الرجل إلی أن وصل إلی قول کتاب «تفسیر القرآن»… وکتاب «تفسیر قصیده فی أهل البیت علیهم السلام»، أخبرنی بجمیع کتبه وقرأت بعضها علی والدی أحمد بن العباس النجاشی رحمه اللّه ، وقال لی أجازنی جمیع کتبه لما سمعناها منه ببغداد (أنظر لؤلؤه البحرین ص ۳۰۰ ۳۰۹).

ومن جمله طرق الروایه عن شیخنا الصدوق رحمه اللّه لهذه الکتب وغیرها وهو غیر سبیلهم المشهور، ودون الذی یقع علیه معظم المرور وعمده عبور الجمهور، هو ما وقع فی أسانید الشیخ سدید الدین یوسف بن المطهر الحلّی، والد مولانا العلاّمه علی الإطلاق من روایه ذلک کلّه عن شیخه الشیخ برهان الدین محمد بن محمد بن علی الحمدانی القزوینی، عن الشیخ منتخب الدین بن بابویه القمی، صاحب کتاب فهرست رجال المتأخرین عن جماعه من الفضلاء الأجلاء، منهم والد الثقه الجلیل المؤتمن عبیداللّه بن الحسن، عن والده الحسن بن الحسین الملقّب بین العجم حسکا، وقد کان من تلامذه شیخنا الطوسی المشتهر ذکره فی الوری.

ومن جمله کراماته التی قد ظهرت فی هذه الأعصار، وبصرت بها عیون جم غفیر من أولی الأبصار، وأهالی الأمصار، أنه قد ظهر فی مرقده الشریف الواقع فی رباع مدینه الری المخروبه ثلمه وانشقاق من طغیان المطر، فلما فتشوها وتتبعوها بقصد اصلاح ذلک الموضع، بلغوا إلی سردابه فیها مدفنه الشریف، فلما دخلوها وجدوا جثته الشریفه هناک مسجاه عاریه، غیر بادیه العوره، جسیمه وسیمه، علی أظفارها أثر الخضاب، وفی أطرافها أشباه الفتائل من أخیاط کفنه البالیه علی وجه التراب، فشاع هذا الخبر فی مدینه طهران، إلی أن وصل إلی سمع الخاقان، السلطان فتحلی شاه قاجار، جد والد ملک زماننا هذا الناصر لدین اللّه ، وذلک فی حدود ثمان وثلاثین بعد المائتین والألف من الهجره المطهره تقریباً، وأنا أتذکّر الواقعه ملتفتاً مستریباً، فحضر الخاقان هناک بنفسه لتشخیص هذه المرحله، وأرسل جماعه من أعیان البلده وعلمائهم إلی داخل تلک السردابه بعد ما لم یرَ أمناء دولته مصلحه الدوله فی دخول الحضره السلطانیه ثمه بنفسه، إلی أن انتهی الأمر عنده من کثره من دخل وأخبر إلی مرحله عین الیقین، فأمر بسد تلک الثلمه، وتجدید عماره تلک البقعه، وتزیین الروضه المنوره بأحسن التزین، وإنی لاقیت بعض من حضر تلک الواقعه، وکان یحکیها الأعاظم أساتذتنا الأقدمین، من أعاظم رؤساء الدنیا والدین».

وقال العلاّمه التستری فی قامون الرجال: وفی «الاکمال» حدثنا أبو جعفر محمد بن علی الأسود قال: سألنی علی بن الحسین بن بابویه بعد موت محمد بن عثمان العمری أن أسأل أبا القاسم الروحی، أن یسأل مولانا صاحب الزمان (ع) أن یدعو اللّه أن یرزقه ولداً فسألته ذلک ثم أخبرنی بعد ثلاثه أیام أنه قد دعا لعلی بن الحسین، وأ نّه سیولد له ولد مبارک ینفع اللّه به، وبعده أولاد، فولد لعلیّ تلک السنه إبنه محمد، وبعده أولاد.

وفی «الغیبه» عن ابن نوح عن أبی عبداللّه الحسین بن محمد الصیرفی المعروف بابن الدلال وغیرهما من مشایخ أهل قم انّ علی بن الحسین ابن بابویه کانت تحته بنت عمه (محمد بن موسی بن بابویه) فلم یرزق منها ولداً فکتب إلی أبی القاسم بن روح أن یسأل الحضره أو یدعو اللّه أن یرزقه أولاداً فقهاء، فجاء الجواب إنّک لا ترزق من هذه، وستملک جاریه دیلمیه وترزق منها ولدین فقیهین، قال أبو عبداللّه بن سوره، ولأبی الحسین ابن بابویه ثلاثه أولاد، محمد، والحسین، فقیهان ماهران فی الحفظ یحفظان ما لا یحفظ غیرهما من أهل قم، ولهما أخ إسمه الحسن وهو الأوسط مشتغل بالعباده والزهد، ولا یختلط بالناس، ولا فقه له. قال ابن سوره [ المذکور ] کلّما روی أبو جعفر [ صاحب الترجمه ] ، وأبو عبداللّه ، إبنا علی ابن الحسین شیئاً یتعجب الناس من حفظهما، ویقولون لهما: «هذا الشأن خصوصیه لکما بدعوه الإمام». وهذا الأمر مستفیض من أهل قُمْ.

أقول: وقال فی إکماله، کان أبو جعفر محمد بن علی الأسود رضی اللّه عنه کثیراً ما یقول لی إذا رآنی أختلف إلی مجالس شیخنا ابن الولید وأرغب فی کتب العلم وحفظه، «لیس بعجب أن تکون لک هذه الرغبه فی العلم، وأنت ولدت بدعاء الإمام».

وکما ولد بدعاء الحجه علیه السلام، أشار الحجه علیه فی النوم بتألیف کتاب فی غیبته، ففی أول إکماه (غلبنی النوم فرأیت کأنی بمکه أطوف وأنا فی الشوط السابع عند الحجر الأسود أستلمه وأقبله فأری مولانا القائم علیه السلام واقفاً بباب الکعبه فأدنو منه علی شغل قلب وتقسم فکر فعلم علیه السلام ما فی نفسی بتفرسه فی وجهی، ثم قال لی لِمَ لا تُصنف کتاباً فی الغیبه تکفی ما قد همک، فقلت له یا ابن رسول اللّه قد صنف فی الغیبه أشیاء، فقال علیه السلام، لیس علی ذلک السبیل، آمرک أن تُصنف، ولکن صنف الآن کتاباً فی الغیبه، واذکر فیه غیبات الأنبیاء علیهم السلام، ثمّ مضی علیه السلام فانتبهت فزعاً إلی الدعاء والبکاء، فلما أصبحت ابتدأت فی تألیف هذا الکتاب ممتثلاً أمر ولی اللّه .

وکان أبو عبداللّه الحسین بن عبیداللّه یقول: «سمعت أبا جعفر یقول، ولدت بدعوه صاحب الأمر علیه السلام ویفتخر بذلک».

وقال اپطیب البغدادی فی تاریخ بغداد: نزل بغداد وحدث بها عن أبیه، وکان من شیوخ الشیعه ومشهوریهم، حدثنا عنه محمد بن طلحه النعالی.

ثم قال: أخبرنا محمد بن طلحه بن محمد، حدثنا أبو جعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی إملاءً، حدثنی أبی، حدثنا علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن الحسین ابن یزید النوفلی، عن إسماعیل بن مسلم، عن جعفر بن محمد، عن آبائه قال: «قال رسول اللّه (ص)، مَن عَدّ غداً مِن أجلهِ فَقَد أساءَ صحبهً الموتِ».

وفاته :

توفی رحمه اللّه وأسکنه فسیح جناته بالرّی (من ضواحی طهران الحالیه) سنه ۳۸۱ ه ، ودفن فیها فی منطقه أطلق فیما بعد علیها «بابویه»، وقبره مزار لکافه أبناء الشیعه حتی یومنا هذا.

ورأیت فی کتاب ریحانه الأدب بعد ذکر وفاته الشعر التالی نقله عن کتاب «نخبه المقال» :

عَدْلٌ جَلیلٌ حافِظٌ قد صَنّفارَوَی المفیدُ عَنْهُ قَبْضُهُ شَفَا

وکلمه «شفا» هنا تقابل العدد ۳۸۱ حسب تقابل الحروف مع الأرقام وهو سنه وفاته رحمه اللّه .

مصنفاته :

خلّف الصدوق رحمه اللّه للمکتبه العربیه والإسلامیه عدداً کبیراً من المصنفات بلغ عددها نحو ۳۰۰، منها :

۱ کتاب التوحید، طبع فی ایران سنه ۱۲۸۵ ه ، ثم فی بمبای سنه ۱۳۲۱ ه ،۱ وذکره له البُستانی فی دائره المعارف (ج ۲، ص ۱۵۶)، والعلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۵)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴)، والمدرس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳) والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۳) وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه (ج ۴، ص ۴۸۲، الرقم ۲۱۵۴) وقال: «وله شروح کثیره منها: شرح المحقق السبزواری المولی محمد باقر بن محمد مؤمن المتوفی بالمشهد الرضوی [ ایران ] سنه ۱۰۹۰ ه ، فارسی موجود فی کتب المولی علی محمد الخوانسای فی النجف، وشرح القاضی محمد سعید ابن محمد مفید القمی (۱۰۴۹ ه ۱۱۰۳ ه ) فی عده مجلدات، وشرح الأمیر محمد علی نائب الصداره بقم، وشرح المحدث الجزائری الموسوم ب «أُنس الوحید» وقال فی (ج ۲، ص ۳۶۸، الرقم ۱۴۹۷) ویظهر انّ إسمه «أُنس الفرید».

ولکتاب التوحید نسخ خطیه فی مکتبات : برلین برقم ۳۲۶۹. Oct ، و «مدرسه عالی سپه سالار»۲ برقم ۲ : ۲۲۹ ۲۳۰، ومکتبه ضریح الإمام «الرضا ع» مکما جاء فی فهرسها.

۲ کتاب الأمالی، ویسمی المجالس، ذکره له الحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴) والبُستانی فی دائره المعارف (ج ۲، ص ۱۵۶)، والمدرّس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، وقال: «کتاب مطبوع یعرف بالمجالس»، والعلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۵)، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۲، ص ۳۱۵، الرقم ۱۲۵۱) وقال: «الأمالی، المعروف بالمجالس أو عرض المجالس، للشیخ الصدوق أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی الرازی المتوفی بها سنه ۲۸۱ ه ، «طبع بطهران سنه ۱۳۰۰ ه » وهو فی سبعه وتسعین مجلساً، والحدیث الأول من المجلس الأول بالإسناد عن علی بن الحسین علیه السلام فی فضل القول الحسن. والسند العالی إلی هذا الکتاب کما رأیته فی صدر نسخه السید محمد الطباطبائی الیزدی هکذا: «حدثنی الشیخ أبو محمد عبداللّه بن جعفر بن محمد بن موسی بن جعفر بن محمد بن أحمد بن العباس ابن الفاخر الدوریستی، عن جدّه محمد بن موسی، عن جده جعفر بن محمد، عن أبیه محمد بن أحمد، عن مؤلفه الشیخ الصدوق»، والشیخ عبداللّه هذا ممن أدرک أوائل المائه السابعه کما فی عنوان «دوریست» فی معجم البلدان، قال: إنّه توفی بعد الستمائه بیسیر» فروایته عن الصدوق المتوفی سنه ۳۸۱ ه بثلاث وسائط سند عال کما لا یخفی.

والنسخه العتیقه منه بخط الشیخ الجلیل المعروف بابن السکون وهو علی بن محمد بن محمد بن علی بن السکون رأیتها فی المشهد الرضوی عند المحدث الشیخ عباس القمی، تاریخ کتابتها یوم الخمیس الرابع عشر من ذی الحجه سنه ۵۶۳ ه ، وتوجد فی کتب مدرسه فاضل خان بالمشهد الرضوی نسخه من المجلس الحادی والخمسین إلی آخر الکتاب بخط الشیخ المحدث الحرّ العاملی».

کما ذکره له مره أخری فی (ج ۱۹، ص ۳۵۴، بعد الرقم ۱۵۸۱) تحت عنوان «المجالس» وقال: «للشیخ الصدوق، مرّ بعنوان الأمالی «ج ۲، ص ۳۱۵»، وذکرنا نسخته [ الخطّیه [ المؤرخه سنه ۵۶۳ ه ، [ وله نسخه ] أخری فی النجف (البروجردی) وهی إلی المجلس الثالث والتسعین فی یوم الجمعه الثانی عشر من شعبان ۳۶۸ ه حین سُئِل عن وصف دین الإمامیه، وهی مستنسخه عن نسخه خط الشیخ أبی مسعود عبدالجبار بن علی بن منصور النقاش الرازی الذی فرغ من کتابتها فی یوم الإثنین ۵ ذی القعده سنه ۵۰۷ ه ثم قرأها علی شیخه الشیخ علی بن محمد بن الحسین القمی، وکتب الشیخ بعد سبعین یوماً علی ظهر نسخته الإجازه له فی الخامس عشر من المحرم سنه ۵۰۸ ه ، ولفظ الإجازه هکذا: سمع منّی هذا الکتاب من أوله إلی آخره وهو أمالی الشیخ الفقیه أبی جعفر بن بابویه بقرائته علیَّ، وعارضه بِنُسَخی وصححه بجهده وطاقته، صاحبه الشیخ الفقیه الجلیل الزاهد أبو مسعود عبدالجبار بن علی بن منصور النقاش الرازی، أیده اللّه تعالی ومتّعه به، کتبه علی بن محمد بن الحسین القمی بخطّه فی منتصف المحرم سنه ۵۰۸ ه .

ثم نسخه النقاش قد حصلت عند السید الإمام أبی الرضا فضل اللّه الراوندی المتوفی بعد سنه ۵۴۸ ه ، فکتب السید خطّه علیها، ونقلت صوره خط السید أیضاً علی نسخه البروجردی.

والمجلس الثالث والتسعون الذی انتهی به «الأمالی» الموجود فی مکتبه مدرسه البروجردی قد استقل بالطبع مُلحقاً بآخر کتابی «المقنع» و «الهدایه» المطبوعین معاً فی نسه ۱۳۸۰ ه بعنوان «وصف دین الإمامیه»…».

کما وللکتاب المذکور مخطوطتان فی مکتبتی : برلین برقم ۱۲۶۹، ومکتبه «آستان قدس رضوی» بمشهد، اُنظر فرستها «۴ : ۹، رقم ۲۷۶» «بعنوان مجالس المواعظ» وفی مدرسه «سپه سالار» برقم ۲ : ۲۴ ۲۵، «بعنوان الأمالی فی الأحادیث والأخبار».

کما ذکر هذا الکتاب له الأستاذ خیرالدین الزرکلی فی الأعلام (ج ۷، ص ۱۵۹)، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۳).

۳ کتاب الخصال (محموده ومذمومه)، ذکره له بروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۷)، والبُستانی فی دائره المعارف (ج ۲، ص ۱۵۶)، والعلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۵)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴)، والمدرّس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۵)، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۷، ص ۱۶۲، برقم ۸۷۶) وقال: «أوله: الحمد للّه الذی توحد بالوحدانیه، وتفرد بالإلهیه إلی قوله ملخصاً وجدت مشایخی قد صنفوا فی فنون العلم، ولکن غفلوا عن تصنیف کتاب یشتمل علی اعداد الخصال المحموده والمذمومه مع کثره نفعه فصنفتها» وابتدأ بباب الواحد، ثم الاثنین، ثم الثلاثه، وهکذا إلی باب الخصال الأربعمائه».

وللکتاب المذکور نسخ خطّیه فی مکتبات: آصفیه برقم ۳ : ۲۶۲، ۳۰۸، وباتنه برقم ۱ : ۱۴۷ رقم ۱۴۱۶، والمشهد الرضوی (ایران) ۴ : ۳۴، ۱۰۹.

وطبع هذا الکتاب بطهران سنه ۱۳۰۲ ه . ش، و ۱۳۰۴ ه . ش.

کما تُرجم «الخصال» إلی الفارسیه وطبع فی طهران أیضاً (انظر التسلسل ۱۹۰ فیما یلی).

۴ تفسیر العسکری، ذکره له البستانی فی دائره المعارف (ج ۲، ص ۱۵۶)، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۴، ص ۲۸۵ الرقم ۱۲۹۵) وقال: تفسیر العسکری الذی أملاه الإمام أبو محمد الحسن بن علی العسکری علیه السلام المولود سنه ۲۳۲ ه ، والقائم بأمر الإمامه فی سنه ۲۵۴ ه ، والمتوفی [ رحمه اللّه ] سنه ۲۶۰ ه ، وهو بروایه الشیخ أبی جعفر محمد بن علی بن بابویه القمی نزیل الری المولود بدعاء الحجه علیه السلام بعد سفاره أبی القاسم الحسین بن روح النوبختی فی سنه ۳۰۵ ه … والمتوفی [ رحمه اللّه [ بالری فی سنه ۳۸۱ ه . ونسخه متداوله، فطبع أولاً فی طهران سنه ۱۲۶۸ ه . ش، وکرر طبعه ثانیاً فی سنه ۱۳۱۳ ه . ش، وثالثاً فی هامش تفسیر القمی فی سنه ۱۳۱۵، وقد فصل القول باعتباره شیخنا [ نوری الطبرسی ] فی خاتمه المستدرک فی (ص ۶۶۱) فذکر من المعتمدین علیه الشیخ الصدوق فی «الفقیه» وغیره من کتبه، والطبرسی فی «الاحتجاج»، وابن شهرآشوب فی «المناقب» والمحقق الکرکی فی إجازته لصفی الدین، والشهید الثانی فی «المنیه»، والمولی محمد تقی المجلسی [ قده ] فی «شرح المشیخه»، وولد العلاّمه المجلسی فی «البحار» وغیرهم، وذکر بعض الأسانید المذکوره فی صدر نسخ هذا التفسیر المنتهیه جمیعاً إلی الشیخ أبی جعفر ابن بابویه: ومنها ما فی أول المطبوع، فإنّ فی أوله بعد التسمیه والتحمید وإنهاء السند إلی ابن بابویه، «قال ابن بابویه أخبرنا أبوالحسن محمد بن القاسم المفسّر الأسترآبادی الخطیب رحمه اللّه [ انظر الملحوظه فیما یلی ] قال، حدثنی أبو یعقوب یوسف بن محمد بن زیاد، وأبوالحسن علی بن محمد بن سیار، وکانا من الشیعه الإمامیه، قالا : کان أبوانا إمامیین (فکان تشیع الولدین عن أبویهما لا استبصارهما بدواً)، وکان الزیدیه هم الغالبون فی أسترآباد، وکنّا فی إماره الحسن بن زید العلوی الملقّب بالداعی إلی الحق إمام الزیدیه (قال ابن الندیم فی ص ۲۷۴ انه ظهر بطبرستان سنه ۲۵۰ ه ، ومات مملکاً علیها سنه ۲۷۰ ه ) وکان کثیر الإصغاء إلی الزیدیه، فخشیناهم علی أنفسنا، فخرجنا بأهالینا إلی حضره الإمام أبی محمد الحسن بن علی بن محمد أبی [ الإمام ] القائم علیهما السلام، وأنزلنا عیالنا فی بعض الخانات، ثم استأذنّا علی الإمام الحسن بن علی، فلمّا رآنا قال، مرحباً بالآوین إیلنا الملتجئین إلی کنفنا (خاطبهم بالخطاب العام، ثم خص الوالدین بالخطاب، تشریفاً لکبرهما) قد تقبّل اللّه سعیکما، وآمن روعتکما، کفاکما أعداءکما، فانصرفا آمنین علی أنفسکما وأموالکما. فعجبنا من قوله… فقلنا فماذا تأمرنا أیها الإمام أن نصنع… فقال علیه السلام، خلّفا علیَّ ولدیکما هذین، لأفیدهما العلم الذی یشرفهما اللّه به… ، قال أبو یعقوب وأبوالحسن، فأتمرا لما اُمرا، وخرجا وخلّفانا هناک، فکنّا نختلف إلیه… ، فقال لنا ذات یوم إذا أتاکما خبر کفایه اللّه عزّ وجلّ أبویکما، وصدق وعدی إیّاهما، جعلت من شکر اللّه أن أفیدکما تفسیر القرآن ففرحنا وقلنا یا ابن رسول اللّه (ص)… ، قالا فلم نبرح من عنده حتی جاءنا فیج من عند أبوینا بکتاب فیه أنّ الداعی أرسل إلینا ببعض ثقاته بکتابه وخاتمه بأمانه لنا، وضمن لنا ردّ أموالنا… فلما کان فی الیوم العاشر جاء کتاب من أبوینا بأنّ الداعی قد وفا لنا بجمیع عداته… ، فلما سمع الإمام بهذا قال: هذا حین إنجازی ما وعدتکما من تفسیر القرآن، وقد وظفت لکما کل یوم شیئاً منه فکتبانه، فالزمانی وواظباً علیَّ.

فأول ما أملی علینا أحادیث فی فضل القرآن وأهله، ثمّ أملی علینا التفسیر بعد ذلک، فکنّا فی مده مقامنا عنده وذلک سبع سنین فی کل یوم مقدار ما ینشط له، فکان أول ما أملی علینا وکتبناه : حدثنی أبی علی بن محمد، عن أبیه محمد بن علی، عن أبیه علی بن موسی، عن أبیه موسی بن جعفر، إلی أن ینتهی إلی النبی الأکرم صلوات اللّه علیهم أجمعین، قال حمله القرآن المخصوصون برحمه اللّه . وقد خرج الجزء الأول من هذا التفسیر مرتباً من تفسیر الإستعاده والبسمله وتمام سوره فاتحه الکتاب، والبقره إلی آخر قوله تعالی : «ولَهُمْ فی الدُّنیا خِزْیٌ ولَهُم فی الآخِرَهِ عَذابٌ عَظِیمٌ » (الآیه ۱۱۴)، وثم لم یوجد فی النسخ تفسیر عده آیات تفرب من ثلث جزء واحد من الأجزاء الثلاثین للقرآن، وخرج من الجزء الثانی متفرقاً من تفسیر قوله تعالی : «فَمَنْ حَجَّ البَیْتَ أو اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیهِ » (البقره ۱۵۸) إلی آخر «وَلَکُمْ فی الْقِصَاصِ حَیَاهٌ » (البقره ۱۷۹ ) وثم تفسیر قوله تعالی: «لَیْسَ عَلَیْکُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً » (البقره ۱۹۸) إلی قوله: «وإلی اللّه ِ ترْجَعُ الأُمُورُ » (البقره ۲۱۰) ، ثم تفسیر جزء من أطول الآیات، آیه الکتابه (البقره ۲۸۲) من قوله «أَوْ ضَعِیْفَاً أَوْ لاَ یَسْتَطِیْعُ » إلی قوله تعالی «وَلا یَأبَ الشُّهَداءُ إذَا مَا دُعُوا » وهو آخر الموجود من هذا التفسیر الذی أملاه الإمام أبو محمد الحسن العسکری علیه السلام علی الولدین المتخلفین عنده المعلومین إسماً وکنیتاً [ کنیهً ] ونسبهً ومذهباً بشهاده العالم الجلیل العارف بخصوصیاتهما حیث أنه تلمیذهما المجاز فی الروایه عنهما، وهو المعروف فی عصره بالمفسّر الخطیب الأسترآبادی کما یظهر من إرسال الشیخ الصدوق تلک الأوصاف له إرسال المسلمات، وقد کتبه الولدان عن إملائه علیه السلام ورویاه عنه بغیر وساطه أحد کما هو صریح عبارات خطبه الکتاب التی تلوناها وکذا عبارات أثناء الکتاب منها فی هامش (الصفحه ۱۶۸)، من المطبوع فی سنه ۱۳۱۵ ه . ش بعد ذکر هاروت وماروت ما لفظه «قال أبو یعقوب وأبوالحسن، قلنا للحسن أبی القائم علیهما السلام فإنّ قوماً عندنا یزعمون أنّ هاروت وماروت ملکان… ، فقال الإمام: معاذ اللّه » فإنه صریح فی أنّ الولدین وهما أبو یعقوب وأبوالحسن، یرویان عن الإمام الحسن العسکری (ع)، أفلا یکفی التصریح بروایه الولدین عنه علیه السلام فی أثناء الکتاب زائداً علی التصریحات فی أوله لحصول الجزم بأن الأبوین قد رجعا إلی بلدهما ائتماراً لأمر الإمام أبی محمد (ع) وخلّفا ولدیهما عنده لیعلمهما، والولدان هما اللذان کانا یکتبان التفسیر من إملائه فی سبع سنین تقریباً، وغیر ذلک من التفاصیل، أفلا یصیر ذلک کلّه قرینه علی زیاده کلمه «عن أبویهما» فی جمیع الأسانید التی ذکرت فیها هذه الکلمه، ولذا أسقط الشیخ الطبرسی لفظه «عن أبویهما» عند ذکر إسناده إلی هذا التفسیر فی أول «کتاب الاحتجاج» حین نقل عنه أحادیث کثیره کلّها بهذا الإسناد «الصدوق، عن الولدین، عن الإمام علیه السلام»، ولم یذکر فی الإسناد لفظه «عن أبویهما» أصلاً فی جمیع نسخ «الإحتجاج» ومنها المطبوعه فی طهران «سنه ۱۲۶۹ ه . ش» الذی یظهر من مباشر الطبع أ نّه صححها مع نسخ علیها خطوط العلماء وتصحیحاتهم، ثم إنّ من عجیب الاتفاق أنه مع هذه التصریحات الأکیده قد وقعت زیاده لفظه «عن أبویهما» فی الأسانید الکثیره المتفرقه من الکتب المتعدده من تصانیف الصدوق، والذی یخطر بالبال فی منشأ حدوث هذه الزیاده هو أنّ المفسر الراوی للصدوق عن الولدین قد وصفها بعد ذکر إسمهما بقوله: «کانا من الشیعه الإمامیه من أبویهما، أو مع أبویهما، أو عن أبویهما» توصیفاً لهما بالتشیّع ولاده، ثم ذکر قوله «قالا : حدثنا الإمام علیه السلام» یعنی قال الولدان فکان مراد المفسر بیان أنهما ولداً علی التشیّع، ولم یکن تشیعهما باستبصارهما بل اتخذا التشیّع عن أبویهما، وفهم الصدوق مراده وحدث عنه کما سمعه منه، لکن السامعین عن الصدوق قد صحفوا الکلام لفظاً أو معنی وزعموا أنّ مراده الإخبار بأنّ الولدین اتخذا الحدیث عن أبویهما، وإنّ الفاعل فی قوله بعد ذلک «قالا حدثنا الإمام (ع) » هو (الأبوان)، فکلما وجدوا إسناد الصدوق إلی هذا التفسیر زادوا فیه بعد ذکر الولدین لفظه «عن أبویهما» حتی فیما لم یوصف فیه الولدان بأنهما کان من الشیعه وزعموا أن فی الزیاده إحساناً وتصحیحاً لکلام الصدوق، فطلبوا بذلک الأجر والثواب، غفله منهم عن انّ الصدوق إنّما یروی هذا التفسیر الذی کان مشهوداً له وموجوداً عنده، وهو یری ببصره ما فی خطبته فی أثناء من التصریحات بأنّ الإمام أملاه علی الولدین المتخلّفین عنده بعد رجوع أبویهما إلی أسترآباد فکیف یجعل الأبوین واسطه بین الولدین والإمام علیه السلام».

ملحوظه : «إعلم أنه لیس طریق الصدوق إلی هذا التفسیر منحصراً فی محمد بن القاسم الخطیبب هذا المنسوب جرحه إلی ابن الغضائری، بل یوجد فی بعض تصانیف الصدوق طریق آخر له إلی روایه هذا التفسیر عن الولدین کما فی «الأمالی ص ۱۰۵»، ففی أول المجلس الثالث والثلاثین روی الصدوق عن محمد بن علی الأسترآبادی رضی اللّه عنه قال، حدثنا یوسف بن محمد بن زید، وعلی بن محمد بن یسار، والنسخه صحیحه ظاهراً، واحتمال وقوع التصحیف من الناسخ وتبدیله القاسم بعلی خلاف الأصل، مع أنّ ظاهر أول التفسیر أنّ مقام الولدین بسامراء کان حدود سبع سنین ولا محاله بعد الرجوع إلی أسترآباد رویا التفسیر لأهلها فما المانع من أن یکون منهم محمد بن علی الأسترآبادی الجلیل القدر الذی تنکشف جلالته عن الدعاء له بالترضیه من تلمیذه الصدوق، ولم یثبت کون روایه الولدین فی أسترآباد مخصوصه بمحمد بن القاسم المفسر الخطیب.

وأیضاً لیست روایه الولدین منحصره بروایه خصوص التفسیر المملی علیهما فقط، بل نری أنّ علی بن محمد بن سیار الذی هو أحد الولدین یروی أیضاً الندبه المشهوره لسید الساجدین علیه السلام التی خصّها العلاّمه الحلّی بذکر طرق روایتها فی إجازته الکبیره لبنی زهره فذکر من تلک الطرق روایه ابن سیار هذا للندبه عن أبی یحیی (محمد) بن عبداللّه ابن زید المقرئ، عن سفیان بن عیینه، عن الزهری، عنه علیه السلام، وذکر انّه یروی الندبه عن علی بن محمد بن سیار المذکور أبو محمد القاسم بن محمد الأسترآبادی الذی هو أیضاً أحد الخمسه من مشایخ الصدوق الذین أدرکهم وروی عنهم فی أسترآباد وجرجان «ومن هؤلاء الخمسه» أبو محمد عبدوس بن علی ابن العباس الجرجانی الذی یعبّر عنه أیضاً بأبی محمد العباس الجرجانی، وقد روی الصدوق عن أبی محمد القاسم هذا، الندبه کما فی الإجازه المذکوره، وأبو محمد القاسم هذا، غیر أبی الحسن محمد المفسر الأسترآبادی الخطیب الذی أکثر الصدوق الروایه عنه لاختلاف الکنیه والإسم والوصف، وإن اشترکا فی بعض المشایخ حیث أنهما یرویان عن أبی الحسن علی بن محمد بن سیار، فیروی المفسّر عنه التفسیر، ویروی أبو محمد عنه الندبه، ولهما مشایخ خاصه أیضاً، فیختص أبو محمد القاسم بن محمد بروایته الندبه عن عبدالملک بن إبراهیم أیضاً کما فی الإجازه المذکوره، ویختص أبوالحسن محمد بن القاسم المفسّر الخطیب بمشایخ کثیره أخری ویروی عنهم روایات کثیره غیر تفسیر العسکری علیه السلام، وهی فی کتب الصدوق، کالفقیه، والعیون، والأمالی، والإکمال، والتوحید، وغیرها.

ولأجل معروفیه الخطیب المفسّر وکثره طرقه ومرویاته قد أکثر الصدوق من الروایه عنه دون محمد بن علی، وأبی محمد القاسم بن محمد، الأسترآبادیین، لعدم بلوغهما رتبه الخطیب، وإکثار الروایه عنه أوجب وقوع التفنن من الصدوق فی التعبیر عنه بذکر کنیته مره وترکها أخری، وبذکر وصف الخطیب وترکه، وبذکر المفسر وعدمه، وبتقدیم المفسر علی الأسترآبادی وعکسه، وبتبدیل الأسترآبادی بالجرجانی، أو التعبیر عنه بمحمد بن أبی القاسم المفسّر وغیر ذلک مما یعلم أنّ کلّها تعبیرات مختلفه عن رجل واحد ذی شأن کان شیخ مثل الشیخ الصدوق العارف بشؤون أساتذته حقّ المعرفه یعرّفه بأوصافه المشهور بها، ولا سیما المفسّر، بل الظاهر من التوصیف به أنه ممن أ لّف کتاباً فی التفسیر، ولو لم یکن مصنفاً فلا أقل من انّه من مشایخ الإجازه لمثل الصدوق، فلا یحتاج إلی التصریح بأنه ثقه کما قرر فی محله ولذا یبالغ الصدوق فی تجلیله ولا یترک الدعاء له بالرحمه والترضیه کلّما ذکر إسمه عند روایته التفسیر عن الولدین، أو روایته أحادیث اُخر عن سائر مشایخه ومن تلک الأحادیث روایه الخطیب عن شیخه جعفر بن أحمد عن أبی یحیی محمد بن عبداللّه بن زید المقرئ فی الأمالی (ص ۲۷۱).

ومنها روایته عن شیخه عبدالملک بن أحمد بن هارون، عن عثمان بن رجاء أیضاً فی الأمالی (ص ۲۱۷)، ومنها الروایات الکثیره من الخطیب عن شیخه أحمد بن الحسن الحسنی الذی هو ممن یروی عن الإمام أبی محمد الحسن العسکری علیه السلام، لکنه غیر مذکور فی کتب الرجال، کما لم یذکر فیها ترجمه الولدین الراویین للتفسیر عنه (علیه السلام)، قال الشیخ الصدوق فی أول الباب الثلاثین الذی هو أول الجزء الثانی من کتابه «عیون أخبار الرضا» حدثنا أبوالحسن محمد بن القاسم المفسّر الجرجانی رضی اللّه عنه قال، حدثنا أحمد بن الحسن الحسینی، عن الحسن بن علی (أبی محمد العسکری)، عن أبیه، عن محمد بن علی (التقی الجواد)، عن أبیه الرضا، عن أبیه موسی بن جعفر، علیهم السلام، إلی آخر السند والحدیث، ثم أورد بهذا الإسناد ثمانیه أحادیث اُخر مما لیس فی تفسیر العسکری، وبعین هذا السند أورد حدیثاً فی الأمالی (ص ۶۷) هکذا : الصدوق، عن المفسّر، عن أحمد بن الحسن الحسینی، عن الحسن بن علی، عن أبیه، عن محمد بن علی، عن أبیه الرضا، عن أبیه موسی، علیهم السلام، ومن هنا ظهر أن السند الآخر المذکور فی الأمالی (ص ۲۱۵) فیه سقط وتصحیف. حیث جاء هکذا : الصدوق، عن المفسر، عن أحمد بن الحسن الحسینی، عن الحسن بن علی بن الناصر، عن أبیه الرضا، عن أبیه موسی بن جعفر، علیهم السلام، فإنّ من یروی عن أبیه الرضا لیس إلاّ محمد بن علی الجواد، فالناصر تصحیف منه والواسطه ساقطه.

فقد ظهر مما ذکرناه انّ المفسر المذکور کان من المعروفین فی عصره وکان من مشایخ الإجازه الکثیر المشایخ، والواسع الروایه.

ونقول الآن انّه کان أهلاً للوثوق بروایاته والاعتماد علیها، وحقیقاً حریاً بالإطمینان بصحتها والجزم بحجیتها، وقد دلّنا علی ذلک ما علمناه من سیره تلمیذه الراوی عنه (الشیخ الصدوق) وسوانحه من ولادته إلی وفاته، وما عرفنا من أحوال تلمیذه من انّه لم یکن من أوساط العلماء بل کان فی جانب عظیم من التفقه والوثوق والتقی، وکان غایه فی الورع والتصلّب فی أمور الدین، ولم یکن ممن یتساهل فیها، أو فی أخذ الحدیث عن غیر الموثقین فضلاً عن الکذابین، بل کان بصیراً بالرجال ناقداً للأخبار کما فی الفهرست، فلم یکن لیأخذ ناقص العیار کیف لا وهو الذی ولد بدعاء الحجه علیه السلام، ووصفه بأ نّه فقیه خیّر مبارک، وقد جال فی البلاد طول عمره لطلب الحدیث، وأدرک فی اسفاره نیفاً ومائتی شیخاً من شیوخ أصحابنا ومنهم هذا المفسر، وقد استقصاهم شیخنا فی خاتمه المستدرک فی (ص ۷۱۳) ولم یترجم فی کتب رجالنا إلاّ قلیل منهم. وإنما نعرفهم ونعتد علیهم لأنهم من مشایخ الصدوق الذین یروی عنهم مع الدعاء بالرحمه والرضوان لهم، لأنه عاشرهم وحقق أحوالهم وعرف استحقاقهم الدعاء، وقد سمع منهم أو قرأ علیهم تلک الأحادیث التی أودعها فی کتبه وتصانیفه البالغه إلی نحو الثلاثمائه مؤلف کما فی الفهرست، وصرح هو بنفسه فی أول «من لا یحضره الفقیه» انّ له حال تألیفه مائتین وخمسه وأربعین کتاباً، کما صرح فیه أیضاً بأنه یذکر فیه من الأحادیث إلاّ ما هو حجه بینه وبین ربّه، ومع ذلک أورد فی کتاب «الحج» منه فی باب التلبیه الروایه الطویله عن هذا المفسّر، ومنه یظهر غایه اعتماد الصدوق علی هذا المفسر الراوی لتفسیر العسکری علیه السلام حتی انّه یری قوله حجه بینه وبین ربّه.

ولکن مع الأسف انّه لیس لهذا المفسر ترجمه فی الأصول الأربعه الرجالیه المحققه الثابته النسبه إلی مؤلفیها من أئمه الرجال، ولم یتعرض له أحد من الرجال، ولم یتعرض له أحد من قدماء الأصحاب لا بالمدح ولا بالقدح، وإنما وجدت ترجمته المختصره فی «کتاب الضعفاء» المنسوب إلی ابن الضغائری رحمه اللّه . فلابدّ لنا من الفحص عن تاریخ بدو ظهور هذا الکتاب، وعن أحوال مؤلفه، وعن صحه انتسابه إلی ابن الغضائری وعدمه فنقول:

أما أصل «کتاب الضعفاء» وتاریخ بدو ظهوره، فقد ظهر لنا بعد التتبع أن أول من وجده هو السید جمال الدین أبو الفضائل أحمد بن طاووس الحسنی الحلّی (المتوفی سنه ۶۷۳ ه ) فأدرجه السید موزعاً له فی کتابه «حل الاشکال» فی معرفه الرجال الذی أ لّفه (سنه ۶۴۴ ه ) وجمع فیه عبارات الکتب الخمسه الرجالیه وهی «رجال الطوسی» و «اختیار الکشی» و «النجاشی» و «کتاب الضعفاء» المنسوب إلی ابن الغضائری، قال السید فی أول کتابه بعد ذکر الخمسه بهذا الترتیب «ولی بالجمیع روایات متصله عدا کتاب ابن الغضائری فیظهر منه انّه لم یروه عن أحد، وإنما وجده منسوباً إلیه، ولم یجد السید کتاباً آخر للممدوحین مخنسوباً إلی ابن الضغائری وإلاّ لکان یدرجه أیضاً ولم یقتصر علی «الضعفاء»، ثم تبع السید فی ذلک تلمیذه العلاّمه الحلّی (المتوفی رحمه اللّه سنه ۷۲۶ ه ) فی «الخلاصه» وابن داود فی رجاله المؤلف فی سنه ۷۰۷ ه ، فأوردا فی کتابیهما عین ما أدرجه أستاذهما السید ابن طاووس فی «حل الاشکال»، وصرح ابن داود عند ترجمه أستاذه المذکور بأن أکثر فوائجها هذا الکتاب ونکته من إشارات هذا الأستاذ وتحقیقاته، ثم انّ المتأخرین عن العلاّمه الحلّی وابن داود کلّهم ینقلون عنهما لأنّ نسخه (الضعفاء) التی وجدها ابن طاووس قد انقطع خبرها عن المتأخرین عنه، ولم یبق من الکتاب المنسوب إلی ابن الغضائری إلاّ ما وزعه السید ابن طاووس فی کتابه «حل الاشکال» ولولاه لما بقی منه أثر، ولم یکن إدراجه فیه من السید لأجل اعتباره عنده بل لیکون الناظر فی کتابه علی بصیره، ویطلع علی جمیع ما قیل أو یقال فی حقّ الرجال، حقاً أو باطلاً لیصیر ملزماً بالتتبع والاستعلام عن حقیقه الأمر، فلم یدرجه السید إلاّ بعد الإیماء إلی شأنه أولاً بحسب الترتیب الذکری، فأخره عن الجمیع ثمّ تصریحه بأ نّها لیست من مرویاته، بل وجده منسوباً إلی ابن الغضائری، فیتبرأ من عهدته بصحه النسبه إلیه، ولم یکتفِ بذلک أیضاً بل أسس فی أول الکتاب ضابطه کلیه تفیدوهن التضعیفات التی وردت فی هذا الکتاب حتی لو فرض انّه کان معلوم النسبه إلی مؤلفه وعنونها بقوله :

«قاعده کلیه فی الجرح والتعدیل لا یستغنی عنها فی هذا الباب» وحاصلها أنّ السکون إلی قول المادح مع عدم المعارض راجح، وأما السکون إلی قول الجارح ولو کان بدون معارض فهو مرجوح، واستدل علی ذلک بقوله لأن التهمه فی الجرح شایعه ولا یحصل بإزائها فی جانب المادحین، فالسکون إلیهم ما لم یحصل معارض راجح، والسکون إلی القادحین ما لم یحصل معارض مرجوح، ومراده أنّ ما یوجده من القدح فی «کتاب الضعفاء» لا أثر له ولا یحصل الاطمئنان به علی تقدیری وجود المعارض معه وعدمه أما مع وجود المعارض فیسقط بالمعارضه، ومع عدم وجود المعارض أیضاً یسقط الحاقاً له بالغالب لشیوع التهمه فی القدح ولا شیوع لها فی المدح.

وبالجمله فکتاب «حلّ الاشکال» المدرج فیه «کتاب الضعفاء» کان موجوداً بخط مؤلفه السید ابن طاووس إلی سنه نیف وألف فکان أولاً عند الشهید الثانی کما ذکره فی إجازته للشیخ حسین بن عبدالصمد، وبعده انتقل إلی ولده صاحب «المعالم» فاستخرج منه کتابه الموسوم ب «التحریر الطاووسی»، ثم حصلت تلک النسخه بعینها عند المولی عبداللّه التستری (المتوفی بأصفهان سنه ۱۰۲۱ ه ) وکانت مخرقه مشرفه علی التلف، فاستخرج منها خصوص عبارات «کتاب الضعفاء» المنسوب إلی ابن الغضائری مرتباً علی الحروف، وذکر فی أوله سبب استخراجه فقط، ثم وزع تلمیذه المولی عنایه اللّه القهپائی [ معرب کوه پایه = سفح الجبل ] تمام ما استخرجه المولی عبداللّه المذکور فی کتابه «مجمع الرجال» المجموع فیه الکتب الخمسه الرجالیه حتی انّ خطبها بعینها ذکرت فی أول هذا المجمع.

أما ابن الغضائری المنسوب إلیه «کتاب الضعفاء» فلیست له ترجمه مستقله فی «الفهرست» ولا فی «رجال النجاشی»، وإنما المراد منه هو أبوالحسین أحمد بن أبی عبداللّه الحسین بن عبیداللّه بن إبراهیم الغضائری الذی کان والده الحسین بن عبیداللّه (المتوفی سنه ۴۱۱ ه ) من أجلاء مشایخ الطوسی وأبی العباس النجاشی، وأما هو فکان معاصراً لهما بل عدّه الشیخ فی أول «الفهرست» من شیوخ الطائفه وأصحاب التصانیف، وکان مشارکاً مع النجاشی فی القراءه علی والده الحسین بن عبیداللّه کما ذکره النجاشی فی ترجمه أحمد بن الحسین بن عمر، واشترکا أیضاً فی القراءه علی أحمد بن عبدالواحد کما ذکره فی ترجمه علی ابن الحسن بن فضال، بل قد یستظهر من ترجمه علی بن محمد بن شیران (المتوفی سنه ۴۱۰ ه ) أنه، کان أبوالحسن أحمد أیضاً من مشایخ النجاشی، لأنه کان یجتمع النجاشی مع ابن شیران المذکور عند أبی الحسین أحمد بن الغضائری، والاجتماع عند العالم والحضور فی مجلسه لا یکون إلاّ للإستفاده العلمیه عنه، ولعل ذلک وجه استظهار آیه اللّه بحرالعلوم (ره) فی «الفوائد الرجالیه» أنه کان من مشایخ النجاشی کوالده، ولکنه بعید لقصر عمره، وإن استظهره القهبائی أیضاً فی «مجمع الرجال».

وعلی أی حال فقد کانت وفاته فی حیاه الشیخ الطوسی والنجاشی وقبل تألیف کتابیهما، بل ظاهر الشیخ الطوسی التأسف علیه بسبب وفاته قبل بلوغ الأربعین، فإنه ذکر فی أول «الفهرست» أن شیوخ الطائفه من أصحاب الحدیث عملوا فهرس تصانیف الأصحاب وأصولهم، لکنه لم یجد فیهم من استوفی ذلک أو ذکر أکثره إلاّ ما عمله ابن الغضائری هذا، فإنه أ لّف کتابین أحدهما فی ذکر المصنفات والآخر فی الأصول، واستوفاهما علی مبلغ ما وجده وقدر علیه، غیر انّ هذین الکتابین لم ینسخهما أحد من أصحابنا، واخترم هو رحمه اللّه فعمد بعض ورثته إلی اتلاف هذین الکتابین وغیرهما من الکتب، فعبّر عن وفاته باخترم، وفی الحدیث «من مات دون الأربعین فقد اخترم»، ومن اخترمه المنیه أی أخذته، ولعلّه من شده الجزع والوجد علی قصر عمره عمد بعض جهال ورثته إلی إفناء آثاره من الکتابین وغیرهما من کتبه الاُخر، لئلاّ یری أثره بعده فتجدد أحزانه.

وبالجمله، صریح کلام الشیخ أنه أ لّف الکتابین لکن التلف شملهما مع غیرهما من کتبه، والنجاشی لم یذکر له تصنیفاً غیر «التاریخ» [ ویشتمل هذا التاریخ علی ذکر عامه الرواه والوفیات، أطلبه فی الذریعه ج ۳، ص ۲۲۴، الرقم ۸۱۸ ] ، ولکن ظهر بعد التأمل عدم صراحه کلامه فی أن له کتاب التاریخ لاحتمال عوده الضمیر فی «تاریخه» إلی موت البرقی بأن یکون مراده انّه «قال ابن الغضائری فی تاریخ موت البرقی کذا» ثم عطف علیه قول «ماجیلویه» فی تاریخ موته. وبعد عصر الشیخ والنجاشی لم نجد نسبه «کتاب الضعفاء» أو غیره لابن الغضائری إلی عصر السید ابن طاووس الذی وجد الکتاب المذکور وأدرجه فی کتابه للغرض الذی أشرنا إلیه مصرحاً بعدم تعهده صحه النسبه.

فتبین انّ ابن الغضائری هذا وإن کان من الأجلاء المعتمدین ومن نظراء شیخ الطائفه والنجاشی وکانا مصاحبین معه ومطلعین علی آرائه وأقواله وینقلان عنه أقواله فی کتابیهما إلاّ أنّ نسبه کتاب «الضعفاء» هذا إلیه مما لم نجد له أصلاً حتی انّ ناشره قد تبرأ من عهدته بصحته فیحق لنا أن ننزه ساحه ابن الغضائری عن الإقدام علی تألیف هذا الکتاب والإقتحام فی هتک هؤلاء المشاهیر بالعفاف والتقوی والصلاح المذکورین فی الکتاب والمطعونین بأنواع الجراح بل جمله من جراحاته ساریه إلی المبرئین من العیوب کما فی جرح هذا المفسر الأسترآبادی بأنه ضعیف کذّاب، أفلا یلزم من کونه کذّاباً والحال أنّ الصدوق قد أکثر من الروایه عنه وبالغ فی الإعتماد علیه بجعله حجه بینه وبین ربّه، أحد أمرین إما تکذیب للشیخ الطوسی فی توصیفه الصدوق بأنه کان بصیراً بالرجال نقّاداً للأخبار فیما إذا کان أخذ الصدوق عنه وشده اعتماده علیه عن جهله بحاله من أنه کذّاب إذ یظهر منه انّه لیس کما وصفه الطوسی بصیراً ونقاداً، وإما تکذیب لتوصیف الحجه علیه السلام إیاه فی التوقیع بکونه خیّراً فقیهاً فی الدین کما حکاه آیه اللّه بحرالعلوم (ره) فی «الفرائد الرجالیه» إن کان أخذه عنه عن عمد وعلم بحاله.

ثم انّه کیف خفی علی الشیخ الصدوق المتلمذ علیه والمعاشر له کونه کذّاباً ولم یطلع علیه، ولکن اطلع علیه من وُلِدَ بعد وفاه الصدوق بسنین کثیره، وکیف یطلع علی کذبه والد ابن الغضائری؟ فرواه عنه بسنده مع سائر العلماء الذین ذکرهم المحقق الکرکی فی إجازته، واطلع علی کذبه ولده بعد موت أبیه، کلّ ذلک قرائن تدلنا علی انّ هذا الکتاب لیس من تألیفه، وانما أ لّفه بعض المعاندین للإثنی عشریه المحبین لإشاعه الفاحشه فی الذین آمنوا، أدرج فیه بعض أقوال نسبها الشیخ الطوسی والنجاشی فی کتابیهما إلی ابن الغضائری، لیتمکن من النسبه إلیه، ولیروج منه ما أدرجه فیه من الأکاذیب والمفتریات، ومن تلک الأکاذیب قوله، بأنّ المفسر الأسترآبادی روی هذا التفسیر عن رجلین مجهولین، إذ لا یبقی جهاله فی الراوی بعد معرفه إسمه وکنیته ونسبه ونسبته ومذهبه ونحلته ومقره وبلدته، ومنها قوله، انّ المجهولین یرویانه عن أبویهما عن الإمام مع صراحه الکتاب فی أوله وأثنائه بعدم الواسطه، ومنها قوله، إنّ الإمام هو أبوالحسن الثالث مع التصریح فی مواضع کثیره منه بأنه أبو محمد أبوالحسن أبو الحجه علیهما السلام، ومنها قوله، انّ التفسیر موضوع عن سهل الدیباجی عن أبیه، مع انّه لیس له ولا لأبیه اسم فی سند التفسیر، ومنها قوله، انّها تشتمل علی المناکیر، مع انّه لیس فیه إلاّ بعض غرائب المعجزات مما لا یوجد فی غیره. وما ذکرناه هو الوجه للسیره الجاریه بین الأصحاب قدیماً وحدیثاً من عدم الاعتناء بما تفرد به ابن الغضائری من الجرح، فإن ذلک لعدم ثبوت الجرح منه لا لعدم قبول الجرح عنه کما یسبق إلی بعض الأذهان» «عن الذریعه ج ۴، هامش ص ۲۸۵، ۲۸۶، ۲۸۷، ۲۸۸، ۲۸۹، ۲۹۰، ۲۹۱».

۵ کتاب إکمال (کمال) الدین وإتمام النعمه، ذکره له البستانی فی دائره المعارف (ج ۲، ص ۱۵۶)، والعلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۵)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴)، والمدرس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۶)، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۷، الرقم ۱۴) وقال: «فی إثبات الغیبه وکشف الحیره… ، ومنه القطعه الاُولی فی بحث «مللر» عن نظریه المهدی علیه السلام :

E Moeller, Beitr. Zur Mahdilehre ds Ist. I, Heidelberg 1901.

وفیه نص عن برلام ویواساف، وأغا بزرک الطهرانی فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۲، ص ۲۸۳، الرقم ۱۱۴۷) وقال: «إکمال الدین وإتمام النعمه، یقال له «کمال الدین وتمام النعمه» أیضاً، فی غیبه الحجه المنتظر علیه السلام، وما یتعلق بها للشیخ الصدوق أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی المتوفی سنه ۳۸۱ ه ، أوله : الحمد للّه الواحد الحیّ الفرد الصمد».

وللکتاب المذکور نسخ خطّیه فی مکتبات، باریس أول برقم ۱۲۳۱، مانشستر برقم ۸۰۷ ، مشهد الرضوی برقم: ۷۸ رقم ۲۳۹ ۲۴۲، وآصفیه برقم ۱ : ۶۱۰ رقم ۱۹۷، سپه سالار (طهران) برقم ۱ : ۲۰۴، پاتنه برقم ۱ : ۱۱۴ رقم ۱۱۵۱.

وطبع الکتاب المذکور طباعه حجریه سنه ۱۳۰۱ ه .

۶ کتاب معانی الأخبار، ذکره له العلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۴)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴)، والمدرّس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۱۳)، والسیّد محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۴)، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ۳۴۴)، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۲۱، ص ۲۰۴، الرقم ۴۶۲۲) وقال: «للشیخ الصدوق أبی جعفر محمد ابن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی المتوفی سنه ۳۸۱ ه ، ذکر فیه الأحادیث التی وردت فی تفسیر معانی الحروف والألفاظ، أوله : «الحمد للّه ربّ العالمین، والصلاه والسلام علی محمد عبده ورسوله وآله الطاهرین» ومنه نسخه بخط الشیخ الحرّ فی المکتبه الرضویه بمشهد (ایران). وحکی الشیخ عبداللّه السماهیجی فی حاشیه نسخه من «معانی الأخبار» انّ السید ابن طاووس ذکر فی «الطرائف» انّ فراغ مصنفه عن نسخه کان فی سنه ۳۳۱ ه ، وتلک النسخه کتبت لخزانه العالم الشیخ لطف اللّه ابن الحاج علی بن الحاج إسماعیل السماهیجی الأوّالی، وعلیها حواشٍ للشیخ عبداللّه السماهیجی، رأیتها عند الشیخ أسداللّه ابن محمد بن عیسی المعروف بالشیخ أسد حیدر، أهداها أخیراً إلی مکتبه أمیرالمؤمنین، وهی نسخه نفیسه کلها بخط أحمد بن محمد بن أحمد ابن ولید، وفیه «جامع الأخبار» المرتب الأبواب».

ولکتاب معانی الأخبار نسخ خطّیه أخری فی مکتبات: علیجره (بالهند) برقم ۹۸ رقم ۱۳، وآصفیه ۲ : ۶۲۰، والمکتب الهندی أول برقم ۱۴۵.

وطبع فی مجموعه مع کتاب «علل الشرائع والأحکام الآتی» فی ایران سنه ۱۳۰۱ ه ، وقبلها فی سنه ۱۲۸۹ ه فی ایران أیضاً. وللکتاب المذکور ترجمه فارسیه بقلم آغا محمد إبراهیم بن محمد علی محمد آبادی، «راجع فهرست کتابخانه دانشکده معقول ومنقول در مدرسه عالی سپه سالار، تألیف ابن یوسف شیرازی، ج ۱ : ۱۹۶، ج ۲ : ۳۵، وتاریخ الأدب العربی لبروکلمن ج ۳، ص ۳۴۴».

۷ کتاب علل الشرایع والأحکام، ذکره له الحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴)، والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۴، ۱۵۵)، والمدرس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والعلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۵) وبروکلمین فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۶، الرقم ۵) وقال: «کتاب العلل، أو علل الشرائع والأحکام، وهو یتناول طائفه من الأبواب المختصره، أسباب التشریفات وعللها وأغراضها، ویتعرض فی ذلک لکثیر من شؤون الحیاه والطبیعه والتاریخ والعلم»، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۱۵، ص ۳۱۳، الرقم ۲۰۰۵) وقال: «للشیخ الصدوق… ، أوله: «بعد الحمد للّه رب… قال الشیخ أبو جعفر محمد بن علی بن الحسین…»، نسخه منه فی مکتبه السلطان محمد الفاتح. وطبع علی الحجر بإیران مع «معانی الأخبار» فی سنه ۱۳۰۱ ه ، واختصره الشیخ إبراهیم الکفعمی»، وقد أشار صاحب الذریعه (ج ۱، ص ۳۵۶، الرقم ۱۸۷۶) أیضاً إلی هذا الاختصار وقال: «اختصار علل الشرائع تألیف الشیخ الصدوق… ، للشیخ إبراهیم الکفعمی، کانت نسخه هذا الاختصار عند صاحب الریاض فی مجموعه». ولکتاب علل الشرائع نسخ خطّیه فی مکتبات : برلین برقم ۱۱۹۶، ۸۳۲۶ ، ۸۳۲۷ ، المتحف البریطانی أول برقم ۱۱۹۶، مکتبه سپه سالار برقم ۱ : ۲۷۸، ۲۷۹، ورامپور ۱ : ۹۶، ۲۳۱، ۲۳۲، ومانشستر برقم ۹۵ وطبع کتاب علل الشرائع مترجماً إلی الفارسیه فی طهران سنه ۱۲۹۷ ه .

۸ کتاب صفات الشیعه، ذکره له العلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۵)، والمدرّس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴)، والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۴)، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۷، الرقم ۱۵)، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۱۵، ص ۴۵، الرقم ۲۸۷) وقال: للشیخ الصدوق أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین… ، أوله: قال أبو جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی… ، إلی قوله: «حدثنی أحمد بن محمد بن یحیی العطّار عن أبیه…»، إلی قوله: «عن أبی بصیر، قال [ الإمام ] الصادق (ع) : شیعتنا أهل الورع…». ینقل عنه فی «الدمعه الساکبه»، والمجلسی فی «البحار»، والحرّ فی «الوسائل»، وشیخنا فی «المستدرک»، توجد منه نسخه بخط قدیم وقطع کبیر عند «الدکتور نوع پرست» بطهران، وأخری عند «الأُردبادی» فی النجف، ومکتبه الطهرانی بسامراء، ومعه «کتاب فضائل الشیعه» له أیضاً وبخط شیخنا النوری عند حفیده میرزا علی بهزادی بطهران».

«وانظر فی کتاب الشیعه المذکور، مجله لغه العرب ۷، سنه ۱۹۲۰، ص ۲۲۳».

۹ کتاب فضائل الشیعه، وهو غیر کتاب صفات الشیعه المذکور فی الماده ۸ أعلاه، ذکره له المدرّس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۶)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴)، والعلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۵)، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۱۶، ص ۲۶۰، الرقم ۱۰۵۶)، وقال: «للشیخ الصدوق المتوفی سنه ۳۸۱ ه ، صرح فی خاتمه «الوسائل» وأول «البحار» وغیرهما بأنه غیر «صفات الشیعه» له أیضاً.

ویقال [ لکتاب فضائل الشیعه ] «فضل الشیعه» أیضاً، و [ العلاّمه ] المجلسی ینقل عن «فضائل الشیعه» و «صفات الشیعه» وکلاهما کانا موجودین عنده، کمما أنّ الشیخ الحرّ ینقل عنهما کانا عنده، وبتصریحه فی الفائده الرابعه من خاتمه «الوسائل» هما موجودان الیوم فی اصفهان، ومشهد خراسان، عند الشیخ حسین المعروف بالمقدس المشهدی، وأخذه [ أی فضائل الشیعه ] منه المیرزا محمد الطهرانی، والیوم موجود فی مکتبه سامراء [ بالعراق ] ». ثمّ ذکره الشیخ آغا بزرک مره ثانیه فی (ج ۱۶، ص ۲۷۸، الرقم ۱۱۱۷) تحت عنوان «فضل الشیعه».

۱۰ کتاب عیون أخبار الرضا، ذکره له العلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۴)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۳)، والمدرّس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ۱۵۶)، وحاجی خلیفه فی کشف الظنون (ج ۲، ص ۱۱۷۴) وسمّاه: «عنوان أخبار الرضا»، وقال: «للشیخ عماد الدین أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه»، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۴، الرقم ۴) وقال: «وهو یتناول حیاه علی [ بن موسی ] الرضا (ع) وأقواله»، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه (ج ۱۵، ص ۳۷۵، الرقم ۲۳۶۷) وقال: «للشیخ الصدوق أبی جعفر محمد بن علی بن بابویه القمی المتوفی سنه ۳۸۱ ه ، فی أحوال الإمام الرضا فی ۱۳۹ باباً، طبع منها ۷۳ باباً فی سنه ۱۳۱۷ ه .

کتبه للوزیر للوزیر الصاحب إسماعیل بن عباد الدیلمی لما دفع إلیه قصیدتین من قصائده فی إهداء السلام إلی الإمام علی بن موسی الرضا. وذکر فیه زیارته لمشهد فی سنه ۳۵۲ ه ، أوله: الحمد للّه الواحد القهار العزیز الجبار الرحیم الغفّار…».

وللکتاب المذکور نسخ خطّیه فی مکتبات: برلین برقم ۹۶۶۳، میونخ برقم ۴۵۶، باریس أول برقم ۱۴۶، لیننغراد AM Nov.39 ، آصفیه ۳ : ۲۷۰ الرقم ۹۵، رامپور ۲ : ۱۳۷ الرقم ۴۶۱، پاتنه ۱ : ۲۷۷، سپه سالار بطهران ۱ : ۲۸۲، ۲۸۳، ۲ : ۵۵۰، المکتبه الرضویّه بمشهد ۴ : ۵۷ الرقم ۱۷۱ ۱۸۱ ۶۰، ودار الکتب بالقاهره ۵ : ۲۷۵.

وطبع کتاب أخبار الرضا (ع) فی طهران سنه ۱۲۷۵ ه ، و ۱۲۸۷ ه ، و ۱۳۱۷ ه .

ولهذا الکتاب تراجم فارسیه، منها :

أ «تحفه ملکی»، لعلی بن طیفور (فی عهد قطب شاه ۱۰۳۵ ۱۰۸۳ ه الموافق ۱۶۲۰ ۱۶۷۲ م)، منها نسخ خطّیه فی مکتبات: بنکیپور ۶ : ۵۰۷ مکتبه الجمعیّه الآسیویه فی البنغال برقم ۱۱۰۸، وانظر : کتالوک هاراسو فیتز ۴۰۵ رقم ۸۹۳ ، ۴۱۵، ۱۲۸۳.

ب ومنه تفسیرات مختصره لحسن علی شمس الدین علیخان، مخطوط منه فی مکتبه الجمعیه الآسیویه فی البنغال برقم ۱۱۰۹.

ج کاشف النقاب لمحمد تقی بن محمد باقر صاحب حاشیه «المعالم»، وطبع علی الحجر سنه ۱۲۹۷، وفی طهران سنه ۱۳۱۷ ه .

(اُنظر : تاریخ الأدب العربی لبروکلمن، ج ۳، ص ۳۴۴، ۳۴۵، والذریعه إلی تصانیف الشیعه، ج ۱۵، ص ۳۷۶، ج ۱۷، ص ۲۴۰، الرقم ۷۲).

د وله شرح فارسی للسید علی أصغر بن السید الحکیم ابن السید علی التُستری الأخلاقی المعروف، وصی العلاّمه الأنصاری (اُنظر الذریعه ج ۱۳، ص ۳۷۵، الرقم ۱۴۰۲).

ه وشرح للشیخ محمد علی الحزین ابن الشیخ أبی طالب الزاهدی الجیلانی الأصفهانی المتوفی ببنارس الهند سنه ۱۱۸۱ ه (المصدر أعلاه، الرقم ۱۴۰۳).

و وشرح للمحدث الجزائری السید نعمه اللّه بن عبداللّه بن محمد بن الحسین الجزائری التستری المتوفی سنه ۱۱۱۲ ه ، وهو شرح عربی إسمه «لوامع الأنوار» (المصدر أعلاه، بعد الرقم ۱۴۰۳)، ثم ذکره صاحب الذریعه أیضاً فی (ج ۱۸، ص ۳۶۳، الرقم ۴۸۰) وسمّاه «لوامع الأنوار فی شرح عیون الأخبار» وقال للسید المحدث الجزائری السید نعمه اللّه بن عبداللّه التستری المتوفی سنه ۱۱۱۲ ه ، موجود فی الخزانه (الرضویه)، وعند السید علی أصغر بن السید حسین الحکیم بن الحاج سید علی التستری من أحفاد الشارح، وقطعه من أوله فی خزانه شیخنا المیزان محمد تقی الشیرازی، أوله: «الحمد للّه ربّ العالمین حمداً کثیراً…» وهو شرح مزج ذکر فی أوله إسمه وإسم الشرح، وانّه کتبه بعد شرح «التوحید» للصدوق، وفی «الضویه» نسخه مدونه مستقلّه بخط محمد صالح بن محمد رشید فی شعبان سنه ۱۱۰۶ ه وهو بعینه تاریخ فراغ المصنف کما کتبه فی الهامش بخطّه، ونسخه أخری فی حاشیه کتاب «العیون» کتابتها فی سنه ۱۱۲۵ ه بخط السید علی أدهم الحسینی الشیرنکی السبزواری، ونسخه منقوله عن نسخه خط المصنف فی مکتبه المیرزا أبی الفضل شیخ الإسلام الزنجانی».

ز وشرح للمولی هادی البُنابی الراوی عن العلاّمه الشیخ مرتضی الأنصاری المتوفی سنه ۱۲۸۱ ه (اُنظر الذریعه، ج ۱۳، ص ۳۷۵، الرقم ۱۴۰۴).

ح وشرح للمولی محمد صالح القزوینی (الذریغه، ج ۱۵، ص ۳۷۶).

۱۱ کتاب من لا یحضره الفقیه، ذکره له صاحب روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۴)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۳)، والمدرّس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۶)، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۵، الرقم ۴) وقال: «وهو مرجع فی تطبیق أحکام الفقه، صنفه باقتراح الشریف محمد بن الحسن نعمه اللّه الذی لقیه فی بلخ، وسمّاه بهذا الإسم مجاراه لکتاب الرازی الطبیب: «کتاب من لا یحضره الطبیب». وهو أحد الکتب الأربعه الأساسیه عند الشیعه»، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه (ج ۲۲، ص ۲۳۲، الرقم ۶۸۴۱) وقال: «کتاب من لا یحضره الفقیه، أحد الأصول الأربعه للشیعه المعتمد علیها عندهم، للشیخ أبی جعفر محمد بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی مصنف نحو ۳۰۰ کتاب، والمتوفی سنه ۳۸۱ ه ، وهو أرعبه أجزاء، أوله : «اللّهمّ إنی أحمدک وأشکرک وأؤمن بک وأتوکّل علیک…».

وأحصی من روی عنهم فی من لا یحضره الفقیه فی ۵۱۰ رجال، وله نسخ خطّیه قدیمه علیها خطوط العلماء، منها نسخه الطریحی، وهو الشیخ محمد علی بن طریح بن خفاجی بن فیاض بن حمه بن حمیس بن جمعه، فرغ من نسخها سنه ۱۰۳۶ ه ، وقرأ فیه وصححه ولده الشیخ فخرالدین بن محمد علی الطریحی، وکتب علی ظهره إجازه لولده الشیخ صفی الدین ابن فخرالدین فی یوم الجمعه [ … ] من جمادی الثانی سنه ۱۰۷۲ ه ، وإحصاء المجلدات والأبواب والأحادیث والمسانید والمراسیل علی ما هو منقول عن خط شیخنا البهائی، هکذا صورته :

التسلسلأبوابهأحادیثهمسانیدهامراسیلها

المجلد الأول۸۷۱۶۱۸۷۷۷۸۴۱

المجلد الثانی۲۲۸۱۶۶۷۱۰۹۴۵۷۳

المجلد الثالث۱۷۳۱۸۱۰۱۲۹۵۵۱۵

المجلد الرابع۱۷۸۹۰۳۷۷۷۱۲۶

المجموع۶۶۶۵۹۹۸۳۹۴۳۲۰۵۵

وهذا الإحصاء بعینه مکتوب علی نسخه موجوده فی مکتبه الحسینیه فی النجف، والجزء الأول من نسخه عند السید مصطفی الصفائی، بقلم المیرزا علی السلطان، فرغ منه فی شعبان سنه ۹۸۱ ه ، وقفها الکاتب فی التاریخ المذکور کسایر کتبه فیظهر أنه من العلماء وصاحب المکتبه أوقفها لتکون صدقه جاریه بعده».

کما وللکتاب المذکور نسخ خطّیه أخری فی مکتبات: برلین برقم ۴۷۸۲ ۴۷۸۳، وبطرسبرج أول برقم ۲۵۰، وباریس أول برقم ۱۱۰۸، ۶۶۱۵ ۶۶۱۶، ۶۶۵۹، ۶۶۶۲، والمتحف البریطانی أول ۳۳۰، ۹۰۵، المکتب الهندی أول برقم ۲۸۹، بودلیانا ۲ : ۸۴ ۸۶ ، کمبردج ثالث ۱۲۴۷، مانشستر برقم ۱۸۵، الرضویه بمشهد ۴ : ۸۲ رقم ۲۵۲ ۲۶۲، ۹۵ رقم ۲۸۸ ۲۹۸، بورها برقم ۵۰، بنکیپور ۵ رقم ۱۲۶۳، ۵ : ۲ رقم ۴۷۹، آصفیه ۱ : ۴۷۴ رقم ۶۰۵، رامپور ۱ : ۲۵۴ رقم ۵۸۳، علیجره ۱۰۱ رقم ۳، پاتنه ۱ : ۶۴ رقم ۶۶۳ ۶۶۵، ۲ : ۲۵۴ رقم ۲۷۰۷.

وطبع علی الحجر بدون ذکر المکان سنه ۱۳۲۴، وفی لکنو سنه ۱۳۰۷ ه ، وفی ایران سنه ۱۳۲۵، وفی بمبی.

وعیله شرح ونوادر وترجمه ذکراه بروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۵) وهی :

أ شرح روضه المتقین، لمحمد تقی بن مقصود علی المجلسی المتوفی سنه ۱۰۷۰ ه / ۱۶۵۹ م، منه نسخ خطّیه فی ۴ : ۳۹ رقم ۱۲۰، ۴۰ رقم ۱۲۲، ومکتبه سپه سالار بطهران ۱ : ۲۵۴ ۲۵۷.

ب وعلیه : نوادر من لا یحضره الفقیه، والظاهر انّه لولی اللّه الحسینی مصنف تحفه الملوک، نسخه منه فی مکتبه سپه سالار بطهران ۱ : ۳۳۴.

ج ومنه أیضاً : تفسیر سوره الحمد، نسخه مخطوطه منه فی المکتب الهندی أول برقم ۱۱۵۷.

د وله ترجمه فارسیه، لوامع صاحب قرآنی، قدمت إلی عباس الثانی (اُنظر کشف الحجب للکنتوری ۲۷۱۴)، منه نسخ خطّیه فی مکتبات: المتحف البریطانی ثانی Pers.13 بطرسبرج خامس برقم ۲۵۳، المکتبه الرضویه بمشهد ۲ : ۸۱ ، ۲۴۷، بنکیپور ۱۴ رقم ۱۲۵۸ ۱۲۶۰، مکتبه الجمعیه الآسیویه فی البنغال ۲ : ۳۸۴، ۲. وطبعت هذه الترجمه فی طهران سنه ۱۳۲۲، ۱۳۲۴ ه .

۱۲ کتاب الاعتقادات ذکره له السید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۶)، والمدرس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والحرّ العاملی فی تذکره المتبحرین (ص ۵۰۴)، والعلاّمه الخوانساری فی روضات الجنات (ج ۶، ص ۱۳۵)، والزرکلی فی الأعلام (ج ۷، ص ۱۵۹)، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۶)، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه (ج ۲، ص ۲۲۵، الرقم ۸۸۷) وقال: «الاعتقادات، للشیخ أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی الشیخ الصدوق المتوفی بالرّی سنه ۳۸۱، طبع مکرراً، أوله: «الحمد للّه ربّ العالمین وحده لا شریک له»، أملاه فی مجلس یوم الجمه ثانی عشر شعبان سن ۳۶۸ ه لما سأله المشایخ الحاضرون أن یملی علیهم وصف دین الإمامیه علی وجه الإیجاز، ولذا سمّاه الشیخ بدین الإمامیه، ذکر فیه جمیع اعتقادات الفرقه الناجیه الضروریه منها وغیر الضروریه، الوفاقیه منها وغیر الوفاقیه وقال فی آخره «وسأملی شرح ذلک وتفسیره اذا سهل اللّه عزّ إسمه علیَّ العود من مقصدی إلی نیسابور»، ولم یذکر شرح له فی فهرس تصانیفه الکثیره، ولعلّه لم یتیسر له، ولذا عمد الشیخ المفید إلی شرح الکتاب (وانظر الذریعه ج ۱۳، ص ۱۰۰، الاعتقادات).

وللکتاب المذکور مخطوطات فی مکتبات المتحف البریطانی أول برقم ۸۵۱ ، بطرسبرج ثالث برقم ۶۱، آصفیه ۱ : ۶۱۰ رقم ۳۳۳ (بعنوان: عقائد الإمامیه) و ۲ : ۱۲۹۶ رقم ۱۰۲، والرضویه بمشهد ۱ : ۶۳، ۲۰۸ ۲۰۹، وانظر کتالوک براون (16C,9,I) .

وطبع کتاب الإعتقادات فی طهران سنه ۱۳۰۰ ه .

وقد اهتم أصحاب القلم بکتاب الإعتقادات حیث شرحه عدد من الفضلاء، کما ترجم إلی أکثر من لغه، ومن هذه الشروح والتراجم :

أ ترجمه فارسیه لعبداللّه بن حسین رستم داری، مخطوطه منها فی مکتبه بنکیپور ۱۴ : ۱۳۲۸. ذکرها له صاحب الذریعه فی (ج ۴، ص ۷۹، الرقم ۳۳۶) تحت عنوان «ترجمه اعتقادات الصدوق» وقال: «للمولی عبداللّه بن الحسین الرستم داری المازندرانی، قال فی الریاض: «رأیت نسخه منه بتبریز، أ لّفه المؤلف بها لبعض أصدقائه ولم أعلم عصره». ثم ذکرها له مره أخری فی (ج ۱۳، ص ۱۰۱، بعد الرقم ۳۱۸) وسماه «شرح اعتقادات الصدوق» وقال: «للمولی عبداللّه بن الحسین الرستمداری المازندرانی وقد مرّ بعنوان الترجمه».

ب وللاعتقادات ترجمه أخری ذکرها صاحب الذریعه تحت عنوان: «منهاج المؤمنین» فی (ج ۲۳، ص ۱۷۷، الرقم ۸۵۴۹) وقال: «ترجمه لاعتقادات الصدوق، لم أعرف المترجم، أوله: «الحمد للّه ربّ العالمین، والصلاه والسلام علی خیر خلقه محمد وآله أجمعین». (وانظر الذریعه ج ۴، ص ۷۹، بعد الرقم ۳۳۶).

ج وله ترجمه أخری باسم «وسیله النجاه» ذکرها له صاحب الذریعه فی (ج ۴، ص ۷۹، ذیل الترجمه السابقه)، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۶) وقال: «وله (أی الإعتقادات) ترجمه فارسیه لعلی بن حسین بن الزواری»، ثم ذکرها له صاحب الذریعه أیضاً فی (ج ۲۵، ص ۸۸ ، الرقم ۴۸۲) وقال: «وسیله النجاه، ترجمه لاعتقادات الصدوق، (ذکرناها فی ج ۲ : ۲۲۶ و ۱۳ : ۱۰۰ ۱۰۲) للملاّ علی بن الحسن الزواری المفسر تلمیذ المحقق الکرکی، وأستاذ الملاّ فتح اللّه المفسر الکاشانی، قال صاحب الریاض: «رأیته ببلده أمل وغیرها»، أقول، ورأیت منه نسخه عند جلال الدین المحدث أستاذ کلیه الإلهیات بطهران وصاحب وسیله القربه».

د وله ترجمه أخری ذکرها صاحب الذریعه (ج ۴، ص ۷۹، الرقم ۳۳۷) وقال: «ترجمه اعتقادات الصدوق، لمیرزا علی المدرس ابن السید علی رضا بن زین العابدین بن السید محمد بن السید مرتضی بن السید محمود المعروف بالاخباری ابن السید صدرالدین بن محمد نصیر بن میرزا محمد صالح الطباطبائی الیزدی المتوفی سنه ۱۲۴۰ ه ، ذکره فی «آئینه دانشوران» (وانظر الذریعه ج ۱۳، ص ۱۰۱، بعد الرقم ۳۱۸) حیث ذکرها تحت عنوان «شرح اعتقادات الصدوق».

ه وله ترجمه فارسیه لأبی الفتح الحسینی (فی عهد شاه طهماست ۹۳۰ ۹۸۴ ه / ۱۵۲۱ ۱۵۷۶ م)، ذکرها له بروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۶). منها مخطومه فی مکتبه الجمعیه الآسیویه فی البنغال ۲ : ۳۸۶.

و وترجمه فارسیه أخری لمخحمد بن شمس الدین محمد الاسترآبادی (المصدر أعلاه)، مخطوطه منها فی بنکیپور برقم ۱۴ : ۱۳۲۹.

ز وترجمه أردیه بعنوان «هدیه جعفریه» بقلم إعجاز حسین ذکرها له صاحب الذریعه (ج ۲۵، ص ۲۰۷، الرقم ۲۹۷).

ح کما ذکر له بروکلمن أیضاً فی المصدر السابق ترجمه إنجلیزیه وقال: وله ترجمه إنجلیزیه من عمل ا. فیضی فی : Ist. Res. Ass. 1932.

ط وللاعتقادات شرح للشیخ المفید (أبی عبداللّه محمد بن محمد بن النعمان). (اُنظر الذریعه ج ۴، ص ۱۹۳ «تصحیح الاعتقاد»، و ج ۱۳، ص ۱۰۳ «شرح اعتقادات الصدوق») .

ی شرح اعتقادات الصدوق، بالفارسیه، ذکره صاحب الذریعه إلی تصانیف الشیعه (ج ۱۳، ص ۱۰۲، الرقم ۳۱۹) وقال: «مرتب علی أربعه وأربعین باباً، عبّر فیه الشارح عن نفسه بقوله: فقیر واثق بفضل إله وبرجاء تعیینی ابن ولی القزوینی رزقه اللّه حسن الاعتقاد… الخ. رأیت النسخه فی «مکتبه مدرسه النواب» الموقوفه فی مشهد الرضا علیه السلام بخراسان، والمظنون: انّ إسمه فضل اللّه بن ولی اللّه القزوینی، ولم یکن فیه تاریخ، وأظنه من أفاضل القرن الثانی عشر أو قبله بقلیل».

ک شرح اعتقادات الصدوق، وترجمتها إلی الفارسیه، للسید محمد مهدی الموسوی المجاور بالمشهد الرضوی، کتبه باسم الشاه عباس الصفوی المتوفی سنه ۱۰۷۸ ه ، ذکره له صاحب الذریعه (ج ۱۳، ص ۱۰۲، الرقم ۳۲۰) وقال: «رأیته فی مکتبه الشیخ محمد سلطان المتکلّمین فی طهران».

ل شرح اعتقادات الصدوق، للسید المحدث نعمه اللّه بن عبداللّه الموسوی التستری الجزائری المتوفی سنه ۱۱۱۲ ه ، ذکره له صاحب الذریعه، ج ۱۳، ص ۱۰۲، الرقم ۳۲۱.

۱۳ کتاب المقنع، فی الفقه، ذکره له المدرس التبریزی فی ریحانه الأدب (ج ۲، ص ۴۷۳)، والسید محسن الأمین فی أعیان الشیعه (ج ۴۶، ص ۱۵۴)، وبروکلمن فی تاریخ الأدب العربی (ج ۳، ص ۳۴۷)، وخیرالدین الزرکلی فی الأعلام (ج ۷، ص ۱۵۹)، وآغا بزرک الطهرانی فی الذریعه (ج ۲۲، ص ۱۲۳، الرقم ۶۳۶۵) وقال: «للشیخ الصدوق أبی جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی المتوفی سنه ۳۸۱ ه ، أوله: «الحمد للّه الذی حجب الأبصار عن رؤیته، وتفرد بکبریائه، وعز فی ذاته وعلا فی صفاته…».

قال فیه : «إنی صنفت کتابی هذا وسمّیته کتاب «المقنع» لقنوع من یقرأ بما فیه، وحذفت الاسناد لئلا یثقل حمله ویصعب حفظه ولا یمله قاریه…». وهو کتاب متداول شائع، وینقل عنه فی «الوسائل»، ونقل عنه فی «الأفعال» عن نسخه عصر المصنف. منه نسخه عند المیرزا محمد علی الأوردبادی.

بدأ فیه بالوضوء وأورد کثیراً من أبواب الفقه حتی الدیات، ونقل فی آخره عن رساله والده إلیه».

طبع المقنع فی طهران ضمن «جوامع الفقه» سنه ۱۲۷۶ ه . (راجع آخر التسلس