بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل صلح امام حسن(ع)؛ فرآیند یا برآیند :

اشاره:

ائمه معصومین (ع) به عنوان حجت خدا بر مردم، رفتار و گفتارشان حجت است. ماجرای صلح امام حسن (ع) هم عملی است توسط حجتی از حجتهای خدا که با هر انگیزه ای اعم از تکلیف گرایی یا حفظ مکتب اسلام و مصالح عمومی انجام شده باشد، قطعاً دلایل منطقی و عقلی خود را داشته است. آنچه در پی می آید نگاهی است کوتاه بر شرایط صلح تاریخی امام حسن (ع).

برخی از نویسندگان اهل سنت بر این باورند که امام حسن (ع) هر چند پس از شهادت پدر بزرگوارشان، امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، خلافت را پذیرفتند، قصد داشتند با معاویه صلح کنند و خلافت را به او بسپارند، اما چون نمی توانستند بدون برنامه ریزی دست به این کار بزنند، طی برنامه ای چند ماهه این کار را انجام دادند.

دلیلی که آنان برای این تصمیم امام حسن(ع) ذکر می کنند این است که ایشان از طرف پیامبر (ص) برای انجام این کار مأموریت داشتند.در مقابل، امامیه بر این نظرند که امام حسن(ع) هیچگاه قصد نداشتند که با میل و رغبت امر خلافت را به معاویه بسپارند و اتفاقاً تلاش کردند که در برابر زیاده خواهی معاویه بایستند، اما شرایط به گونه ای رقم خورد که ایشان مجبور شدند با معاویه صلح کنند و خلافت را به او بسپارند. یعنی در واقع صلح امام حسن(ع) یک برایند بوده است و نه یک فرایند.فرایند بدین معناست که امام حسن (ع) از ابتدا تمایل داشتند با معاویه صلح کنند، اما این امر به یکباره نمی توانست محقق شود و امام حسن (ع) خودشان شرایطی را پدید آوردند تا این خواسته خود را عملی کنند.اما برایند به این معناست که صلح با معاویه خواسته اولیه امام حسن (ع) نبوده است. بلکه امام به دلایلی متعدد وظیفه شرعی خود را جنگ با معاویه می دانستند، اما شرایط به گونه ای رقم خورد که ایشان ناگزیر شدند به صلح با معاویه تن در دهند.

شواهد تاریخی

ما برای تبیین این امر، مقاطع تاریخی مرتبط با بحث را به چند مرحله تقسیم می کنیم؛ مرحله اول: اعلام وفاداری مردم پس از شهادت امیر مؤمنان علی(ع)، به صورت عمومی با امام حسن(ع) بیعت شد و ایشان خلیف مسلمانان گشت.

در چنین شرایطی از شام خبر رسید که مردم آن سرزمین با معاویه بیعت کرده اند. این اقدام در واقع نوعی خروج علیه حکومت مرکزی تلقی می شد. مردم کوفه نزد امام حسن(ع) آمدند و از ایشان خواستند تا سپاهی برای نبرد با معاویه تشکیل دهند. ایشان هم پیشنهادشان را پذیرفت و قیس بن سعد بن عباده را به عنوان فرماند لشکر دوازده هزار نفری خویش تعیین کرد و وی عازم شام شد».

این گزارش البته نشان می دهد که امام حسن (ع) خودشان در آغاز مردم را به جنگ با معاویه دعوت نکردند. شاید دلیل این امر این باشد که امام از مردم کوفه مطمئن نبودند، اما وقتی خودشان پیشنهاد دادند؛ حجت نیز بر امام تمام شد و پا در میدان نبرد گذاشتند.

تلاش برای ترور امام حسن(ع)

ابن سعد در الطبقات می نویسد: «پس از شهادت علی(ع)، فرزندش حسن (ع) بر مسند خلافت نشست و در همان ابتدای خلافتش در حالی که در نماز ایستاده بود، شخصی، بر وی حمله ور شد و با خنجری که در دست داشت، او را زخمی کرد… و به همین خاطر حسن بن علی(ع) ماه ها در بستر بیماری بسر برد و سر انجام زخمش بهبود یافت.»

حادثه ترور امام حسن (ع) هرچند از عزم امام برای نبرد با معاویه نکاست، اما به خوبی نشانگر این واقعیت بود که خط نفاق در میان مردم کوفه وجود داشت.

اعزام سپاه

امام حسن(ع) با لشکری از اهل عراق، از کوفه عازم مداین شد و قیس بن سعد بن عباده را به فرماندهی پیش آهنگان لشکرش گماشت. انتخاب قیس به عنوان فرمانده سپاه بخوبی گویای این مطلب است که امام حسن(ع) خود را برای نبردی بزرگ آماده کرده بود. چراکه قیس بنا بر گزارشهای تاریخی فردی بود جنگنده و دارای تدبیر و علاوه بر این، قیس افرادی را برای خود انتخاب کرده بود که عهد بسته بودند که تا پای جان ایستادگی کنند. این نکته مورد تأیید عمروعاص نیز قرار گرفته است، چراکه بخاری با سلسله سند خود از عمرو بن عاص نقل می کند که وی پس از دیدن سپاه امام حسن(ع) به معاویه می گوید: «گردانها و لشکریان (حسن) را به گونه ای یافتم که تا بر رقبای خویش پیروز نشوند، دست بردار نیستند».

آشوب در سپاه امام حسن(ع)

هر چند نیروهای قیس، افراد پا در رکابی بودند، اما در سپاه امام حسن(ع) افرادی نیز حضور داشتند که تمایل به جنگ نداشتند و در واقع ستون پنجم سپاه معاویه بودند. این افراد دست به تحرکاتی نیز می زدند. مثلاً مختار بن ابو عبید بن مسعود نزد عموی خود، سعد بن مسعود حاکم مداین در زمان حضرت امیر المؤمنین(ع)، آمد و به وی پیشنهاد داد که در ازای تحویل امام حسن(ع) به معاویه به ثروت و قدرت برسد.

سعد نیز در پاسخش گفت: «لعنت و نفرین خداوند بر تو باد. آیا می خواهی من به نو رسول خدا (ص) یورش ببرم و او را دستگیر کنم؟ براستی که تو، آدم پست و فرومایه ای هستی!»

به نظر می رسد این گونه تحرکات در سپاه امام هنوز آن چنان گسترده نشده بود که امام حسن(ع) تصمیم به صلح با معاویه بگیرند و شاهدش این است که نخستین بار پیشنهاد صلح از سوی معاویه مطرح شد.

واکنش معاویه به جنگ

امام حسن(ع) با وجود همه این مشکلات، سپاه خود را برای نبرد با معاویه سامان داد و در مقابل معاویه جبهه گرفت؛ سپاهی که هر چند در آن نیروهای آماده برای نبرد نیز حضور داشت، اما بواسطه فعالیت ستون پنجم دشمن دچار تشتت و بحران شده بود و علاقه ای نیز به نبرد نداشت.

با این حال بنا به نقل بخاری، عمرو بن عاص با دیدن لشگریان امام حسن(ع) خطاب به معاویه گفت: «این سپاه، سپاهی است که تا طرف مقابلش را از پای در نیاورد، عقب نشینی نخواهد کرد.»

معاویه گفت: «ای عمرو! اگر اینها، مردان و امرای سپاه مرا بکشند، تکلیف من در قبال مردم و زنان و فرزندان و ضعفای آنان چه خواهد بود؟» سپس معاویه دو نفر را نزد امام حسن(ع) فرستاد تا با وی سخن گویند و