بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عزت مداری در حادث? عاشورا و تبلور آن در سیر? حضرت زینب :

مقدّمه

وجود آدمی همواره همنشین سختیها و مصائب است: «لقد خلقنا الإنسان فی کبد: هر آینه آدمی را در سختی و رنج آفریده ایم.»(بلد (۹۰) /۴). «آری انسان از آغاز زندگی، حتّی از آن لحظه ای که نطف او در قرارگاه رحم واقع می شود، مراحل زیادی از مشکلات و درد و رنجها را طی می کند تا متولّد شود و بعد از تولّد در دوران طفولیت و سپس جوانی و از همه مشکل تر دوران پیری، مواجه به انواع مشقّتها و رنجهاست، و این است طبیعت زندگی دنیا.»(مکارم شیرازی، ۱۳۷۹، ج ۲۷، ص ۱۰) گوهر وجودی آدمی بدون مواجه با سختیها و رنجها، به کمال غایی خویش دست نخواهد یافت؛ زیرا مصائب و سختیها صیقل دهند روح و جان آدمی است. با وجود این، بدون سلامت روان، این مصائب نه تنها عامل تعالی انسان نخواهد بود، بلکه به عنوان عاملی مخرّب، تعادل روح و جان انسان را برهم می زند و او را با تنشهای فراوانی مواجه می سازد؛ به گونه ای که این تنشها گاه، زندگی انسان را تهدید می کند.

یکی از مهم ترین عوامل مؤثّر در سلامت روان، عزّت نفس است. خودباوری و عزّت نفس بالا هموار کنند مسیر زندگی آدمی در سختیها و مصائب است. یکی از پیامدهای مهم عزّت نفس آرامش روان است. این آرامش روان خود کنترلی را در انسان افزایش می دهد و نتیج افزایش خود کنترلی مواجه عاقلانه و کارآمد با شرایط موجود است. انسانی که از عزّت نفس بالایی برخوردار است، نه تنها تسلیم شرایط سخت و ناگوار نمی شود، بلکه از شرایط موجود بیشترین بهره برداری را می کند.

بارزترین تجلّی عزّت نفس در مصائب و سختیها در واقع عاشورا تبلور یافته است. واقعه ای که بنا به فرمایش امام صادق«سوگناک ترین»روزهاست. با وجود این، تبلور عزّت نفس در سپاه به ظاهر مغلوب امام حسین و بازماندگان ایشان، آنها را به فاتحان همیش تاریخ مبدّل نمود. بدون شک، عقیل بنی هاشم حضرت زینب کبری (س) از جمل تأثیرگذارترین شخصیّتهای این واقع است که با عزّت و اقتدار، رسالت شهدای کربلا را به سر منزل مقصود رساند.

مفهوم شناسی عزّت

«یکی از اهداف مهم تربیت این است که انسان به گونه ای تربیت شود که اعتلای روحی بیاید و خود را از پستی و فرومایگی رها ساخته، حرمت، شرافت و شخصیّت برای خود قائل شود و بزرگواریب خود را در همه حال حفظ نماید.»(آملی، ۱۳۶۹، ص ۲۱-۲۳) حاصل این نوع تربیت، انسان با صلابتی است که سختی و راحتی و شکست و پیروزی او را به سستی و تباهی نخواهد کشاند و هرگز تن به خواری و زبونی نخواهد داد. این عزت و اقتدار که منشأ الاهی دارد، ارمغان خداوند است به دوستانش. «هر کس سربلندی و عزّت می خواهد، سربلندی و عزّت یکسره از آن خداست.»(فاطر (۳۵) /۱۰) خداوند خود را «ربّ العزّه»می داند. (صافّات(۳۷) /۱۸۰) این وصف نشانگر آن است که خداوند مالک و صاحب عزّت، تدبیرگر عزّت و عزّت پرور است. (۴: ص ۱۹۲) عزّت که همواره با صلابت و شکست ناپذیری متقارن است، عبارت است از: «حالتی که به انسان استواری می بخشد تا مغلوب هیچ چیز و هیچ کس نگردد.»(۱۱: ص ۳۳۲-۳۳۳) عزّت نفس یکی از مهم ترین عامل مؤثّر در سلامت روان است. عزّت نفس بالا مانع از مقهور شرایط شدن است. تحقیقات کوپر اسمیت بیانگر این نکته است که افرادی که از عزّت نفس بالایی برخوردارند، با بهره گیری از استعدادهای خود به ابراز وجود می پردازد و به راحتی، تحت تأثیر عوامل محیطی قرار نمی گیرند. همین ابراز وجود، از تسلیم شدن انسانهای با عزّت نفس بالا ممانعت می کند زیرا«عزّت نفس، اعتماد به توانایی خود در اندیشیدن است؛ اعتماد به توانایی خود در کنار آمدن با چالشهای زندگی است؛ احساس ارزشمند بودن و شایسته مداری است.»(۵: ص ۲) انسانی که ارزش وجودی خویش را بشناسد، هرگز تن به مذلّت و خواری نخواهد داد.

تبلور عزّت در حماس حسینی

واقع کربلا تجلّی گاه عزّت است. سرور شهیدان همواره در گفتار و کردار خویش، عزّت مداری را سرلوح خویش قرار داده بود. ایشان پیش از حرکت به سوی کربلا در جواب برادرشان محمّد حنفیّه-که از او می خواست برای حفظ جانش با یزید بیعت کند-فرمود: «أنّه لا أعطی الدّنیّه من نفسی أبدا: و حقیقت این است که هرگز تن به پستی ندهم.»(۱۳: ص ۲۷) عزّت مداری در کلی شئون قیام کربلا مشهود است؛ زیرا مکتب حسین برپای عزّت و کرامت انسانی استوار شده و اساس شکل گیری آن صیانت و حفاظت از کرامت انسانی است. در تاریخ آمده است آن هنگام که ولید بن عتبه در مدینه قصد بیعت گرفتن از امام را داشت، امام او را مورد خطاب قرار داد و فرمود: «ما خاندان پیامبر و کانون رسالت هستیم و آستان ما محلّ رفت و آمد فرشتگان است. دفتر هستی به وسیل ما باز می شود و صراط کمال به وسیله ما ختم می گردد یزید مردی فاسق و شرابخور، آدم کش و جنایتکار و گستاخ است و مثلی لا یبایع بمثله: شخصی مثل من با فردی مثل او بیعت نمی کند.»(اشتهاردی، ۱۳۷۷، ص ۴۸) عزّت محوری در جریان حوادث کربلا مشهودتر و قابل لمس تر می شود تا آنجا که حضرت سیّد الشهدا در منازل گوناگون و در جای جای خطبه های خود بر ذلّت ناپذیری خود تأکید می کنند. «همانا زنزاده فرزند زنازاده، مرا بین دو چیز قرار داده: یا مرگ با شرافت و جنگ، با پذیرفتن ذلّت و خواری. چه دور است ذلّت از ما، خدا ذلّت را برای ما روا ندارد، و هکذا رسول او و مؤمنان، و دامنهای پاک و پاکیزه، و شخصیّتهای والا و جانهای گرانمایه از اینکه طاعت فرومایگان بر شهادت ارجمندان ترجیح یابد.»(۱۴: ص ۱۳۸) امام عزّت محوری را در نوع پوشش خود در هنگام شهادت نیز مدّ نظر دارد. آن گونه که در تاریخ نقل شده است، پیش از آنکه امام به معرک جنگ برود، درخواست لباس کرد تا زیر لباسهایش بپوشد تا در هنگام تاراج دشمنان، برهنه نماند. «راوی گوید: حسین علیه السلام فرمود: «ایتونی بثوب لا یرغب فیه أجعله تحت ثیابی، لئلاّ أجرّد منه: پیراهن کهنه ای به من دهید تا زیر لباسم بپوشم که مرا از آن برهنه نکنند.»پیراهن تنگی آورده شد، فرمود: «این نه، زیرا این لباس اهل ذلّت است.»(همان: ص ۱۵۴)

عزّت و کرامت در حادث کربلا با شهادت آفرینندگان این حادث عظیم به پایان نمی رسد؛ بلکه این عزّت و کرامت در کالبد بازماندگان آنها جانی دوباره می گیرد و ددمنشان خون آشام را به زانو در می آورد. از همین روست که پرداختن به مبحث عزّت و کرامت انسانی در حادث کربلا بدون پرداختن به نقش اسرای این حادثه، خاصّه حضرت زینب(س) تبیین صحیحی از عزّت مداری در حادث کربلا به ما نخواهد داد. در همین راستا، به طور اجمالی، به بررسی مهم ترین ارکان عزّت یا به عبارت دیگر، عزّت نفس در عملکرد زینب کبری (س) می پردازیم. مهم ترین ارکان عزت نفس عبارت اند از: زندگی آگاهانه، مسئولیّت پذیری، قاطعیّت و ابراز وجود و زندگی هدفمند.

زندگی آگاهانه مبتنی بر شناخت

عنصر آگاهی و شناخت در میزان عزت نفس تأثیر بسزایی دارد. با اینکه حضرت زینب (س) به عنوان پرورش یافت خان امامت در دامان مادرش زهرا علیها السلام و با تربیت علوی، عزّت و کرامت را در درون خویش پرورانده بود. امّا حضور آگاهانه اش در جریان حادث کربلا و عملکرد مدبّران امام در آماده سازی ایشان برای مواجهه با مصائب یکی از علل رفتارهای مدیریت شده و مدبّران ایشان محسوب می شود. این آگاهی علاوه بر یاری ایشان در بررسی اوضاع و انتخاب راهکارهای مناسب، مانع از اقدامات شتاب زده و نادرست می شد.

مسئولیّت پذیری

برتری و کرامت و منزلت انسان در قرآن کریم، به واسط متّصف شدن به صفت علم و عقل است. این عقل است که اختیار را برای انسان به ارمغان می آورد و پیامد این اختیار مسئولیّت است: «کلّ نفس بما کسبت رهنیه: هر نفسی در گرو دستاورد خویش است.»(مدّثّر(۷۴) /۳۸) مسئولیّت پذیری، پذیرفتن نوعی تعهّد در راستای تحقق اهداف متعالی است. و پذیرفتن تعهّد به معنای خودباوری است و خودباوری از یک سو، حاصل عزّت نفس است و از سوی دیگر، پدید آورند عزّت نفس. در حادث کربلا رسالت شهدا در نیمروز دهم محرّم سال ۶۱ هجری، پایان یافت و این پایان، آغازی بود بر رسالت عظیم عقیل بنی هاشم. صیانت از بازماندگان شهدا یکی از وظایف زینب کبری است. از این رو، در راستای حمایت از آنها خود را سپر تازیانه های دشمن می کند. فاطمه دختر امام حسین می گوید: «مشاهده کردم که تمام بدن عمّه ام از ضربات دشمن سیاه شده است.»(۲۳: ج ۴۵، ص ۱۶۰) از سوی دیگر مسئولیّت پاسداری از جان امام سجّاد نیز بر عهد زینب(س) است؛ لذا در هنگام حمل دشممن به خیام«در کنار بستر امام سجّاد می ماند.»(۹: ج ۲، ص ۸۸) امّا عظیم ترین مسئولیت او پیام رسانی نهضت عاشوراست که تداوم این قیام در گرو این پیام رسانی است. پذیرش این مسئولیت های خطیر از یک سو، حاکی از عزّت نفس بالای حضرت زینب است و از سوی دیگر، بر اقتدار و هیبت ایشان می افزاید. از همین روست که ایشان مقتدرانه اعمال و گفتار خود و دیگران را در راستای تحقّق اهداف نهضت مدیریت می کنند.

قاطعیّت و ابراز وجود

قاطعیّت و ابراز وجود به معنای تن به خطر دادن در راستای تحقّق اهداف خویش است. زینب(س) -که پرورش یافت مکتب علوی است-هدفی جز رضای خدا و پاسداری از دین جدّش ندارد. این در حالی است که عشق به ولایت در قالب عشق حضرت زینب به برادرش امام حسین علیه السلام متجلی گشته است. بنابراین با عزمی راسخ در راستای تحقّق هدف متعالی خویش-که همان یاری امام معصوم زمان خویش است-مدبّرانه برای ازدواج خویش شرطی تعیین می کند. این شرط بیانگر قاطعیّت او در همراهی و یاری امام خویش و همچنین تدبیر و دور اندیشی اوست. «زینب(س) به همسری پسر عمویش عبد اللّه بن جعفر در آمد، مشروط بر آنکه هرگاه برادرش حسین خواست به مسافرتی برود و زینب خواست با او همراهی کند، عبد اللّه از او جلوگیری نکند.»(۲۴: ص ۲۹۰) قاطعیّت و صلابت زینب(س) در مواجهه با دشمنان ملموس تر است. در کاخ یزید با وجودی که حضرت در لباس یک اسیر ظاهر شده است، یزید خطاب قرار داده می فرماید: حالا که حوادث تلخ روزگار مرا به اینجا کشانده است که با تو هم صحبت شده ام تو را بسیار خوار و حقیر می دانم و سرزنش تو را کاری ارزشمند می دانم و تو را به خاطر عملی که انجام دادی، بسیار توبیخ می کنم.

زندگی هدفمند

زندگی اگر هدفمند نباشد، انسان دچار سردرگمی و تشویق می شود و به این دلیل، فرد نمی تواند استعدادهای درونی خود را جهت بخشد و به خوبی از آنها استفاده کند. کسانی که قاطع و هدفمند هستند، با توجّه به توانمندیهایی که دارند، مسیر زندگی را به سوی آن اهداف هدایت و برای دستیابی به آن تلاش می کنند.

از نظر اسلام، عالم هستی برپای باطل، پایه گذاری نشده است: «و ما آسمانها و زمین و آنچه را در بین آنها قرار دارد، بیهوده و باطل نیافریدیم.»(ص(۳۸) /۲۷) انسان نیز با هدف خلق شده است: «آیا چنین پنداشته اید که ما شما را عبث و بازیچه آفریدیم؟!»(مومنون (۲۳) /۱۱۵) «یکی از اهداف خلقت انسان را می توان «حیات طیّبه»دانست. حیات طیّبه به معنی زندگی پاک است و همچون طهارت، جمیع شئون زندگی انسان را در بر می گیرد. حیات طیّبه زندگی آگاهانه ای است که نیروهای وجودی انسان با استفاده از اختیارات و اراده در مسیر تکامل قرار می گیرد.». (۴: ص ۷۸)

زندگی هدفمند یعنی از تمام نیرو و توان خود برای رسیدن به هدفهای برگزید زندگی استفاده کنیم. کربلا تجلّی کاربرد هم توان و نیرو در راه تحقّق اهداف متعالی است. آنجا که هدف الاهی است، بذل جان و مال و عزیزان در راه تحقّق آن، قابل توجیه است. امام حسین در راه هدف متعلی خود-که همان امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امّت جدش رسول خداست-قیام می کند: «أرید أن آمر بالمعروف و أنهی عن المنکر و أسیر بسیر جدّی و أبی»( ۲۶: ص ۱۵۶) و زینب کبری نیز آگاهانه او را همراهی می نماید؛ زیرا او نیز خود را در راه تحقّق این هدف مسئول می داند و از همین رو، تلاش در راه تحقّق این هدف بزرگ اراد ایشان را تقویت می کند و سبب می گردد ایشان با استقامت و دلیری در راه احیای دین خدا تلاش کند و با وجود مصائب و سختیها مقتدر و عزیز، در برابر دشمن، ظاهر شود.

عملکرد عزّت محور حضرت زینب(س)

زینب(س) به عنوان پیام رسان عاشورا، تنها زنی است که در یک مقطع زمانی، به عنوان نایب امام معصوم انجام وظیفه نموده است. در اثبات الوصیّ مسعودی آمده است: «حسین علیه السلام به خواهرش زینب(س) وصیّت کرد و زمان امام چهارم، علوم آل محمّد از زبان زینب(س) دختر علی، نشر می شد؛ برای پرده پوشی بر امام چهارم و حفظ جان او.»(۲۰: ص ۳۱۱) انجام این وظایف خطیر نیازمند صلابت علی گونه ای است که دوست و دشمن را مقهور خود سازد. در ناسخ التواریخ در احوالات حضرت زینب آمده است: «چنان خطبه ای را که فصحای بلاغت آثار و بلغای فصاحت شعار از اتیان شطری بلکه سطری عاجزند به آن تسلّط و قدرت بیان فرمود و در ضمن آن مراتب شهدا و مقامات سیّد الشهدا را باز نمایاند و مرتکبین آن اعمال ناخجسته منوال را توبیخ و ملامت نمود.» (۱۲: ص ۳۰۵)

عزّت و اقتدار حضرت زینب(س) یک شبه حاصل نشده بود؛ زیرا بر مبنای جدیدترین دستاوردهای علم روانشناسی«عامل وراثت، تربیت و محیط در تکوّن و ساختار شخصیّت آدمی نقش بنیادین دارند.» (۱۶: ص ۲۳-۳۳) زینب(س) نیز اقتدار و عزت خویش را در دامان زهرا علیها السّلام و از تربیت پدر بزرگوارش به دست آورده بود. «در عین حال، زینب بعد از کربلا با زینب قبل از کربلا متفاوت است؛ یعنی زینب بعد از کربلا یک شخصیّت و عظمت بیشتری دارد.»(۲۵: ص ۵۲) در شب عاشورا، عقیل بنی هاشم نگران برادر است، نه به خاطر اینکه محبّت خواهری او به خروش آمده است، بلکه از این رو که او آخرین بازماند آل عباست. با وجود این، با گوش جان پذیرای کلام برادر می شود که او را مورد خطاب قرار داده می فرماید: «لا یذهبنّ حملک الشیطان» (۳۳: ج ۴۵، ص ۲) بنابراین وقتی ظهر عاشورا فرا می رسد و زینب(س) سید الشهدا را با آن روحی قوی می بیند که دشمنش درباره او می گوید: « هرگز تنها مانده ای را ندیدم که فرزندان و خاندان و یارانش کشته شده باشند و با این حال دلدارتر و شجاع تر از حسین علیه السلام باشد.»(۱۵: ص ۵۵۶) او نیز زینب دیگری می شود؛ به گونه ای که در غلّ و زنجیر اسارت، از آن چینان اقتدار و عزّتی برخوردار است که احدی در مقابل او شخصیّتی ندارد. مهم ترین عوامل استوارکنند عزت و اقتدار در وجود مقدّس حضرت زینب (س) عبارت اند از: توکّل و اتّصال به سرچشم عزت و اقتدار، صبر در مصائب، شجاعت، حق گرایی و بی نیازی جستن از خلق.

توکّل و اتّصال به سرچشمه عزّ

رودی که از سرچشمه بگسلد، دیر یا زود، روبه زوال و خشکی می نهد. راز ماندگاری و حیات هر چیز ارتباط با منبع و سرچشمه است. سرچشم عزت حقیقی خداوند عزیز است که از سر لطف و کرم، دوستان خود را نیز از آن بهره مند می گرداند. «عزت از آن خدا و رسول و مؤمنان است.»(منافقون(۶۳) /۱۸) زینب (س) هرگز خود را از سرچشم عزت جدا نکرد؛ به گونه ای که حتّی سخت ترین مصائب او را از برپایی نافل شب بازنداشت. امام سجّاد در این مورد فرموده اند: «در آن شب(شب یازدهم) عمّه ام را دیدم که نشسته مشغول عبادت و نماز است.»(محلاتی، ۱۳۸۴، ج ۳، ص ۶۲) خدا محوری عنصر لاینفکّ زندگی حضرت زینب(س) است. ایشان ابراهیم وار از حسین علیه السلام-که از جانش عزیزتر است -می گذرد و در حالی که جانش از فقدان برادر بی قرار است، با نگاه به پیکر خونین برادر می گوید: اللّهمّ تقبّل ه