فایل پاورپوینت کامل شرح صدر رسول خاتم صلّی الله علیه و آله با تکیه بر مناسبات آیات آغاز و انجام سوره انشراح

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شرح صدر رسول خاتم صلّی الله علیه و آله با تکیه بر مناسبات آیات آغاز و انجام سوره انشراح :

طرح مسئله

هرچند هیچ یک از دو کلیدواژه تمدن – حضاره و فرهنگ – ثقافه، در قرآن نیامده است، اما از گذشته های دور قرآن کریم کتابی فرهنگی و تمدنی شناخته شده است.

در یک صد سال اخیر که رهیافت های اجتماعی و نیز سیاسی نسبت به قرآن افزایش و بلکه غالب آمده است، اهمیت و ضرورت شناخت اصول، عناصر، ویژگی ها و نیز اصطلاحات قرآنی ناظر به تمدن و فرهنگ، بیش از گذشته شده است. انقلاب اسلامی ملت بزرگ ایران و آرمان حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی در دهه های اخیر، بر اهمیت این مسئله افزوده است. ازاین رو دانشگاه ها، مراکز پژوهشی، حوزه های علمیه و مراکز فرهنگی، به ویژه در حوزه های علوم انسانی می کوشند تا در جهت تبیین ابعاد تمدنی، اصول و قواعد تمدن، شاخصه ها و ویژگی های آن و نیز واژگان و مفاهیم کلیدی تمدن در قرآن توجه کنند. (روحانی، ۱۳۹۸: ۱۲۰ – ۶۴؛ عرفان، ۱۳۹۵: ۱۶۰ – ۴۵) مسئله ای که گویا نیاز ضروری جامعه امروز است. نگرش تمدنی به قرآن، بر پایه معیارهای گوناگون استوار است، تقسیم آیات به مکی و مدنی، آیات قبل از تشکیل حکومت و بعد از آن، کوتاه و سور و آیات مطول، آیات و سوره هایی که به مسائل طبیعی می پردازد و آیاتی که به مسائل انسانی می پردازد، یا توجه داشتن به ترتیب سور یا صرف توجه به یک مسئله یا موضوع در تمام قرآن بدون نظرداشت ترتیب نزول، برخی از گونه ها در نگرش تمدنی به قرآن تواند بود. یکی از روش ها، توجه کردن به یک اصطلاح یا مجموعه ای از چند اصطلاح هم بسته در قرآن و تبیین ابعاد و پیامدهای تمدنی آن است.

اصطلاحات قرآنی همچون نفر، قوم، ناس (مردم، ملت، امت)، در یک سو و اصطلاحاتی چون قریه، بلد، مدینه، در سوی دیگر مبین دوپایه تمدنی؛ یعنی نیروی انسانی (جمعیت) و جغرافیا (سرزمین) است و خود می تواند از زوایایی چند مورد تبیین و توجه قرار گیرند. چنان که اصطلاحاتی چون قدرت، اهلیت و مکنت، تقوا، زهد، انفاق، امربه معروف، رفق و مدارا، مودت و رحمت، اعتدال و میانه روی، پایبندی به عهد و پیمان، صلح جویی، اصلاح طلبی، عمل و کوشش، دفاع و جهاد، صداقت و عدالت از یک سو به عنوان عناصر برپادارنده تمدن و اصطلاحاتی چون خلیفه (خلافت) امام (امامت)، رسول (رسالت) از سوی دیگر که به شخص حاکم یا ویژگی های حاکمان و کارگزاران یا مسئولیت آنها ناظر است، می تواند در دایره مناسبات قرآن با تمدن و در این نگرش و کنجکاوی جدید مورد بازبینی، شرح و تفسیر، ریزبینی و توجه قرار گیرد.

یکی از اصطلاحاتی که لازم است با این نگرش مورد توجه قرار گیرد «شرح صدر» است. سخن در این است:

اولاً اصطلاح شرح صدر به عنوان نقطه اتصال دودسته کلیدواژه های اخیر، چگونه و ناظر به کدام نظام از نظام های تمدنی، می تواند در دایره اصطلاحات تمدنی قرآن مورد توجه، تبیین و تحلیل قرار گیرد.

ثانیاً در سوره انشراح این حقیقت چگونه و با چه قراین و شواهدی، قابل بازنمایی و تبیین است و مناقشات احتمالی چگونه قابل پاسخ است؟

مطابق آنچه اشاره شد، به نظر می رسد شرح صدر از کلیدواژه هایی است که ناظر به ابعادی از هر سه نظام تمدنی، یعنی «نظام فرهنگی تمدن»، «نظام سیاسی – اجتماعی تمدن» و حتی «نظام اقتصادی تمدن» و در هریک از این سه نظام نیز در ابعاد و زوایایی چند، می تواند مورد توجه و تبیین قرار گیرد.

با توجه به گستردگی بحث، با عنایت به مناسبات میان آیات صدر و ذیل سوره انشراح به ویژه با تأویل هایی که از سوی مکتب اهل بیت(ع) وجود دارد، در پژوهش پیش رو کوشش خواهد شد تنها به ابعادی از شرح صدر رسول خاتم صلی الله علیه وآله در قلمرو نظام سیاسی تمدن توجه و باتکیه بر منابع اصلی تفسیری، به نحو تحلیلی ابعاد تمدنی سوره انشراح موردتوجه قرار گیرد. روشن است؛ در تفسیر تمدنی پیش فرض این است که از دین فرهنگ و تمدن سازی مورد انتظار است و این مفروض بر این حقیقت استوار است که خدای متعال ربوبیت کل هستی را برعهده دارد و جانشینان او از آغاز بر روی زمین و خاتم آنان حضرت محمد صلی الله علیه وآله به عنوان الگوی جامع، هدایت و کوشش، رستگاری و سعادت انسان ها و نظام انسانی را در قلمروهای گوناگون مادی و معنوی و فرهنگی و تمدنی برعهده دارند؛ چراکه تمدن و مدنیت تنها به معنای اجتماع انسانی در یک منطقه با خانه ها و خیابان ها و… نیست، بلکه به معنای وجود قوانین مکتوب از یک سو و هنر به کارگیری همه استعدادها در اداره و مدیریت جامعه در ابعاد گوناگون از سوی دیگر است، ازاین رو تمدن جامع توسعه مادی و تعالی معنوی است که در جامعه رخ می دهد و ازهمین رو برخی آن را به درستی مجموعه ای پیچیده از پدیده های اجتماعی قابل انتقال، شامل جهات دینی و مذهبی، اخلاقی، زیباشناختی، فنی یا علمی مشترک در همه اجزای یک جامعه وسیع و یا چندین جامعه مرتبط با یکدیگر دانسته اند. چنان که تعریف تمدن به تشکل هماهنگ انسان ها در حیات معقول به همراه روابط عادلانه و اشتراک همه افراد و گروه ها در پیشبرد اهداف مادی و معنوی انسان ها در همه ابعاد مثبت نیز موید همین جامعیت است. (جعفری، ۱۳۶۲: / ؛ همو، ۱۳۶۲: / ۳ – ۲) و تغییر نام یثرب به مدینه النبی صلی الله علیه وآله از سوی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز، پس از برداشته شدن قدم های اولیه به سوی قبول قوانین الاهی و انسانی و پذیرش مدیریت منضبط رسول خدا صلی الله علیه وآله و فرا آمدن به شهری مدنی و دولت شهری اسلامی با روابط داخلی و خارجی بالنسبه وسیع و افزایش هم پیمانان از اقوام و ادیان مختلف با استعانت از سعه صدر و قلب مهربان و گشوده نیز، موید همین حقیقت است.

معناشناسی شرح صدر

واژه «شرح» که با اشتقاق هایش پنج بار در قرآن به کار رفته است، به لحاظ لغوی به معنای گسترش، بسط و بازکردن است. (طریحی، ۱۳۸۵: ۳ / ۷۳)

راغب اصفهانی می نویسد: «اصل الشرح بسط اللحم و نحوه، تکه تکه و قطعه قطعه کردن یا تجزیه و پهن کردن گوشت و مانند آن را، شرح گویند». (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲: ۲۶۴)

و در اصطلاح، به نوعی خاص از توسعه و بسط یک مسئله یا موضوع که نقطه مقابل قبض، بسته بودن، ابهام و ایهام است، گفته می شود. اصطلاحاتی چون تبیین، توضیح، تفسیر، کشف و… به لحاظ اینکه موضوع را بسط می دهند نیز شرح گفته می شوند. (طریحی، ۱۳۸۵: ۷ / ۷۳)

چنان که شرح حال، شرح دعوا، شرح کشاف، برخی از کاربردهای ترکیبی، وصفی، یا اضافی آن در ادبیات است. (انوری، ۱۳۸۱: ۵ / ۴۴۷۶)

واژه «صدر» که با مشتقاتش ۴۶ بار در قرآن آمده است، به لحاظ لغوی در معانی ای چون آغاز، اول، بالا، سینه، قفسه سینه و… آمده است. (طریحی، ۱۳۸۵: ۷ / ۳۶۳) چنان که به اشخاص برتر و دارای مقام بالاتر، بخش آغازین دوره یا نوشته، آستانه، باطن، ضمیر، برجسته و مقدم ترین بخش هر چیز نیز صدر آن چیز اطلاق می شود. (انوری، ۱۳۸۱: ۵ / ۴۷۱۵ – ۴۷۱۴) صدر کائنات، صدر اسلام، صدر مجلس، صدر آفرینش، صدراعظم، صدرالنهار، برخی از ترکیب ها و کاربرد های این اصطلاح در فارسی و عربی است. (ابن منظور، ۱۴۱۴: ۱ / ۲۹۹)

واژه «صدر» در اصطلاح دارای دو معنای حقیقی و مجازی است. معنای حقیقی صدر همان سینه و قفسه سینه است و در معنای مجازی جایگاه ادراک و شناخت های انسان یا محلی که ادراکات عقلی، قلبی و شهودهای انسان در آن قرار دارد را گویند. ازآنجاکه صدر، به اعتباری ظرف و به اعتباری، مظروف ادراکات است، برخی ارباب لغت، صدر و قلب را بجای هم استعمال کرده اند. ازاین رو در اصطلاح قرآنی به روح لطیف انسانی که با تعلّق به قلب جسمانی، سلطه خود را در بدن انسان اجرا می کند نیز قلب گویند که از آن بعضاً به نفس ناطقه نیز تعبیر می گردد. پس چون، صدر به عنوان فیزیک و ظرف این قسمت از بدن انسان مرکز تحولات مختلف روحی است، آن را قلب و روح نیز نامیده اند. (مصطفوی، : / ) ازاین رو این معنا هرچند مجازی و کنایه ای تلقی می شود اما در کاربردهای گوناگون قرآنی جایگزین معنای اصلی شده است. (کاشانی، ۱۳۶۳: ۱۰ / ۲۸۲)

اصطلاح ترکیبی «شرح صدر» نیز، به معنای برطرف کردن یا برطرف شدن دلتنگی انسان؛ پیداکردن ظرفیت بالا و تحقق استعداد رسیدن به کمال، گستردگی و وسعت نظر (طباطبایی، ۱۳۶۵: ۲۰ / ۵۴۰) وسعت سینه آدمی برای تسلیم شدن در برابر اعتقادات صحیح، آمادگی آدمی برای انجام اعمال نیکو و صالح، (هاشمی رفسنجانی، ۱۳۸۹: ۱۶ / ۶۴۰) آمده است. این ترکیب به نظر می رسد مفهوم جامع اش را در عرفان اسلامی یافته است: گشایش وجودی انسان به ویژه رسولان الهی و خاتم آنان، رسول اعظم و اکرم اسلام حضرت محمد صلی الله علیه وآله، که به روشنی نویددهنده فرا آمدن به صفات خلیفه اللهی انسان در نظام سیاسی تمدن است. (حسینی همدانی، ۱۳۷۸: ۵ / ۲۰۸) حقیقتی که در اقدامات سیاسی و اجتماعی دیگر انبیای الاهی از جمله حضرت موسی علیه السلام نیز یا به عنوان مقدمه ضروری و اسباب و امکان اصلی هرگونه اقدام سیاسی تلقی شده است و یا از لوازم ایصال به نتیجه درست و رساندن جامعه به سرمنزل مقصود که غایت تمدن الهی است، قرار گرفته است.

چنان که تشبیه صدر منشرح به زمین مستعد و آماده زراعت؛ یا به گیاهان با طراوت و آرامش بخش یا خانه و خیابان فراخ که دارای فضای گسترده است و قابلیت قبول حقایق بسیار دارد. چونان فضای گسترده دانسته شده که می تواند انسان های زیادی، با افکار و اندیشه های متنوع، ملیت های گوناگون و ایده و عقاید مختلف را در خود جا دهد. (مکارم شیرازی، ۱۳۷۹: ۱۵ / ۵۹ – ۴۰) و از توشه و توان همه در جهت استواری فرهنگ و تمدن بهره گیرد. مورخان و تمدن پژوهان معتقدند تمدن اسلامی با حضور اکثریتی قاطع از مسلمانان، از اقوام، نژادها، سرزمین ها و زبان های گوناگون شکل گرفته است. زرین کوب در وصف این مشارکت و حضور، گشاده رویی، تنوع پذیری و شکوفایی استعدادها می نویسد: در حوزه وسیع دنیای اسلام اقوام مختلف عرب، ایرانی، ترک، هندی، چینی، مغولی، آفریقایی، و حتی اقوام ذمی به هم آمیختند. هر یک از این اقوام نیز البته عیب هایی داشت و مزایایی، چنان که آمیختن آنها با هم سبب شد که مزایای بعضی اقوام نقص ها و عیب های بعضی دیگر را جبران کند.

در این امپراتوری عظیم جهانی، مسلمان از هر نژاد که بود عرب یا ترک، سندی یا آفریقایی در هرجایی از قلمرو اسلام قدم می گذاشت خود را در وطن خویش و دیار خویش می یافت.

همه جا یک دین و یک فرهنگ بود: فرهنگ اسلامی که فی المثل زبانش عربی بود، فکرش ایرانی، خیالش هندی، بازویش ترکی، اما دل و جانش اسلامی بود و انسانی. زادگاه آن همه جا بود و هیچ جا، در هر جا از آن نشانی بود و در هیچ جا رنگ خاصی بر آن قاهر نبود.

مترادف ها و مقابل های شرح صدر به طور عام و پیامد تمدنی آن

اشاره شد که انشراح صدر کنایه از انشراح قلب دانسته شده است. بر همین اساس برخی طهارت قلب، شفای قلب (سوره حمد طبق روایات)، اطمینان و طمأنینه قلب، «أَلا بِذِکرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»؛ (رعد / ) سلیم و سکینه قلب، « إِلاَّ مَنْ أَتَی اللَّهَ بقَلْبٍ سلِیمٍ»؛ (شعرا / ) «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکینَهَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیزْدَادُوا إِیمَانًا مَعَ إِیمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَکانَ اللَّه علِیمًا حَکیمًا»؛ (فتح / ) نورانیت قلب (تلاوت قرآن طبق روایات)، تعقل قلب «أَفَلَمْ یسِیرُوا فی الأَرْض فَتَکونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یعْقِلُونَ بِهَا»؛ (حج / ۴۶) تفقه قلب « إِنا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِیا لَعَلَّکمْ تَعْقِلُونَ»؛ (یوسف / ۲) خوف قلب «إِنمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذَا ذُکرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ»؛ (انفال / ۲) تقوای قلب، « ذَلِک وَمَنْ یعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فإِنَّهَا منْ تَقْوَی الْقُلُوبِ»؛ (حج / ) هدایت قلب، « ما أَصَابَ منْ مصِیبَهٍ إِلاَّ بإِذْنِ اللَّهِ وَمَنْ یؤْمِنْ بِاللَّهِ یهْدِ قلْبَهُ»؛ (تغابن / ) تواضع و خضوع قلب، «وَلِیعْلَمَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّک فیؤْمِنُوا بهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ»؛ (حج / ) انابه قلب، «مَنْ خَشِی الرَّحْمَنَ بالْغَیبِ وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ»؛ (ق / ) را از مترادف های شرح صدر دانسته اند. (قاسمی نژاد، ۱۳۹۱: ۱۱۱ – ۱۰۹)

به نظر می رسد همه این اصطلاحات و ترکیب ها که حقیقتاً مستقیم یا غیرمستقیم مرتبط به شرح صدر و انشراح قلب اند، به نوعی صفات و ویژگی های مدیر و رئیسی را تبیین می کند که آرمان شهر و رسالت تمدنی اش نجات همه انسان ها و ساختن تمدنی ذو ابعاد، همه جانبه و به ویژه برخوردار از معنویت است. مدینه فاضله ای که نمونه کوچکی از آن در دوره کوتاه دولت ده ساله رسول خدا صلی الله علیه وآله در مدینه جامه عمل پوشید.

چنان که در نقطه مقابل نیز اصطلاحاتی که به نوعی مقابل شرح صدر تلقی می شوند، نیز وضعیت نظام سیاسی ای را ترسیم می کند که دستاورد مدیران و سیاست مدارانش جز مدینه ای ظلمانی و انحراف از راه رستگاری نیست. برخی از مهم ترین کلیدواژه های قرآنی که به نحوی مقابل شرح صدر و قلب اند و ادعای مورد اشاره را اثبات می کنند، بدین شرح است:

ضیق قلب، «وَمَنْ یرِدْ أَنْ یضِلَّهُ یجْعَلْ صَدْرَهُ ضیقًا حرَجًا کأَنمَا یصَّعَّدُ فِی السَّمَاءِ کذَلِک یجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ علَی الَّذِین لَا یؤْمنُونَ»؛ (انعام / ۱۲۵) زیغ و انحراف قلب، «فِی قُلُوبِهِمْ زَیغٌ فَیتَّبِعُونَ…»؛ (آل عمران / ) مرض قلب، «فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ»؛ (بقره / ) حجاب قلب، «وَجَعَلْنَا عَلَی قُلُوبِهِمْ أَکنَّهً أَنْ یفْقَهُوهُ»؛ (اسراء / ۴۶) قساوت قلب، «وَیذْهِبْ غَیظَ قُلُوبِهِمْ وَیتُوبُ اللَّه عَلَی مَنْ یشَاءُ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکیمٌ»؛ (توبه / ۱۵) «فَوَیلٌ لِلْقَاسِیهِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکرِ اللَّهِ»؛ (زمر / ۲۴) ختم قلب، «وَخَتَمَ عَلَی سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ»؛ (جاثیه / ۲۳) قفل قلب، «أَفَلا یتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا»؛ (محمد / ۲۴) زنگ قلب، «کلاَّ بَلْ رَانَ عَلَی قُلُوبِهِمْ مَا کانُوا یکسِبُونَ»؛ (مطففین / ۱۴) کوری قلب، «فَإِنَّهَا لا تَعْمَی الأَبْصَارُ وَلَکنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ»؛ (حج / ۴۶) طبع قلب، «کذَلِک یطْبَعُ اللَّهُ عَلَی قُلُوبِ الَّذِینَ لا یعْلَمُونَ»؛ (روم / ۵۹) وحشت قلب، «قلُوبٌ یوْمَئِذٍ وَاجِفَهٌ»؛ (نازعات / ۸) «سَأُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کفَرُوا الرُّعْبَ»؛ (انفال / ۱۲) حسرت قلب، «لِیجْعَلَ اللَّهُ ذَلِک حَسْرَهً فِی قُلُوبِهِمْ»؛ (آل عمران / ۱۵۶) غفلت قلب، «وَلا تُطِعْ مَنْ أَغفَلْنَا قلْبَهُ» (کهف / ) همه و همه مثبت مدعای این پژوهش اند، چنان که در سخنان اهل بیت(ع) و به ویژه امام علی علیه السلام نیز برای هریک از موارد فوق می توان نمونه هایی جست. چنان که از آن حضرت است که می فرماید: «مَنْ ضَاقَ صَدْرُهُ لَمْ یصبِرْ علَی أَدَاءِ حَقٍّ»، (مجلسی، ۱۴۱۰: ۷۵ / ۹۰) و در ادب فارسی نیز تعبیرها و معانی بلندی ذیل این اصطلاح شکل گرفته است.

دل که نباشد مدام منشرح از عشق

تنگ بود اندر او مجال حقیقت

حضرت محمد صلی الله علیه وآله و گشایش وجودی تمدن ساز او به طور عام

درحالی که در دایره مفاهیم و اصطلاحات فرهنگ اسلامی و قرآنی، حضرت موسی علیه السلام به صفت کلیم و حضرت عیسی علیه السلام به صفت روح الله نام بردارند، خاتم پیامبران که خداوند اخلاق او را با «وَإِنَّک لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ»، (قلم / ۴) ستوده است، بر پایه این که رسول الهی برای همه مردم بود «وَمَا أَرْسَلْنَاک إِلاَّ کافَّهً لِلنَّاسِ بَشِیرًا وَنَذِیرًا»، (سبا / ۲۸) در سایه شرح صدر، به صفت رحمه الله علی العالمین شناخته شده بود. «وَمَا أَرْسَلْنَاک إِلاَّ رَحْمَهً لِلْعَالَمِینَ». (انبیاء / ۱۰۷)

مواردی چون، شرح صدر و قلب آن یگانه، به واسطه حکمت و اینکه وجود او مملو از خرد و اندیشه است؛ سعه صدر آن جناب، برای تلقی و تحمل اقسام وحی؛ گشودگی سینه و قلب آن حضرت به واسطه صبر بر آزارها و اذیت مشرکان و کفار قریش و صبر بر ناملایمات و مکاره دشمنان، جلوه هایی از سعه صدر رسول خاتم است. (بیضاوی، ۱۴۱۸: ۵ / ۱۸۹) چنان که توفیق هدایت و راهنمایی قوم و مأیوس نشدن از رحمت و روح الهی در سخت ترین شرایط که غم و اندوه آن حضرت را در بر می گرفت جلوه های دیگری از گشادگی وجودی آن حضرت است. (فیض کاشانی ۱۳۷۶: ۲ / ۱۴۵۶) ازاین رو داشتن شرح صدر ویژگی اصلی رهبری جامعه دانسته شده است و محل محک زدن شرح صدر مدیر جامعه نیز نحوه برخورد او با مخالفان است. در واقع، داشتن تحمل و شرح صدر در برخورد با مخالفان و دشمنان سنجیده می شود. به همین دلیل است که بارها در قرآن به حضرت توصیه به صبر و گذشت و عفو مشرکین و کفار شده است.

اینکه در ماجرای فتح مکه، زمانی که یکی از بزرگان صحابه که پرچمدار فتح مکه بود، شعار «الیوم یوم الملحمه؛ یعنی امروز روز انتقام است» را سر داد، رسول خدا صلی الله علیه وآله با گرفتن پرچم از او و سپردن آن به امیرمؤمنان علیه السلام شعار «الیوم یوم المرحمه» سر دادند (ابن ابی الحدید، ۱۴۱۹: ۱۷ / ۲۷۲) این مواجهه رسول خدا صلی الله علیه وآله در واقع به نوعی یادآور این است که رهبری باید حتی در برابر کسانی که در مسئولیت های اجتماعی سعه صدر ندارند، بایستد. چون مطابق کلام علی بن ابی طالب علیه السلام کسی که سعه صدر ندارد راه موفقیت و راز هدایت را پیدا نکرده است، چون به فرموده آن حضرت علیه السلام بلندنظری، تحمل مخالف و سعه صدر ابزار بسیار مهم برای موفقیت مدیران و مسئولان است: «آلَهُ الرِّیاسَهِ سَعَهُ الصَّدْرِ». (نهج البلاغه، حکمت۱۷۶) ازهمین روست که این خصلت دینی و غیر دینی ندارد، هر چند بسیاری از ابزار و راه های کسب آن را دین و آموزه های دینی نشان داده است.

در نمایی دیگر از قرآن، سعه صدر و خوش رویی آن حضرت تا بدان سان بود که قرآن حکایت آزار و اذیت او از سوی مشرکان و منافقان را این گونه نقل می کند: «وَمِنْهُمُ الَّذِینَ یؤْذُونَ النَّبِی وَیقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیرٍ لَکم یؤْمنُ باللَّهِ وَیؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ». (توبه / ۶۱)

شرح صدر خاص رسول خدا صلی الله علیه وآله در پرتو سوره انشراح

در رهیافت تمدنی به شرح صدر رسول خدا در سوره انشراح سخن در این است که به رغم رهیافت های گوناگون به این سوره، می توان یا باید با رهیافت تمدنی به این سوره ورود کرد. به این بیان که اصولاً شرح صدر رسول خدا صلی الله علیه وآله ناظر به مسائل اجتماعی، سیاسی و تمدنی دولت نبوی در دوره آن حضرت از یک سو و برای استمرار آن در نگاه به آینده و آینده های دور از سوی دیگر است. اثبات این ادعا با دقت در مناسبات میان آیت آغاز و انجام این سوره به شرح زیر میسور تواند بود.

۱. به نظر می رسد، جهت اصلی سوره؛ یعنی ترغیب به رویارویی با مشکلات در راه خدا به روشنی نگرش تمدنی به شرح صدر و به ویژه نظام سیاسی آن باشد؛ چراکه «و وَضعنا عنک وِزرَک»، گویای این است که رسالت و دعوت مردم، گرانبارترین امری است که می تواند برعهده یک انسان نهاده شود و سنگینی این بار به حدی می تواند باشد که نزدیک باشد حتی جسم و جان خاتم پیامبران الهی را نیز خم و خسته کند: «ألَّذی أنقَضَ ظَهرَک» و البته پیامد تحمل چنین سختی و بار سنگینی نعمت بلندآوازه شدن: «و رَفَعْنا لَک ذِکرَک»، را به همراه خواهد داشت تا آنجا که نام محمد صلی الله علیه وآله حکومت، دولت و مدنیتش، تاکنون بر فراز همه نام ها و مدنیت ها قرار دارد.

۲. دو سنت جاری و ثابت الهی که در ادامه آیه مورد توجه قرار گرفته؛ یعنی سنت: فراچنگ آمدن نوعی گشایش، سهولت و آسانی بعد از دشواری: «فإنَّ مَعَ العُسرِ یسرًا» که در این آیه معطوف به عسرها و سختی های دوره پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بوده باشد و نیز سنت استمرار این درهم تنیدگی عسرویسر به عنوان قاعده ای کلی و البته با تأکید بر عاقبت توسع و ترجیح گشایش و غلبه آسانی «إنَّ مَعَ العُسرِ یسرًا»، نیز، تأکید بر عقبات و گردنه های سخت تمدن سازی است چنان که به طول انجامیدن (عسر)، و گشایش (یسر)،