---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شناخت و بررسی «تحقیق ماللهند» اثر ابوریحان بیرونی :

مقدمه

ابوریحان محمد بن احمد بیرونی از دانشمندان پرآوازه ایران و اسلام در قرن پنجم هجری می باشد. در روزگاری که همه اطرافیان او شهرها و معابد هند را به صورت غنایمی پربهاء می دیدند و در شرایطی که دیگران هندوان را مردمی بت پرست می پنداشتند وی در جستجوی گنجینه های حکمت و معرفت هندوان به سرزمین هند عزیمت نمود و با آموختن زبان سانسکریت و رجوع به منابع اصیل هندی و مشاهده در زندگی روزمره مردم کوشید تا چشمان مسلمانان را به میراثهای فرهنگی و دستاوردهای علمی هندوان بگشاید. چرا که آنچه که در کتابهای پیشین در باب عقاید و مذاهب هندوان آمده بود. از نظر بیرونی به دلیل ناتوانی و عدم شناخت مؤلفین ساختگی و ناقص می نمود. حاصل تلاش بیرونی در این مهم نگارش کتاب «تحقیق ماللهند» بود که مهمترین اثر دانشمندان اسلامی آن عصردر هندشناسی به شمار می آید.

بیرونی در کتاب تحقیق ماللهند به دفعات به اشتباهاتی که دانشمندان پیشگام در مطالعه علوم هندی نظیر «الفزاری» و «یعقوببن طارق» مرتکب شده اند اشاره می کند. [۱]

پس از بیرونی نیز در جهان اسلام هیچ کس روشهای علمی وی را در هندشناسی دنبال نکرد و کسانی که در دوره های بعد در ادیان و مذاهب، تاریخ و جغرافیای ملل دیگر کتاب نوشتند جز اشاراتی مختصر و مغلوط که از نوشته های مؤلفین پیشین گرفته شده است، مطلب تازهای به دست نمی دهند. ابوالمعالی محمدبن عبیداله در «بیان ادیان» قطعه کوتاهی از کتاب «پاتنجل» را به نقل از بیرونی در «تحقیق ماللهند» به فارسی ترجمه کرده، رشیدالدین فضل الله در «جوامع التواریخ» و ابوالفضل علامی نیز از تحقیقات بیرونی در جغرافیا و تقویم هندی بهره بردهاند. در دوره سلاطین بابری «محمد دارالشکوه» به یاری دانشمندان هند، برخی از کتابهای دینی و فلسفی هندوان را ترجمه کرد لیکن هیچ یک از این آثار از لحاظ عمق نظر و دقت علمی و جامعیت با اثر بیرونی هم سنگ نمی باشند.[۲]

کتاب «تحقیق ماللهند» برای اولین بار به تصحیح ادوارد زاخاو و مقدمه وی در ۸-۱۸۸۷ میلادی در لندن تحت عنوان «کتاب الهند» به چاپ رسید و ۱۹۲۵ جدید چاپ گردید. زاخاو در سال ۱۹۱۰ میلادی ترجمه انگلیسی این کتاب را همراه با مقدمه ای جامع تحت عنوان «هند بیرونی» چاپ نمود و سپس آن را به آلمانی ترجمه کرد. نظامالدین نیز در سال ۱۹۵۸ میلادی این اثر را در حیدرآباد دکن تصحیح و چاپ نمود. اکبر داناسرشت (تهران، ۱۳۵۲ش) و منوچهر صدوقی سها (تهران ۱۳۶۲ش) بخش هایی از این کتاب را به فارسی ترجمه نمودند.

غلامرضا اعوانی (تهران ۱۳۵۷ش) دو بخش اول آن را ترجمه کرده و در «حکمت و هنر معنوی» آورده است. کتاب ماللهند تاکنون به زبانهای انگلیسی، آلمانی، روسی – هندی، اردو، مالایی و بنگالی ترجمه شده است. از آنجا که تاکنون ترجمه کاملی از کتاب تحقیق اللهند به زبان فارسی صورت نگرفته است در پژوهش حاضر سعی شده ضمن معرفی ابواب مختلف کتاب به صورت خلاصه، موضوعاتی همچون سیمای علمی اخلاقی مؤلف، روششناسی و هدف وی ازنگارش اهمیت اثرو نواقص آن و… مورد بررسی قرار گیرد.

مرجع مورد استفاده در این پژوهش کتاب تحقیق ماللهند، طبع دایره المعارف عثمانیه حیدرآباد دکن، سال ۱۹۵۸ میلادی می باشد. علاوه بر آن از منابع مختلف دیگر برای معرفی جامع تر اثر مذکور و مؤلف آن استفاده شده است.

سیمای علمی و اخلاقی ابوریحان بیرونی

ابوریحان محمدبن احمد خوارزمی از بزرگترین دانشمندان ایران و اسلام ذیحجه سال ۳۶۲ ه. ق در خوارزم دیده به جهان گشود و در رجب سال ۴۴۰ ه. ش در گذشت.[۳] او در طی زندگانی خود آثار پرارزش و فراوانی را به جهان علم و دانش تقدیم نمود که این آثار گرانبار و پرشمار بسیاری از ابعاد معرفت آن روزگار را در برگرفته است. وی در معارف عقلی به ویژه علوم اثباتی و انسانی صاحب نظر و اثر می باشد. شمار تآلیفات بیرونی اعم از مقاله، رساله و کتاب بنابر گفته خود وی تا سال ۴۲۷ ه. ق که ۶۵ سال از عمرش گذشته ۱۱۳ عنوان می باشد[۴] که این تعداد تا پایان عمر به ۱۶۰ عنوان رسیده است[۵] ردهبندی موضوعی آثار مرقوم بیرونی نشان از تخصص های علمی مختلف و تنوع معرفتی و فرهنگی وی می باشد. برخی از تألیفات وی در زمینه های گوناگون به شرح ذیل می باشند:

۱- ریاضیات: چگونگی رسوم هند در آموختن حساب، منصوبات ضرب. ۲-نجوم:قانون مسعودی، التفهیم فی الصناعتها الاتنجیم، کلیدهای علم هیئت. ۳ -فیزیک: کتابی در سایه ها، تجرید الشعاعات و الانوارعن الفضائح المدونه فی الافسار. ۴- زمین شناسی: الجماهیر فی معرفته الجواهر. ۵- داروشناسی و پزشکی : الصیدنه، ترجمه کتاب یاره در طب هندی.۶- جغرافیا: فی تحدید نهایات الاماکن و تسطیح مسافات المساکن. ۷-ادبیات: داستان وامق و عذرا، داستان دو بت بامیان.۸- تاریخ و گاهشماری: المسامره فی الاخبار خوارزم، آثار الباقیه عن القرون الخالیه ۹-فلسفه، ادیان و جامعه شناسی: ترجمه کتاب پاتنجل، ترجمه کتابی درموجودات محسوس و معقول، تحقیق ماللهند.[۶]

بیرونی پژوهشگری حقیقت جوست که گرفتار فروبستگی فکری نشده و از صفات برجسته ای نظیر اراده قوی، شجاعت اخلاقی و صراحت بیان و اشتیاق به کسب علم و دانش بهرهمند بوده است.[۷]

زاخاو دراین باره می گوید:

«بیرونی اندیشه ای روشن ومشخص داشت و با جرأت و صداقت هرجا که حقیقت را سراغ می کرد به جستجوی آن برمی خاست… وی نسبت به شخص خویش و هم نسبت به دیگران داوری سخت گیراست. هرجا که موضوعی را به درستی نفهمیده است یا تنها جزئی از آن را فهمیده، خواننده را از این مطلب آگاه می کند و یا ازخواننده می خواهدکه نادانی او را ببخشد و یا با وجود عمر پنجاه و هشت ساله ای که دارد وعده می دهد که دنبال مطلب را بگیرد و تو گویی خود را در مقابل مردمان مسئول اخلاقی می دانسته است».[۸]

وی همچنین از مناعت طبع و غنای روحی بالایی برخوردار بوده به طوری که مدح و ثنای شاعران را در حق خود هیچ شمرده و آنان را به حضور نمی پذیرفت.[۹] بیرونی در گفتار تا حدودی دریدهگو و در رفتار و کردار پرهیزگار بوده است. از دیگر ویژگی های بارز اخلاقی بیرونی ظلم ستیزی می باشد. این صفت وی به ویژه به هنگام تعرض و تخریب و نابودسازی سلطان محمود غزنوی در هندوستان آشکار می شود. آنجا که می گوید:

«کسی که تبهکارانه زمین را به نابودی می کشاند همانا او بر ضد خداست نه «ظل خدا» حاشا که نماینده او بر روی زمین با چنین رفتاری نسبت به آفریدگانش باشد»[۱۰]

از نظر ابوریحان «دروغ» و «دروغگو» عامل رواج بی عدالتی و نابودی عالم می باشد و کسی را که جز راست سخن نگوید در خور ستایش و قابل تمجید می داند[۱۱] حسین نصر معتقد است هیچ کس درجهان اسلام صفت دانشمندی برجسته را همراه با خصلت محقق و منصف و مورخ دقیق، به اندازه ابوریحان بیرونی در خود جمع نداشته است. [۱۲]

روششناسی بیرونی

روششناسی بیرونی به طور اساسی در ساختار کتاب تحقیق ماللهند بازتاب یافته و آغاز کتاب متضمن تعریف کاملی از مشاهده به عنوان رکن اصلی روش استقرایی در پژوهش های طبیعی و انسانی می باشد.

«از این سبب گفتار گوینده که شنیدن کی بود مانند دیدن مطلبی درست و سخنی راست می باشد که دیدن عبارت است از اینکه بیننده هر چیز دیدنی را در زمان وجود آنجایی که واقع است احاطه کند… خبر قابل صدق و کذب است و خبردهندگان هم برای تفاوت اغراض، حب و غلبه بر دیگران و منازعاتی که بین امم و فرق است صادق یا کاذب خواهند بود»[۱۳]

ابوریحان در کنار تجربه و مطالعه عینی به استدلالهای عقلانی توجه شایانی داشت و تعقل را ممیزه بین خواص و عوام می دانست.

«علت اختلاف خواص و عوام در همه ملل این است که اذهان خواص همواره متوجه معقولات است و اشتیاق به اصول عقلی دارد ولی عوام به محسوسات قناعت می کنند و به مسائل کوچک و فرعی رضایت داده از دقت گریزانند»[۱۴]

وی آنچه را نتیجه برهان قاطع عقلی و استقراء و تجربه حسی خود او بود را مدار رد و قبول و مناط حکم امکان و امتناع قرار می داد خواه با افکار دیگران موافق یا مخالف افتاده باشد[۱۵]

روش بیرونی برای رسیدن به یقین پیوسته با نقد و تحلیل همراه بوده است. نقد موضوعی در نزد او ملازم با شک دستوری بوده است و آن را مایه جدا کردن حق از باطل می داند و نه پایه قیل و قال، جدال لفظی در نظرش برای رسیدن به حقیقت سود نمی دهد.

«ستیزش در مواردی مانند اختلاف لفظی چیزی است که ما از آن کناره می جوییم»[۱۶]

نقد اسناد و منابع مکتوب برای رسیدن به حقیقت توسط بیرونی به شیوهای امروزی صورت گرفته است. وی رونوشت نسخه های خطی را به مانند زبانشناسان عصر حاضر مورد نقادی قرار می دهد و ضمن خرده گرفتن بر کاتبان ترجمه ها و قرائت های نادرست متون را ذکر و نهایتا اصلاح می نماید.[۱۷]

بیرونی علاوه بر استفاده از منابع مکتوب در کسب معلومات از مصاحبت با رجال، رؤسای مذاهب و علما و حکمای امت های مختلف بهره جسته است. به طوری که اکثر معلوماتش در باب تاریخ و تقویم زرتشتیان از هم نشینی با رجال بوده تا منقولات کتبی.[۱۸] لیکن این بهرهمندی جدای از عقلانیت نبود چراکه وی معتقد بود:

«هر چه را شنیدی در بوته ی انکار بگذار تا مگر خلاف آن با دلیل و برهان اثبات گردد»[۱۹]

بیرونی از دانشمندانی است که از آگاهی به چند زبان سود جسته است و علاوه بر زبان فارسی، خوارزمی، سغدی، عربی، سریانی و آشنایی با عبری زبان «سانسکریت» را برای تحقیق عینی و سندی درمورد هند آموخت. روش دقیق بیرونی در نقد متون ترجمه شده و سنت نسخه نویسی و تلاش وی در استناد به کتابهای معتبر و دقت در حفظ اصالت اخبار را می توان از ویژگی های بارز روش علمی و تحقیقی وی در «تحقیق ماللهند» دانست. به طور کلی روش بیرونی در هندشناسی آن نیست که خود سخن بگوید بلکه اجازه می دهد تا هندوها خود سخن بگویند و تصویری را که از تمدن هند ارائه می کند همان گونه می باشد که خود هندوان ترسیم کرده اند.[۲۰]

هدف بیرونی از نگارش کتاب ماللهند

نخستین آشنایی بیرونی با سرزمین هند و تمدن آن از زمانی آغاز گردید که وی در سال ۴۰۸ ه و در پی تصرف خوارزم توسط سلطان محمود غزنوی از دربار ابوالعباس مأمون حاکم خوارزم به دربار غزنه فرستاده شد وی قبل از ورود به غزنه اطلاعات اندکی از نوشته های افرادی نظیرالفزازی و خوارزمی و… کسب نموده بود اما در کتاب تحقیق ماللهند خود بیان می کند که انچه از این دانشمندان درباره علوم هندی فرا گرفته ناقص و نادرست بوده است.[۲۱]

از نظر بیرونی: آنچه در کتابهای پیشین در باب عقاید و مذاهب هندوها آمده ساختگی و دروغ می باشد و از میان نویسندگان کتب ملل و نحل تنها ابوالعباس ایرانشهری را به دلیل تسامح مذهبی صادق می داند اما معتقد است وی نیز به دلیل ناتوانی در شناخت هندوها از راه حق بیرون رفته است.[۲۲]

همچنین بیرونی در اثر معروفش آثار الباقیه آشکارا به ناآگاهی خود از تاریخ و وقایع نگاری هندوها و دیگر اقوام کهن اعتراف می کند[۲۳] از مطالب فوق آشکار می گردد که بیرونی همواره به دنبال فرصتی بوده تا به کسب علوم هندی بپردازد تا هم خود وی و هم دیگر مسلمانان به آگاهی کامل و مطمئنی از آن علوم دست یابند. وی خود می گوید وقتی استادش «ابوسهل عبدالمنعم بن علی بن نوح تفلیسی» انحرافات کتب ملل و نحل را دیده که از راه حق بیرون رفته اند.

«مرا تحریص کرد که معلوماتی که درمورد هندیان دارم به کاغذ آورم تا برای کسی که می خواهد به نقض عقاید آنان بپردازد کمک باشد و برای کسی که می خواهد با آنان معاشرت کند این کتاب ذخیرهای باشد»[۲۴]

ساختار و محتوای کتاب «تحقیق ماللهند»

بیرونی سیزده سال (۴۲۱ – ۴۰۸ ه) از عمر خود ا در خدمت و مصاحبت با سلطان محمود گذارند و در لشکرکشی های محمود به هند حضور داشت. در نتیجه این توفیق برای ابوریحان حاصل شد که چند سال در هند بماند و زبان سانسکریت را بیاموزد و با علوم و ادبیات و فرهنگ و تاریخ و جغرافیای هند آشنا شود. نتیجه مجاهدت بیرونی در فراگرفتن علوم، آراء، عقاید و فرهنگ مردمان هند در کتابی مندرج گشت که عنوانش در یک بیت شعر بیان گردید:

« تحقیق ماللهند من مقوله / مقبوله فی العقل او مرذوله»

که بدین معنی می باشد: پژوهش آنچه مربوط به هند است از پذیرفته و نپذیرفته از نظر عقل[۲۵]

این کتاب که طی یک دوره ۵ ماهه در غزنه نگاشته شد و مهمترین اثر بیرونی در هندشناسی است شامل یک مقدمه و ۸۰ باب می باشد که اغلب این ابواب دارای مقدمه کوتاهی درباره کلیات مطالب است و هر باب ۳ بخش را شامل می شود که در بخش اول طرح مسأله، بخش دوم آراء هندیان درباره آن مسئله و اقوال مختلف و در بخش سوم مقایسه آراء هندوان با آراء یونانیان و موضوعات مشابه آوده شده است[۲۶]

مقدمه کتاب شامل شرحی درباره اهمیت اخبار، علل پیدایش روایت های نادرست، نقد آراء مسلمانان درباره دیگر ادیان، اشاره به آراء ابوالعباس ایرانشهری درباره ادیان هند، سبب تألیف کتاب و در نهایت ذکر ابواب مختلف کتاب می باشد[۲۷]

باب اول به ناآگاهی متفکرین مسلمان از فلسفه هند و مشکلات نویسنده در طی مطالعاتش و نیز تفاوت میان دیدگاههای علمی یونانیان و هندوان اشاره دارد. همچنین علل ناشناخته ماندن هندوستان برای مسلمین و وسعت علمی هندوان و پیچیدگی های آن ذکر می شود.

بیرونی لشکرکشی های سلاطین غزنوی را سبب مهاجرت دانشمندان هندو به مناطق دوردست کشمیر و بنارس و سخت شدن دسترسی به علوم هندی می داند. بیان بی طرفانه و استدلال جامع بیرونی در این باب که ناظر بر تفاوتهای چشمگیر فرهنگ و زبان و دین مردم هند با مسلمانان است به روش جامعه شناسان نوین نزدیک است[۲۸]

در باب دوم تصور هندوها از پروردگار و اختلاف عقیدتی میان خواص و توده مردم هند در این باره مورد بحث قرار گرفته است[۲۹]

بابهای سوم و چهارم دیدگاه هندوها را درباره موجودات محسوس و معقول شرح داده و آن ها را با دیدگاههای متفاوت یونانیان، صوفیان، مانویان، یهودیان و مسیحیان مقایسه می کند.

بیرونی در بحث اندیشه های توحیدی هندوها استدلالهای خود را براساس دیدگاههای سانکیهه مطرح می سازد.[۳۰]

باب پنجم درمورد تناسخ و چگونگی کارکرد آن و چیستی روح و مقصد نهایی آن است.

در این فصل بیرونی اساس کار خود را بر نقل قول از منابع هندی قرار داده و دیدگاه هندوان را با دیدگاههای پیروان مانی و صوفیان مقایسه می کند.[۳۱]

باب ششم به شرح زندگی آخرت، جدا شدن روح و ذکر انواع مختلف دوزخها و مراتب چهار گانه تناسخ می پردازد و در ادامه دیدگاه پیروان مکتب سانکهیه درباره رهایی فرجامین آورده می شود و به دیدگاههای سقراط، افلاطون، فیثاغورس و ابویعقوب سگزی درباره تناسخ روح و زندگی پس از مرگ اشاره شده است.[۳۲]

باب هفتم به بحث از ماهیت رهایی از دنیا (موکشه) اسباب و موانع آن می پردازد. این بخش عمدتا برگرفته از پاتنجل، بهگودگیتا و ویشنوپورانه است و در نهایت اندیشه های هندوان با اندیشه های یونانی و صوفیان مقایسه شده است.[۳۳]

در باب هشتم به توصیف گروههای مختلف موجودات پرداخته شده و اسامی آنها ذکر شده همچنین بیرونی تثلیث موجود در آیین هندو را با دیدگاه یونانیان درمورد زئوس و تثلیث مسیحی مقایسه می کند.[۳۴]

در باب نهم طبقات چهار گانه هندو وظایف هر طبقه ذکر شده است و نظام طبقاتی هند را با نظام طبقاتی ایران قبل از ورود اسلام مقایسه شده است.

در باب دهم چگونگی پیدایش قوانین دینی و مدنی هندوئی منشأ قانون در یونان و تکامل در یونان شرح داده شده و در ادامه نظر افلاطون درباره منشأ قدرت و نظریان هندوان در این زمینه آورده شده است. در ادامه انواع ازدواجهای رایج در هند و مقایسه آن با آداب رسوم اجتماعی – دینی اعراب اصل جهالت، یهودیان و ایرانیان ذکر گردیده است. در این باب ابوریحان از مهابارته و ویشنوپورانه به عنوان منبع اصلی استفاده نموده است.[۳۵]

در باب یازدهم بت های مشهور هند توسط بیرونی توضیح داده می شوند و دلایل بت پرستی در هند تشریح می گردد. بیرونی براساس کتاب بهگودگیا اثبات می کند که گونه های برتر آیین هندو بت پرستی را تائید نمی کنند. در ادامه از منشأ بت پرستی و عقاید یونانی که بت ها را بین انسان و افریدگار واسطه می دانستند، نامه نگاریهای ارسطو به برهمن های هند پیرامون بت پرستی و دیدگاه های افلاطون و جالینوس در این زمینه سخن می رود.[۳۶]

در باب دوازدهم گزارشی از چهار «ودا»، «هیجده پورانه»، «بیست سهویتی» و توضیحی از «هجده پروه از مهابهارته» ارائه شده است.[۳۷]

ب