بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ظرفیت ها و کارکردهای اعتکاف :

مقدمه

انسان، فطرتاً خداجوست و این نیاز فطری انسان ها با وجود فراز و فرودهایی که در زندگی بشری وجود داشته، همواره یکی از نیازهای اساسی بشر بوده است، هرچند برخی در مصداق انتخاب آن، به اشتباه دچار شده و راه خطا رفته اند و یا از مسیر معنویت های دروغین، سعی کرده اند این نیاز معنوی را ارضا کنند. در دین مبین اسلام، یکی از روش هایی که برای تقویت این بعد ارتباطی انسان در نظر گرفته شده است اعتکاف می باشد. در فضیلت اعتکاف در روایتی آمده است: «اَلْمُعْتَکِفُ یعْکِفُ الذُّنوبَ وَیجْری لَهُ مِنَ الْاجْر کَاَجْرِ عامِلِ الْحسَناتِ کلِّ ها »؛ «اعتکاف، گناهان را متوقف نموده و از بین می برد و اجر آن همانند این است که تمام نیکی ها را انجام داده است ». (متقی هندی، ۱۴۰۱: ح۲۴۰۱۲) اعتکاف دارای چنان فضیلتی است که به عنوان معیار و شاخصی برای سنجیدن فضیلت های دیگر مطرح شده است و در روایات شاهد هستیم که برای بیان اهمیت چیزی آن را با اعتکاف مقایسه می کنند. از باب نمونه امام صادق علیه السلام فرمود: «برای گام برداشتن مرد در راه حاجت برادر مؤمنش، ده حسنه برایش نوشته شود و ده گناه از او محو شود و ده درجه برایش بالا رود، و جز این نمی دانم که فرمود: و آن برابر آزاد کردن ده بنده و بهتر از اعتکاف یک ماه در مسجد الحرام است.(کلینی، ۱۳۶۹، ج۳: ۲۸۲)

سنت اعتکاف است که ظرفیت ها و کارکردهای عبادی و اجتماعی فراوانی دارد ولی با وجود گسترش استقبال روزافزون از آن، تاکنون پژوهش های شایسته ای درباره آن صورت نگرفته است، در مقاله پیش رو پس از تعریف اعتکاف به پیشینه تاریخی، جایگاه اعتکاف و ظرفیت های آن، کارکردهای فردی و اجتماعی و راهکارهای ارتقای آثار آن، پرداخته شده است امید است که گامی در مسیر شناخت برخی از ابعاد اعتکاف و زمینه ساز توجه متولیان فرهنگی و مسئولان برای ارتقای آثار اعتکاف باشد.

۱. تعریف اعتکاف

اعتکاف در لغت بمعنی مداومت و ملازمت و درنگ کردن است و در اصطلاح نیز ملازمت در مسجد جهت عبادت است. (مجلسی، ۱۴۱۴ق،جلد۸: ۶۸۴) اعتکاف در اصل از مادّه «عکف» به معنای اقامت کردن، ماندن در جایی و ملازم بودن با چیزی و به معنای مواظبت و حبس و توقف است و نیز به معنای رویکرد به چیزی با توجه و تعظیم است. (ابن منظور، ج۹: ۲۵۵) تعریفی که ابن براج در کتاب المهوب درباره تعریف اعتکاف آورده، چنین است.

الاعتکاف فی الشرع لبث متتاول فی مسجد معین لعباده معینه ولاتثبت صحته الا بصوم (طرابلسی، ۱۴۰۶ق: ۲۰۴)، درنگی را که انسان در یک مسجد، برای عبادت معینی انجام می دهد؛ اعتکاف می گویند، این درنگ در یک مسجد، در یک عبادت معین و مدت معین، حتماً باید همراه با روزه داری آن فرد معتکف باشد. اگر این تعریف را درباره اعتکاف بپذیریم و اندکی درباره احکام مربوط به اعتکاف مرور کنیم و به خصوص، واژه اعتکاف را در ساحت قرآن، در نظر بگیریم، می بینیم که غیر از مفهوم لغوی اعتکاف که به معنای مداومت یا ملازمت با یک چیز است، در ساحت معنی شناختی هم این واژه دلالت خاص خودش را دارد. اگر کاربردهای قرآنی این واژه را غیر از معنی لغت، در نظر بگیریم، می توان دو اصل مداومت و ملازمت را از آن، برداشت کرد.

دو اصل مداومت و همراهی عمیق و نهادینه شدن موضوع در دل و پای کار ایستادن را می توان از مفهوم اعتکاف، به خصوص با تکیه بر کاربردهای قرآنی آن، برداشت نمود. از تعریف فقهی اعتکاف هم دو اصل مداومت و ملازمت برداشت می شود؛ یعنی حضور همراه با عمق و جهت دار. در قرآن کریم آمده است. «وَ جاوَزْنا بِبَنِی إِسْرائِیلَ الْبَحْرَ فأَتَوْا علی قَوْمٍ یَعْکفُونَ عَلی أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا یا مُوسَی اجْعَلْ لَنا إِلهاً کما لَهُمْ آلِهَهٌ قالَ إِنکمْ قوْمٌ تَجْهَلُونَ «اعراف: ۱۳۸»؛ «و بنی اسرائیل را از دریا گذراندیم، تا به قومی برخوردند که بر پرستش بت های خویش پایبند بودند، (با دیدن این صحنه) گفتند: ای موسی! برای ما خدایی قرار بده، همان گونه که برای اینان معبودها (و بت هایی) است. موسی گفت: براستی، شما گروهی نادان (و جهالت پیشه) هستید.» یعنی آن قوم، با همه دل و جان، ملتزم بتی شدند که ساخته بودند. پس به لحاظ معنی شناسی، این به اصطلاح توقف در یک مسجد معین برای یک عبادت معین، مشروط به صوم، دو حیطه معنایی دارد؛ یکی مداومت و استمرار و دیگری حرکتی از عمق جان، حرکتی همراه با ژرفا. بنابراین، اعتکاف، از زندگی روزمره خارج شدن است برای اینکه فرد، از غفلت فضای اجتماعی درآمده، به خود بپردازد. اگر اعتکاف نتواند فرد را از زندگی روزمره اش جدا کند، او به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

۲. پیشینه تاریخی

اعتکاف در زندگی انبیای الهی، زندگی حضرت سلیمان، حضرت موسی بن عمران و حضرت مریم بوده است. خداوند در قرآن می فرماید: «وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَهً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً»(اعراف: ۴۲)؛ «وما با موسی، سی شب (در کوه طور، برای نزول تورات وآیات الهی) وعده گذاشتیم و آن را با (افزودن) ده شب کامل کردیم، پس میعاد پروردگارش چهل شب کامل شد.» در کوه طور ماندن، یک نوع اعتکاف است. درباره حضرت سلیمان تعبیری که در روایات، وارد شده و علامه مجلسی از مرحوم طبرسی نقل می کند، آن است که ایشان گاهی یک سال یا دو سال یا یک ماه یا بیشتر را در بیت المقدَس یا بیت المقدِس، به اعتکاف و دوری از فضای جامعه مشغول بوده است.(مجلسی، ۱۴۰۳،ج۱۴: ۱۴۱) حضرت مریم وقتی که افتخار ملاقات با آن فرشته را پیدا می کند و از مردم، جدا می شود و به ظاهر، انزوا می گزیند، به ظاهر یک نوع اعتکاف است که آن حضرت انجام داد.(طباطبائی، ۱۴۰۲، ج۱۴: ۳۴) دستور خدای متعال به حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) جهت تطهیر خانه خدا برای معتکفان نیز از وجود آن در زمان های قبل حکایت دارد. همچنین نبی گرامی اسلام، مقید بودند که ده روز آخر ماه رمضان را در کنار خانه خدا به اعتکاف بپردازند. در سنت امامان معصوم ما نیز این ویژگی وجود دارد. امامان معصوم علیهم السلام نیز از راه های گوناگون بر اهمیت اعتکاف، تأکید داشته اند و مسلمانان را تشویق نموده اند تا در این سنت اسلامی از پیامبر خویش پیروی کنند. محمد بن ابوبکر در دورانی که والی امیرالمومنین علیه السلام در مصر بود, نامه ای به امام نوشت و درباره مسائلی از جمله اعتکاف از امام علی علیه السلام سوال کرد حضرت از فضیلت اعتکاف برای او نوشت(مجلسی، ۱۴۰۳، ج۳۳: ۵۴۲) عالمان دین نیز به اعتکاف، مقید بودند و آن را در فضای جامعه اسلامی، زنده نگه می داشتند.

این سنّت حسنه با جایگاه رفیع به علل مختلفی در ایران متروک بود و فقط برخی از خواص اعتکاف می گرفتند. در عصر صفوی که گرایش مذهبی حاکمان و همگامی آنان با عالمان دینی زمینه را برای پیاده کردن احکام فقهی فراهم کرد، اعتکاف نیز مثل دیگر مسائل فقهی جان گرفت و به وسیلهء دو عالم بزرگ شیخ بهایی و لطف اللّه عاملی و با همفکری و هماهنگی زمامداران صفوی در اصفهان و دیگر شهرهای ایران رونق خاصّی یافت. با افول قدرت صفوی، این موضوع نیز فراموش گردید تا روزی که در شهر مقدس قم توسط میرزا مهدی بروجردی احیا گردید. این عالم بزرگ که از ملازمان و مشاوران آیت اللّه شیخ عبد الکریم حائری یزدی بود پرچمدار اعتکاف گردید. او به تنهایی در مسجد امام حسن عسکری علیه السلام اعتکاف می کرد.به تدریج برخی از علما به وی پیوستند و این موضوع گسترش یافت.آیت اللّه العظمی بروجردی(قدس سره)توجه خاصی به آن مبذول می داشت.در ایام اعتکاف حوزهء درسش را تعطیل می نمود و معتکفان را مورد عنایت قرار می داد.(نوبهار، ۱۳۹۲: ۳۰) در زمان ایشان، نقطه اوجی داشته که قریب دو هزار نفر در مسجد امام حسن(ع) معتکف می شدند، و بعد دو مرتبه، دوره افولش، رقم خورد و بین سال های ۵۴ تا ۱۳۵۷که انقلاب اسلامی به وقوع پیوست، حدود دویست تا سیصد نفر در اعتکاف شرکت می کردند. ولی بعد از انقلاب اسلامی، سایه ارزش های معنوی انقلاب، در اعتکاف، کاملاً مشهود بود و خیلی سریع جمعیت به دوره آیت الله العظمی بروجردی، برگشت.

۳. جایگاه اعتکاف و ظرفیت های موجود در آن

عمل مستحب اعتکاف، حسب ماثورات دینی و شواهد تجربی و شهودی، روشی است که در ادیان الهی و حتی غیر الهی مثل بودیسم، با هدف شکوفایی استعدادها و ظرفیت های فطری، تقویت روح معنویت خواهی، رفع نیازهای روحی وعرفانی، تزکیه و تهذیب نفس و پالایش درون، کاهش تعلقات و وابستگی ها، سرکوب هواها و مشتهیات و تمنیات نفسانی، ایجاد و تقویت زمینه های کسب فضایل و مکارم اخلاقی، افزایش استعداد و آمادگی برای دریافت افاضات، اشراقات، الهامات و مواهب روحانی و در نهایت، بسترسازی برای تقویت روح بندگی و تقرب به خداوند به صورت کمال غایی؛ طراحی و توصیه شده است. به بیان دیگر، سنت اعتکاف، نمایشگاه کوچک و میدانی محدود و موقت برای نمایش و تمرین اجمالی زندگی زاهدانه ای (نه راهبانه) است که دین توصیه می کند. اعتکاف، در حقیقت، جامع عبادات است و از آنجایی که سالی یک بار اجرا می شود و نادر است، بر جذابیت آن افزوده می شود.

اعتکاف، تمرین انقطاع از غیر خدا است: «الهی هب لی کمال الانقطاع الیک »؛ آیه «وَ إِذْ جعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَهً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّی وَ عَهِدْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ أَنْ طَهِّرا بَیْتِیَ لِلطائِفِینَ وَ الْعاکفِینَ وَ الرُّکع السُّجُودِ»(بقره: ۱۲۵) «و (به یادآور) هنگامی که خانه (ی کعبه) را محل رجوع و اجتماع و مرکز امن برای مردم قرار دادیم (وگفتیم:) از مقام ابراهیم، جایگاهی برای نماز انتخاب کنید و به ابراهیم واسماعیل تکلیف کردیم که خانه مرا برای طواف کنندگان و معتکفان وراکعان و ساجدان، پاک و پاکیزه کنید». جایگاه والای اعتکاف را نشان می دهد و خدای متعال برای اعتکاف و معتکفان، ارزش قائل شده و به دو پیامبر بزرگ، مأموریت ویژه داده است که در کنار طواف، رکوع و سجود که رمز بندگی است زمینه را برای معتکفان فراهم کنند، و بر اساس آیه کریمه: «وَ طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْقائِمِینَ وَ الرُّکعِ السُّجُودِ»(حج:۲۶) ابراهیم خلیل موظف شد تا خانه خدا را برای طواف و نماز و اعتکاف آماده کند. لذا، ابراهیم خلیل، اطراف کعبه را تا شعاع معینی که به تپه ها منتهی می شد، به عنوان مطاف و محل طواف، تحریم کرد تا از پلیدی جنابت و نجاست و رفتن حمام و مستراح پاک و طاهر بماند، و آن قسمتی که در میان کوه صفا و کوه مروه تا کوه قعیقعان مسطّح بود، به عنوان مسجد تحریم کرد تا از پلیدی جنابت و نجاست پاک و طاهر بماند.(کلینی، ۱۳۶۳، ج۲: ۲۸۰) بنابراین اعتکاف، نوعی میهمانی الهی ا ست که خدای متعال، به بهترین بندگانش خطاب می کند که زمینه پذیرایی از معتکفان را فراهم نمایند. اینها نشانه ای از جایگاه بلند اعتکاف در شرایع گذشته و شریعت نورانی اسلام است و کسی که با ایمان و اعتقاد، در اعتکاف، حاضر شود، طبق روایات اسلامی، گناهان او بخشیده می شود.

در ادامه به برخی از ظرفیت های اعتکاف اشاره می گردد.

۳-۱. ظرفیت های نگرشی

ظرفیت ها را می توان به دو صورت تقسیم بندی نمود، ظرفیت های نگرشی و رفتاری که هر دو، بسیار مهم است. در بحث نگرش، ظرفیتی که در اعتکاف وجود دارد این است که وقتی این امور مستحبی در جامعه وارد شدند، حصن حصینی است در مقابل لطماتی که ممکن است واجبات را تهدید کند؛ یعنی اگر اموری مثل اعتکاف که مستحب است، در جامعه عمومیت پیدا کرده و به فرهنگ عامه تبدیل شود، به دیواری برای محافظت و صیانت از واجباتی تبدیل می شود که خیلی مهم تر هستند. به ما می گویند، مستحبات را انجام دهید برای اینکه واجبات شما از خطر حذف شدن و از بین رفتن، نجات پیدا کند و اعتکاف، این ظرفیت نگرشی را برای ما ایجاد می کند. وقتی اعتکاف که یک امر مستحب است، حالت عمومی پیدا کرد و مردم به آن توجه کردند، طبعاً روزه به طریق اولی مهم می شود، حج برای مردم، مهم می شود، نماز، مهم است و مردم به آن اهمیت می دهند و از خطر، مصون می ماند. بنابراین اعتکاف، این ظرفیت نگرشی را برای افراد دارد که نگرش افراد را نسبت به ارزش های فرهنگی خودشان بالا ببرد.

۳-۲. ظرفیت رفتاری و اخلاقی

از نظر رفتاری هم وقتی کسی مستحب را انجام داد واجب را به طریق اولی انجام خواهد داد؛ آن را رها نمی کند. انجام عمل مستحب او را به انجام عمل واجب، تهییج و ترغیب می کند. جنبه دیگری که اعتکاف می تواند ظرفیت دیگری را در معتکف ایجاد نماید از لحاظ اخلاقی ست؛ یعنی عملی ست که اگر با دقت انجام شود از لحاظ اخلاقی معتکف را نسبت به هم کیشان و هم وطنانش ملایم و رئوف می کند و در ارتباطش با مردم، اثر می گذارد. اعتکاف از لحاظ اخلاقی می تواند ظرفیت بالایی داشته، جامعه را به سمت اخلاقی که رسول گرامی اسلام برای آن مبعوث شده اند، سوق دهد.

۳-۳. پاسخ گویی به نیازهای معنوی جدید

یکی از ظرفیت ها شرایط عصر ارتباطات است. عصری که به وجود آمدن عرفان های نوظهور و معنویت ها را شاهد است؛ و این، ظرفیت بزرگی برای مکتب اهل بیت(ع) است.

اقبال به اعتکاف، نشان دهنده این است که احساس نیاز عمیقی به معنویت وجود دارد که علاوه بر اینکه در فطرت انسان ها ریشه دارد، شرایط امروزی، عطش آن را زیاد کرده است؛ یعنی تنوع رسانه ها، مظاهر مادی، فیلم ها، سریال ها و بازی های رایانه ای؛ این فضا، فضایی است که نشان می دهد انسان ها با این امور اشباع نمی شوند؛ یعنی دقیقاً تئوری اسلام است که پایه و اساس آن فطرت است و نیازهای معنوی، با آن، پاسخ داده می شود. «الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکرِ اللَّه أَلا بذِکرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ «رعد: ۲۸»؛ «(هدایت شدگان) کسانی هستند که ایمان آورده ودلهایشان به یاد خدا آرام می گیرد. بدانید که تنها با یاد خدا دلها آرام می گیرد». یعنی باید به سمت معارف و مناسک هایی رفت که ذکر خدا در آن باشد، و عطش انسان را رفع می کند و غیر از این سراب است. شهید مطهری هم بحثی دارند که آیا انسان، تنوع طلب است یا نه؟ پاسخی که ایشان بر اساس نظریه فطرت می دهند، این است که انسان، تنوع طلب نیست؛ و در جواب اینکه تنوع طلبی چرا اتفاق می افتد؟ قائل اند که چون انسان از خانه و کاشانه فطری، به دور است لذا دنبال هر خار و خاشاکی می گردد تا آن نیازی را که در درونش احساس می کند، اشباع و تأمین کند ولی به نتیجه نمی رسد و آن را سراب می یابد.

یکی از اشتباهات بزرگ همین است: بعضی ها خیال می کنند انسان طبعاً طالب تنوّع است، اصلاً تنوّع را دوست دارد یعنی این که از نوعی به نوع دیگر لذت هایش را عوض می کند، محبوب هایش را عوض کند،خود تنوّع مطلوب است،در صورتی که این جور نیست. علت اینکه تنوّع مطلوب است،این است که هیچ مطلوبی قدرت ندارد مطلوبیت خودش را برای همیشه حفظ کند و جهتش این است که آن مطلوب،مطلوب مجازی بشر است،مطلوب واقعی و حقیقی نیست.اگر یک شیئی مطلوب واقعی و حقیقی باشد،انسان از او سرد نمی شود و اگر از او سرد نشد طالب تنوع نیست.ما می بینیم در قرآن راجع به نعمت های بهشتی و آن دنیایی این نکته هست:«لا یبغون عنها حولا ».(کهف ۱۰۸) نه این است که بشر به هر نعمتی که می رسد دلش را می زند و خسته می شود،باز می خواهد تحولی، تنوعی،چیزی به وجود بیاورد؟ولی فقط آن جا هرگز بشر طالب تحول و تنوع نیست. رازش همین است که مطلوب واقعی است.(مطهری، ۱۳۸۹،ج۴: ۶۶ -۶۷)

خاستگاه اعتکاف، فطرت است؛ یعنی دین و دین داری؛ واقعاً ابعاد عمیق احساس دینی و فطری و انسانی را جواب گوست؛ اعتکاف، ذکر خداست. لذا اگر درباره آن سرمایه گذاری شود، می تواند مجرای خوبی برای تشویق به عرفان های صحیح در مقابل عرفان های کاذب باشد.

۳-۴. حس غرور معتکفان در انجام عبادت

از جمله ظرفیت هایی که باید ارتقاء ببخشیم، احساس افتخار و غرور در جوان ها از حضور در این مجامع است. در اعتکاف روندی اتفاق افتاده است که جوان ها به آن اقبال می کنند، چه بسا جوانی که پوشش نامناسبی دارد، در اعتکاف شرکت می کند. مثل عزاداری امام حسین (ع) که یک چنین وضعیتی دارد.

۴. کارکردهای اعتکاف

کارکرد وظیفه یا نقشی است که یک عضو از اعضای کل بر عهده دارد و به آن اثر و نتیجه نیز اطلاق می شود. هر پدیده اجتماعی دارای نقش و کارکردی در جامعه است البته این کارکرد می تواند مثبت و درجهت تامین منافع نظام اجتماعی بوده و یا منفی و در خلاف جهت منافع نظام باشد و همچنین به لحاظ نتایج حاصله از آن آشکار یا پنهان باشد. (مریجی، ۱۳۸۷: ۹۰) در این مقاله تلاش خواهد شد به کارکردهای پنهان نیز که نتایج فعالیت هایی است که شرکت کنندگان در آن فعالیت از آن آگاه نیستند. (گیدنز، ۱۳۷۴: ۷۴۹) نیز بپردازیم.

سنت اعتکاف، در جایگاه یک فرصت استثنایی، به دلیل داشتن ویژگی های منحصر به فرد(انجام شدن در ایام مقدس مثل ایام البیض، یا دهه آخر ماه مبارک، حضور در مسجد، همراهی با سایر مؤمنان هم سفر، استقرار حداقل سه شبانه روز متوالی در مسجد، روزه داری، انقطاع کامل از اشتغالات معمول، اشتغال کامل به عبادت و راز و نیاز، تحریم برخی حلال ها و مباحات) دوره ای از ریاضت زاهدانه و سلوک تمام عیار معنویت جویانه است که کارکردهای فردی و اجتماعی فراوانی به همراه دارد و ثمرات معرفتی، عاطفی و رفتاری مشهودی برای معتکفان به ارمغان می آورد. استقبال گسترده از این سنت، موجب می شود تا جامعه نیز از طریق افراد و به صورت غیر مستقیم از این آثار ارزشمند بهره مند شود. بی شک، توجه به این آثار و تجربه دریافت آن، خود، نقش بسیار مهمی در ترغیب و تشویق بیشتر مؤمنان به اقامه این سنت عبادی و استمرار آن خواهد داشت. در تحلیل کارکردهای اعتکاف، باتوجه به از مصاحبه های صورت گرفته، به این نتیجه می رسیم که اعتکاف، کارکردهای فردی و اجتماعی دارد و البته کارکردهای فردی آن، پررنگ تر است. لذا کارکردها را در دو بخش فردی و اجتماعی مطرح می نمائیم.

۴-۱. کارکردهای فردی

از آنجایی که اعتکاف خلوت گزینی با خدای متعال است، کارکردهای فردی فراوانی دارد: ساختارشکنی قواعد متعارف و تجربه ی گونه ای از زندگی متمایز، رهایی موقت از روزمرگی و اشتغالات عادی و مکرر، کَنده شدن مقطعی از تعلقات و تمنیات مادی و تقیدات اجتماعی، ممکن شدن خلوت با خود، غفلت زدایی، محاسبه نفس، مجاهدت متمرکز با نفس و کشف و شناخت برخی ساحت های وجودی، ممکن شدن خلوت با خدا و راز و نیاز مخلصانه و چشیدن لذت بندگی، ارضاء و تأمین بخشی از نیازهای معنوی و روحانی پایان ناپذیر و تجدیدشونده، تقویت بُعد دین داری، معنادارسازی بیشتر زندگی و چرخه حیات این جهانی، ممکن شدن آمرزش در پرتو انابه و استغفار، زمینه یابی بیشتر برای رشد فضایل و مکارم اخلاقی، تقویت اراده و افزایش توان روحی برای مهار تمایلات سرکش و هواهای نفسانی، افزایش توان روحی برای مقابله و مواجهه خردمندانه با بحران ها و مصائب اجتناب ناپذیر زندگی این جهانی، کسب درجاتی از آرامش، آسایش و رضایت خاطر، ایجاد مصونیت نسبی یا تقویت روح در مقابل تهاجم فرهنگی دشمنان، کسب آمادگی بیشتر برای انجام بهتر وظایف و ادای تعهدات و تکالیف و در نهایت، کسب ثواب عظیم، برخی از این کارکردها می باشد. در ادامه به برخی از کارکردهای تأکید شده در مصاحبه ها، در دو بخش کارکردهای بینشی و نگرشی و کارکردهای رفتاری اشاره خواهیم نمود.

۴-۱-۱. کارکردهای بینشی و نگرشی

اعتکاف، از جهات مختلفی، در جهات بینشی و نگرشی، تأثیرگذار است که عبارت اند از:

۴-۱-۱-۱. کارکرد عبادی و معنوی

اولاً، و باتوجه به آنچه که در فرهنگ دینی و آیات قرآن و دلالت های صریحی که در بخشی از آیات وجود دارد، مانند این آیه شریفه که، خداوند می فرماید: ما به ابراهیم دستور دادیم که (أَن طَهِّرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَ الْعاکفِینَ وَ الرُّکعِ السُّجُودِ) (بقره: ۱۲۵) یعنی بحث عاکف و معتکف در بیت، تصریح قرآنی دارد و لذا اعتکاف، یک کارکرد دینی دارد. همچنین، یکی از شعائر الهی ست که در ایام خاصی انجام شده و در سنت نبوی هم تصریح شده که آن حضرت، در دهه آخر ماه رمضان، بستر خود را جمع می کرد و در مسجد، معتکف می شدند. به این موضوع، در سنت و همین طور در نص قرآن، تصریح شده است و اسلام، آن را ترویج می دهد و دلالت های آشکاری بر این امر حسنه وجود دارد. فرد مسلمان، برای عبادت و انس با خالق خویش، روزهایی را به اعتکاف می پردازد تا در پرتو آن، حس بندگی و نیاز خویش را به نمایش گذاشته و به مقام عبودیت در برابر خداوند عالم، نائل آید.

۴-۱-۱-۲. ارتقای معرفت دینی

قبل از برگزاری مراسم اعتکاف، لازم است که فرد، نسبت به دین و معارف والای دینی، معرفت اولیه ای کسب نماید و در اعتکاف زمینه شرکت در حلقه های معرفت (به گونه ای که خلوت گزینی او را تحت الشعاع قرار ندهد) و تعمیق معرفت دینی فراهم می گردد. البته این قاعده در مواردی نیز استثناپذیر است و ممکن است فرد با علل و زمینه های دیگر، در اعتکاف شرکت نماید، ولی با برنامه ریزی در ایام اعتکاف می توان زمینه های معرفت و شناخت دینی فرد را رشد داد.

فرد معتکف، در این ایام، با قرآن و کتاب دعا مأنوس است و در مسجد(مکان مقدس)، به خداوند وصل می شود و درباره خود، تأمل می کند، فلذا اعتکاف، در جهت رشد عقلانیت وحیانی ست و به عقلانیت افراد، جهت می دهد. پس اعتکاف می تواند در مسیر معرفت و عقلانیت دینی، نقش آفرین باشد.

۴-۱-۱-۳. عامل ترویج دین

مناسک، عامل ترویج دین است. توماس آرنولد انگلیسی در کتاب تاریخ گسترش اسلام، درباره چرایی گسترش اسلام، عواملی را مؤثر دانسته است که یکی از این عوامل، مناسک است؛ یعنی اسلام، یک دین مناسکی است. مناسک و شور و شوق آن، برای جوانان، جاذبه زیادی دارد؛ مناسکی مثل اعتکاف که با شرایط و قواعد خاصی صورت می گیرد و در سایر ایام، نظیر آن، اتفاق نمی افتد، می تواند زمینه های جذب جوانان و ترویج دین را فراهم کند و عامل ترویج واجبات و مستحبات دیگر دینی شود. و این مناسک جذاب می تواند با ایجاد زمینه حضور جوانان و افراد دیگر در این مراسم زمینه دین داری همیشگی و معرفت های دینی و در نهایت ترویج معارف الهی را در پی داشته باشد.

۴-۱-۱-۴. کارکرد تربیتی

خیلی از معتکفان، هدف تربیتی دارند؛ به این معنا که اعتکاف، محیط و فرصت خوبی است که انسان ها درباره خود تأمل کنند و فکر کرده و اعمال گذشته خودشان را بررسی و برای اعمال آینده برن