بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل غفلت از جایگاه کلیدی «مسجد» در نظام شهرسازی مدرن :

مسجد اولین فضای معماری بود که در صدر اسلام و به هنگام مهاجرت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله به مدینه خلق شد و از مصادیق بارز جامعه ی اسلامی گردید و به سبب نقش آفرینی اش در تمامی عرصه ها و شئون جامعه ی اسلامی، گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی را در پی داشت. مسجد به عنوانی مکانی عبادی ـ سیاسی که مسلمانان در آن بزرگ ترین و مهم ترین تصمیمات اجتماعی را می گیرند، همواره مطرح بوده است.

اسلام مسجد را به وجود آورد تا به نیازهای عبادی، آموزشی، سیاسی و نظامی جامعه ی اسلامی جواب دهد. بنابراین مسجد در جامعه ی اسلامی به عنوان وسیله ای مطرح شد که امت را جدای از اینکه از بُعد معنوی پرورش و تزکیه دهد، محلی باشد برای احیای فرهنگی و مذهبی و جامعه را از تهدیدهای داخلی و خارجی در امان نگه دارد.

مسجد دارای آن چنان اهمیتی است که مقام معظم رهبری درباره ی آن فرموده اند: «پدید آمدن هویتی به نام مسجد، نخست در قبا و سپس در مدینه، در شمار زیباترین و پرمغزین ابتکارهای اسلام در آغاز تشکیل جامعه ی اسلامی است.»

مسجد به عنوان بااهمیت ترین فضای معماری اسلامی نیز همواره نقش بسیار پررنگی را در شکل گیری و روند توسعه ی شهرها بر عهده داشته است و جایگاه رفیعی را در حوزه ی فرهنگی و اجتماعی، جدای از حوزه ی شهرسازی پیدا کرده است؛ تا آنجا که در شکل گیری شهرهای جهان اسلام، به ویژه ایران، همواره نقش محوری بازی می کرد و بافت های شهری، حول آن ها نقش می بستند. اما امروزه مساجد ما بر خلاف گذشته، نتوانسته اند با معماری زمان و عصر خود در هم بیامیزند و از لحاظ فرمی و عملکرد ظاهری، همسو و همگام با نیازهای معاصر شوند. از دیگر سو، سیمای کلی شهرهای ما نیز تا حد زیادی عاری از مفاهیم اعتقادی، اجتماعی و فرهنگی شده است و حضور مساجد در شهرها، به عنوان مهم ترین عنصر ساختار شهر، بسیار کم رنگ شده است و نقش آن در سازمان دهی فضای شهرهای اسلامی نادیده گرفته شده است.

مسجد در اسلام

هدف اصلی از تأسیس مسجد و پایه گذاری این فضای دینی عبادت است. این نکته شایان توجه است که در فرهنگ اسلامی، تمامی فعالیت های انسان در وضعیت خاص می تواند رنگ عبادی به خود بگیرد و انسان تربیت یافته در مکتب اسلامی، می تواند به درجاتی برسد که همه ی زندگی او الهی و عبادی شود.

بدین ترتیب، مسجد صرفاً محلی برای ارتباط با خدا نیست، بلکه ارتباط با جامعه و امت نیز در دستور کار قرار می گیرد و یکی از موفقیت های شگفت انگیز پیامبر را باید در همین ارتباط مسجد و مردم یا به تعبیری، پیوند دین و دنیا از طریق مسجد جست وجو کرد.

در کنار جنبه ی فوق، مسجدها نخستین جایگاه دانش در اوایل عصر اسلامی شدند. در آنجا مسلمانان اصول دین و مقدمات اسلام را می آموختند. پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نخستین مسجد خود را در مدینه بنا نهاد تا جایی برای نماز، کانونی برای حکومت و همچنین جایگاهی برای آموختن اصول و ریشه های دین اسلام باشد. هرچند در مساجد تنها به وعظ و راهنمایی و تفسیر قرآن و آموختن خواندن و نوشتن به بی سوادان و مانند آن پرداخته نشد، بلکه دانش های فراوان نوظهوری که در اسلام، پس از کشورگشایی های بزرگ به دست آمد، راهی مسجد شد و در کنار علوم دینی مورد توجه قرار گرفت. آن چنان شد که مسجد رسالت آموزشی و فرهنگی خود را به بهترین وجهی انجام داد و دانشجویان و دانش پژوهان فراوانی از سراسر دنیا به مساجد روی آوردندو دانشمندان و پژوهشگرانی بلندپایه ای از آن طلوع یافتند و این مساجد بودند که نخستین جرقه های پایه گذاری مدارس در جهان اسلام را زدند.

در هر مسجدی کتابخانه ای بزرگ وجود داشت و کتاب های فراوانی، در حوزه های مختلف در آن قرار داشت که معمولاً وقف مسجد بودند. بدین سان از روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله تا قرون بعدی، مسجد دگرگونی هایی در حوزه ی معماری به خود دید و گسترش فراوان یافت و رسالت خود را در انتشار اعتقاد اسلامی و دمیدن روح جهاد برای آماده نمودن رزمندگان و آماده ساختن آنان برای دفاع از میهن اسلامی انجام داد. در پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی خودمان و نیز در زمان دفاع مقدس نیز به خوبی این نقش کلیدی مسجد را می توان دید.[۱]

البته شاید همه ی کارکردهای مساجد در صدر اسلام، در دنیای امروز تحقق نیابد؛ اما باید فرهنگ حاکم بر مساجد به ساختارهای اجتماعی و سیاسی منتقل شود تا از رهگذر آن، جهت گیری همه ی فعالیت های جامعه، جهت گیری الهی و دینی باشد.

جهان بینی اسلامی و فضاهای شهری

حکومت های دینی بر اساس دیدگاه های ایدئولوژیک پی ریزی شده اند و در آن ها، مذهب در کنار دو محور اقتصاد و سیاست در جامعه نقشی بسیار پررنگ دارد. در جامعه ی اسلامی مساجد پایگاه اصلی مذهب به حساب می آیند. از این رو، نقش مساجد در شکل گیری و روند توسعه ی شهری بسیار پررنگ است که با بررسی آن، می توان تأثیر آن و جایگاه فرهنگی اش در توسعه ی اجتماعی را به دست آورد.

معماری و شهرسازی از جهت ساختاری بر دو محور استوار است؛ اول از بُعد تئوریک و ساختار فکری که از گذشته تا کنون دیدگاه های فلسفی حاکم بر جامعه توسط هنرمندان وارد عرصه ی ساخت محیط مصنوع شده است. دوم از نظر تکنولوژی ساخت و عناصر فیزیکی سازنده ی آن که خود در تنوع شکل و رنگ و خلق پدیده های اجرایی در معماری تأثیر بسزایی دارد. با رشد و شکوفایی اسلام، دین و اندیشه های اسلامی به جوامع بشری رسوخ کرد و زیرساخت های فکری و فرهنگی و تمدنی جوامع را تا حد زیادی متحول ساخته است تا آنجا که جوامع مسلمان شده، به فضای عبادتی جدید و هنری نو، مبتنی بر جهان بینی اسلامی، احتیاج پیدا می کنند. معماران مسلمان نیز متأثر از دین جدید به خلق مسجد در ساختار شهرها همت می گمارند و نگاه نوینی به مکان های عبادی در عرصه ی معماری ظاهر می شود و در سرتاسر جهان مساجدی باشکوه با سبک ها و شیوه های متعدد، که متأثر از اوضاع اقلمی و اقتصادی آن هاست، خلق می شوند و در عین تنوع، دارای روح مشترکی هستند. در نتیجه، مسجد در ساختار شهر اسلامی به عنوان مهم ترین عنصر کالبدی شهر، جایگاه ویژه ای می یابد؛ به طوری که توسعه ی اغلب شهرهای اسلامی و سلسله مراتب موجود در آن ها متأثر از مسجد اصلی شهر بوده است.

اهمیت مسجد در شهرهای کهن اسلامی تا آنجا بوده است که واژه ی شهر تنها به جایی اطلاق می شده است که در آن مسجد جامع ساخته شده باشد. این مساجد جامع، بنا بر تفکر اسلامی، در هسته ی مرکزی شهرها ساخته می شدند؛ جایی که نه تنها مرکز مبادلات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه بوده است، بلکه معماری و ساخت و سازمان فضایی آن نیز به صورت چشمگیری با فضاهای دیگر شهر متفاوت است. هرچند که در سایر نقاط شهر نیز مساجدی به ویژه در محلات ساخته می شد.

در نتیجه باید گفت با گسترش دین مبین اسلام و ورود آن به کشورهایی همانند ایران، روند شهرسازی تا حد بسیار زیادی متحول شد. این تغییر و تحول نه تنها از جنبه ی تکنیک های معماری، بلکه بیشتر از جهت تغییر ساختار کالبدی شهرها مطرح است و در این ساختار فضایی جدید، مسجد جای خود را در دل شهرهای اسلامی باز کرد و به عنوان رکن اصلی شهرسازی اسلامی ـ ایرانی مطرح شد. معماران مسلمان ایرانی نیز با تلفیق معماری ایرانی با تفکرات اسلامی، مساجدی عظیم و شکوهمند را به وجود آوردند و سعی فراوانی نمودند که با تکنیک های مختلف معماری و برخی الحاقات، همانند گنبد و مناره، تا آنجا که می توانند به برجسته تر ساختن مساجد در فضای شهری، به عنوان مهم ترین عنصر شهر اسلامی، بپردازند.

جایگاه مسجد در سیمای شهر

جنبه ی دیگر کارکرد مسجد ت