فایل پاورپوینت کامل فرهنگ مذاکره و گفتگو در سیره رسول خدا (ص)

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فرهنگ مذاکره و گفتگو در سیره رسول خدا (ص) :

مقدمه:

مذاکره گفتگویی است دو یا چندجانبه که باهدف دستیابی به یک درک مشترک، رفع اختلافات، یا رسیدن به منفعتی که نتیجه آن گفتگو به ایجاد توافق میان طرفین متکی بر چانه زنی، استدلال و متقاعد ساختن طرف مقابل بینجامد، میتوان پذیرفت که یکی از رایج ترین و عمومیترین ابزار و روش های دیپلماتیک مذاکره و گفتگوی طرفینی در سیره رسول خدا (ص) وجود داشته است.

مذاکره در سیره پیامبر اکرم (ص) امری انکارناپذیر است، زیرا بررسی در سیره پیامبر (ص) نشان میدهد گفتگو ابزاری کارآمد برای نفوذ تبلیغی و گسترش و توسعه اسلام بوده است. به این دلیل به نظر میرسد پیامبر (ص) از گفتگو یا مذاکره بمانند یک راهبرد استفاده میکردند. با همین تاکتیک، پیامبر (ص) برای تحقق اهدافش، یعنی معرفی دین اسلام و نمایان کردن آموزه های آن، در بسیاری از موارد از گفتگو یا مذاکره سود میبردند. پیامبر اکرم (ص) همواره گفتگو و مذاکره را سرلوحه همه برنامه های خود قرار داده است. در این تحقیق، با دسته بندی مذاکرات سیاسی پیامبر اکرم (ص) در سه دسته متفاوت بر اساس نوع عملکرد پیامبر (ص) در هر دسته به آن پرداخته شده است. پیامبر اکرم (ص) مذاکرات گوناگونی داشته است ازجمله مذاکرات دوستانه که خود پیامبر اکرم (ص) پیش قدم بودند؛ به خاطر دعوت، گسترش و توسعه اسلام و نیز خود پیامبر اکرم (ص) این جلسه مذاکرات را ترتیب داده است؛ دسته دیگر صلح طلبانه بوده است که حتی برای رسیدن به یک مذاکره مطلوب اصحاب خود را به میدان خطر فرستاده است؛ دیگری مذاکرات با دشمن که خود دشمنان باعث به وجود آمدن این مذاکرات شده اند و رسول خدا (ص) از هیچ گونه زور و شمشیری استفاده نکرده است. همچنین در کلیه مذاکرات رفتار نرم از خود نشان داده است؛ حتی در مورد دشمنان اسلام که خود آن ها باعث به وجود آمدن آن شرایط شدند، لذا این امر برای پیامبر خدا (ص) پیچیده نبود. این مسلم است مذاکره سیاسی و یا گفتگوهای رسول خدا (ص) ازنظر محققان به دور نبوده است؛ و مطابق بررسیهای به عمل آمده میتوان پذیرفت که مطالعات پرشماری درباره دیپلماسی رسول خدا (ص) صورت گرفته است. لیکن درباره هیچ یک ناظر بر مذاکرات و یا گفتگوهای فرهنگی و اجتماعی نبوده است. در این پژوهش روشی که مدنظر بوده و مقدر باشد به آن پرداخته شود مذاکرات و گفتگوهای سیاسی رسول خدا (ص) است که در این پژوهش به طورکلی دیپلماسی نام گرفته است.

مفهوم و ماهیت مذاکره

مذاکره هرچند اصطلاحی جدید به نظر میرسد، اما واژه ای کهن الگو است که در مناسبات تمدنی و فرهنگی همواره جایگاه داشته است. ابن منظور نشان میدهد که این واژه بر وزن مشورت آمده و گفتگویی دوطرفه است. در فرهنگ های انگلیسی نیز واژه انگلیسی مذاکره در لغت به معنی چک وچانه زدن (باطنی، ۱۳۷۶: ۵۶۴)، جرح بحث و گفتگو، توافق (آریانپور، ۱۳۸۴: ۴۷۳)، مبادله معامله و نقد کردن آمده است (حق شناس، ۱۳۸۶: ۸۴). روش دیپلماتیک که طی آن نماینده کشورها از طریق تماس مشخص مستقیم یا مکاتبه درباره موضوعاتی که ایجاد نگرانی متقابل کرده به بحث میپردازد و برای حل اختلافات پدید آمده در روابطشان تلاش میکنند. مذاکرات دیپلماتیک، دوجانبه یا چندجانبه، قدیمیترین و متداول ترین شیوه حل وفصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی است. اجبار به مذاکره قبل از توسل به زور قرن هاست به یک قاعده تثبیت یافته حقوق بین المللی عرضی تبدیل شده و امروزه در بسیاری از معاهدات که در رأس آن منشور ملل متحد قرار دارند گنجانده شده است. «مذاکرات سیاسی» معمول ترین، آسان ترین و قدیمیترین طریق حل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی است و عبارت است از نوعی ارتباط بین نخبگان سیاسی و دولت ها برای مدیریت تعارض های بین دو کشور و ملت که بدون جنگ و نبرد انجام میگیرد که درنها یت پس از چانه زنیها و بحث های فراوان به یک توافق طرفینی منجر میشود و هدف اصلی حفظ مصالح و جایگاه آن کشور و ملت است. اهداف مذاکره در طول تاریخ دچار تحول شده است (کاظمی، ۱۳۷۸: ۹۹/ حمیدالله، ۱۳۷۶: ۱۶).

اهداف و مبنای مذاکره در فرهنگ اسلامی

مذاکره و گفتگو راهبردیاست سیاسی و فرهنگی که ازنظر اهداف و مطامع آن، در طول تاریخ متحول و دگرگون شده است. برای نمونه، در آغاز اسلام عمدتا برای نشر دعوت دینی به کار میرفت که از طریق مذاکره برای انعقاد صلح، دفاع ازاسلام و توسعه تعالیم دینی دنبال می شد؛ اما در دوره های بعد وسیله ای برای تسهیل تبادل میان ملت ها استحکام روابط تجاری و فرهنگی، مبادله اسیران و رفع منازعات به کار گرفته شد. اعزام سفیران و مبلغان به جاهای مختلف زمینه ساز ورود قبایل مختلف به مدینه شد، لذا از سال ششم قمری مدینه شاهد ورود هیئت های نمایندگی دولت ها، قبایل و گروه های مذهبی بود و سالیانه بر تعداد آن ها و اهمیت مذاکرات پیامبر (ص) و دستاوردهای آن افزوده می شد. پیامبر (ص) با احترام کامل هیئت های نمایندگی را استقبال و باصداقت و قاطعیت با آنان مذاکره میکرد و به آن ها اطمینان می داد که می توانند در کنار مسلمانان از آرامش و امنیت برخوردار باشند. مبنای این مذاکرات در چند اصل اساسی نهادینه شده است که عبارت اند از:

– دعوت به اسلام؛

– مذاکره برای صلح و ترک مخاصمه با دشمن؛

– مذاکره برای مبادله اسیران جنگی پس از خاتمه جنگ؛

– مذاکره در مورد انعقاد قراردادهای مربوط به غرامت و امضای آن ها؛

– مذاکره برای ایجاد حسن تفاهم و جلب دوستی و انعقاد پیمان همکاری در زمینه های مختلف با کشور محل مأموریت (اخوان کاظمی، ۱۳۹۲: ۱۸۲).

یکی از اولین و اصلی ترین کارهای رسول خدا (ص) هنگام ملاقات با سران قبایل آشنا کردن آنان با اسلام و فرایض آن بود. طبق آنچه تبیین شد، میتوان گفت چارچوب کلی همه رهنمودها و مذاکرات پیامبر (ص) با سران و بزرگان قبایل و عشیره ها و مردمان دیگر سرزمین ها نشر اسلام و آشنایی سایر گروه ها با فضایل شرع مقدس اسلام بود که به مکارم اخلاقی و رفتاری پیامبر (ص) مزین شده بود (همان: ۱۸۵)، زیرا گفتمان و ارشاد قبایل و طوایف گوناگون، آن هم از لفظ مبارک پیامبر (ص)، نتیجه ای جز سعادتمندی، نیکویی یا راه چاره برای آن ها در برنداشت و به همین دلیل گروه های مردمی و سران قبایل از مذاکره با پیامبر (ص) خشنود بوده و طبق آنچه پیش تر نیز بدان اشاره شد، همه ساله تعداد ملاقات کنندگان و کسانی که تمایل به این قبیل مجالس و مذاکرات داشتند فزونی مییافت.

مشورت و گفتگو با نخبگان

گاه مقدمه یک مذاکره و گفتگو می تواند بر اصل مشورت و رایرنی هم بنیان شود. در میان اقشار اجتماعی نخبگان و دانایان جامعه هم از موقعیت ممتازی برای قرار گرفتن در حیطه مشورت و گفتکو قرار دارند.در فرهنگ اسلامی اساسا واژه دهات بر جمع نخبگان و نوابغ اطلاق می شد که به دلیل موقعیت ممتاز بعدها این اصطلاح به جامعه محدود و شناسایی از آن نوابغ اطلاق شد. به هر ترتیب به به نظر می رسد در ساختار نظام مدنی عصر پیامبر اکرم (ص) نقش افراد و نخبگان به دلیل تاثیرگذاری بر شرایط بویژه قبائل نادیده گرفته نشده است. برهمین اساس پیامبر (ص) نیز در طراحی مذاکره و گفتگوها سهم بسزایی برای این گروه قائل بودند. لازم به ذکر است که از دیدگاه آن حضرت نخبگان صرفا افراد دارای قدرت سیاسی نبودند، بلکه هر کس یا هر گروهی که به نحوی در میان مردم نفوذ داشت نخبه تلقی میشد و درنتیجه موردتوجه پیامبر (ص) قرار میگرفت. (منتظری، ۱۳۸۸: ۱۲۵) پیامبر (ص) در سال های اولیه رسالت خود با افراد عادی، نخبگان و افراد بانفوذ مذاکره و مستقیما آن ها را به اسلام دعوت میکرد. در گفتگوهای فردی و نخبگانی ملاحظات تبشیری داشتند و با روش های مبتنی بر موعظه حسنه و تکیه بر مبانی فطرت انسانی کسانی را مورد خطاب قرار میداد که زمینه های درونی برای گرایش به توحید و جذب اسلام را داشتند.

رویکرد مصالحه در مذاکرات پیامبر (ص)

صلح را میتوان به معنای پایان دادن به مناقشه (آشتی و دوستی) یا رفتاری متکی بر صلح جویی و به معنای قطع جنگ دانست (معین، ۱۳۸۶: ۷۵۲ – ۷۵۰). مذاکره سیاسی یکی از راه های رسیدن به صلح است، لیکن آنچه مهم به نظر میرسد این است که در فرهنگ سیاسی رسول خدا (ص) گفتگو و مذاکره اصلی انکارناپذیر است. از تاریخ برمی آید که پیامبر اسلام (ص) از برقراری روابط با بیگانگان، ازجمله مخالفان و دشمنان، بهره میگرفت. پیامبر (ص) به این نکته توجه داشت که با ایجاد جو دوستی و روابط مسالمت آمیز میتوان با مخالفان عقیدتی به گفتگو و جدال احسن پرداخت. ایشان همواره کوشش اصلیاش بر روابط حسنه به گونه ای صلح طلبانه بود که در صلح حدیبیه به روشنی به چشم میخورد. درواقع ماجرای حدیبیه یک فتح معنوی بود و در بازگشت از آن سفر پیامبر اکرم (ص) پیشوای مسلمین و تمام اهل مدینه شناخته شد، لذا با این پیمان صلح، حضرت فرصت و امکان آن را یافت که اسلام را همه جا، حتی در مکه، نشر دهد و فتوح خود را هم در تمام جزیره العرب گسترش دهد (زرین کوب، ۱۳۶۹: ۶۰) مذاکره دوستانه مذاکره هرگز تنها یک واژه نیست که به درستی و به دقت معنا شود بلکه اصطلاحی است که بیشتر تلاش شده تا معنایی کلی از آن ارائه گردد لیکن با مراجعه به مطالعات موجود میتوان مذاکره دوستانه به معنای دوستانه رفتار کردن از روی دلسوزی و محبت نسبت به همنوعان و بشردوستانه است معنی کرد. رسول اکرم (ص) بر اساس وحی و تعالیم روش دوستانه را با قبایل عرب و سایر جوامع آن روز در پیش گرفت و مشرکان را با حکمت، منطق، موعظه و بردباری، به یکتاپرستی فراخواند؛ و با برقراری روابط سیاسی و انعقاد پیمان های بی طرفی یا اتحاد با قبایل و مناطق هم جوار، زمینه را برای گسترش دین اسلام فراهم ساخت. آنچه مهم به نظر میرسد اینکه در فرهنگ سیاسی رسول خدا (ص) گفتگو و مذاکره اصلی انکارناپذیر میتوان دانست.

مذاکرات و رهنمودهای پیامبر (ص) با مردمان سایر سرزمین ها

یکی از رخدادهای سیاسی مهم که زمینه ساز تحولات تبلیغی این عصر به شمار می رود. تشکیل نظام سیاسی در مدینه بود. تأسیس دولت میتوانست عاملی تعیین کننده در ایجاد دگرگونیهای سیاسی باشد؛ و دانستن مشروعیت الهی و دارا بودن حمایت های مردمی و مقبولیت عامه از امتیازات دولت سیاسی پیامبر (ص) محسوب میشود؛ و اعزام علی بن ابی طالب و معاذ بن جبل برای دعوت مردم یمن به اسلام که هردو قرین موفقیت بود. از امتیازات منحصربه فرد پیامبر اسلام (ص) بود. پیامبر خدا (ص)، پس از فتح مکه و پیروزی بر قبیله های اطراف آن درنبرد حنین، به گسترش دعوتش پرداخت و ازجمله، معاذ بن جبل را به یمن گسیل داشت. او در حل برخی از مسائل درماند و بازگشت. سپس خالد بن ولید را فرستاد؛ ولی او هم کاری از پیش نبرد و پس از شش ماه اقامت، توفیقی به دست نیاورد. آنگاه پیامبر خدا، علی علیه السلام را فراخواند و او را همراه با نامه ای به آن سو فرستاد (یعقوبی، بی تا، ج ۲: ۸۱)

اعزام سفیر و پیک دعوت به سرزمین یمن

مردم یمن کسانی بودند که اسلام آوردن خود را به اطلاع رسول خدا (ص) رساندند و بنا بر نوشته مورخان پیامبر (ص) پیکی همراه با نامه ای مشتمل بر دعوت به سوی اسلام و خدای یکتا به سوی مردم یمن فرستاد. از امام علی (ع) نقل شده است: «پیامبر (ص) مرا به یمن فرستاد و فرمود: یا علی با هیچ کس جنگ مکن، مگر اینکه اول او را به اسلام دعوت کرده باشید» (طبری، ج ۲: ۳۹۰)رسول خدا فرمودند فرستاده شما، ما را از عقاید شما آگاهمان کرد واسلام شما را به ما رساند. اگر شایستگی نشان دهید خدا و رسولش را فرمان برید و نماز بر پا کنید، زکات بدهید و خمس خدا و سهم رسولش را از غنیمت ها بپردازید و هم زکاتی را که بر مؤمنان واجب ساخت (یعقوبی، ج ۲: ۱۸۶).

اعزام پیک دعوت به همدان

بر اساس مطالعات انجام شده پیامبر اکرم (ص)، حضرت علی (ص) را نیز بر سر قبیل هم پیمان و همسایه بنی حارث در منطقه نجران اعزام فرمودند. نخست پیامبر (ص) خالد را بر سر قبیله همدان فرستاد، اما او در مدت شش ماه اقامت در آنجا کاری از پیش نبرد و بازگشت و سپس علی (ع) روانه شد. قبیله همدان در یک روز اسلام آوردند. خبر اسلام آنان پیامبر (ص) را سخت به وجد آورد، به طوری که از شوق سجده کرد و دو بار با صدای بلند فرمود: سلام بر همدان، سلام بر همدان. بی تردید اسلام همدان کلید فتح جنوب و اسلام آوردن قبایل یمن بود.

ازآن پس وفود (هیئت های نمایندگی) قبایل یمن به تدریج نزد پیامبر (ص) آمدند و اظهار اسلام کردند (غراب، ۱۳۸۸: ۲۰). «همانا من خدایی را که جز او معبودی نیست با شما ستایش میکنم (نزد شما سپاس میگذارم)، اما پس ازآن خبر اسلام شما در بازگشت ما از رم به من رسید، پس شادمان باشید که خدای شما را به راهنمایی خود به راه آورد و البته هرگاه شما گواهی دادید که خدایی جز خدا نیست و محمد بنده و فرستاده خداست و نماز را به پا داشتید و زکات را دادید، به راستی خون ها و مال های شما در امان خدا و امان رسول خدا (ص) است. » (یعقوبی، ج: ۱۹۳)

مذاکره با رئیس مسیحیان ایله

در ماه رجب سال نهم هجرت، وقتی سپاه اسلام وارد تبوک شدند، سپاه روم نیامد و حاضر به جنگ نشد، ولی میان رسول خدا (ص) و چند قبیله صلح امضا شد. ازجمله میان پیامبر (ص) و ایله، شهری کوچک در مرز میان حجاز و شام و در سواحل دریای سرخ که حاکم آنجا یحنه (یوحنا) بن رویه فردی مسیحی بود. همچنین پیامبر اکرم (ص) نامه ای به مسیحیان سینا نوشتند (مقریزی، ج ۱: ۲۴۴ / منتظری مقدم، ۱۳۸۳: ۱۵۹). پیامبر (ص) در نامه به یحنه بن رویه مینویسد: «بنابر گفته ابن هشام «بسم الله الرحمن الرحیم » این تضمینی است از طرف محمد پیامبر خدا (ص) به یوحنا من رعبه و مردم ایلا. به موجب این پیمان کشتیها و وسایل نقلیه، در خشکی و دریا، تحت حمایت و امان خدا و محمد پیامبر خدا (ص) هستند (ابن هشام، ۱۳۶۱: ۵۲۵) و تمام کسانی که همراهشان هستند، چه از شام و چه از یمن، در امان هستند. افرادی که موجب بروز حادثه گردند. اموالشان هرگز مایه نجات آن ها نخواهد بود و هرگاه در اسارت قرار بگیرند، به تملک درآیند. بر مردم ایلا حرام است که مانع شوند یا سد طریق نمایند.»(ابن هشام، ۱۳۶۱: ۸۱۱) جزی های که حضرت بر ایشان قرار داد پرداخت یک دینار در سال به ازاء هر فرد بالغ در ایله بود؛ که با توجه به جمعیت آن ها، این فقره از سیصد دینار بالغ می شد و بر ایشان شرط کردند که هر مسلمانی که بر آنان میگذرد از وی پذیرایی کنند. بر اساس این عهدنامه آن ها مورد حفظ و حمایت مسلمین قرار گرفتند.

مذاکرات پیامبر (ص) با پیروان اهل کتاب سایر شرایع

مذاکره رسول خدا (ص) با یهودیان

یهودیان از همان ابتدا پیامبر اسلام (ص) را رقیب نیرومندی میدانستند که احتمال میرفت عظمت و گسترش دین وی، دین یهود را در منطقه براندازد و به همین دلیل دشمنی خود را آغاز کردند و حتی یک بار درصدد کشتن پیامبر (ص) برآمدند و مرتبه ای نیز دیگر قبایل عرب را بر ضد مسلمانان متفق کردند و زمانی که کار بر مسلمانان سخت شد، پیمان را شکستند و با کافران برای ریشه کنی مسلمانان هم پیمان شدند. بنابر نوشته سیره ابن هشام مسبب اصلی غزوه احزاب را یهودیان میدانند، زیرا این غزوه با تحریک و اقدامات یهودیان شکل گرفت. پیامبر (ص) در آستانه هجرت به شهر یثرب، از چند جهت دشواریهای فراوان را در تشکیل حکومت اسلامی را هموار میکرد.

اول شهر یثرب به لحاظ ناهمگونی میان شهروندان از نظام اداری تهی بود و اصولا افراد و اجتماع یثرب فرهنگ نظم اجتماعی و اداری نداشتند و اینکه رابطه میان قبایل اوس و خزرج و رابطه همه آن ها با یهودیان بر پایه جنگ و خون ریزی بود و لذا امنیت شهر همیشه نگران کننده بود. یکی از اولین کارهایش این بود که عناصر غیرمتجانس و ستیزه جویی را که شهر و اطرافش از آن ها تشکیل شده بود. بانظم به هم پیوند دهد با این هدف منشوری برای مردم صادر فرمود: که ضمن آن حقوق و تعهدات مسلمین، بین مسلمانان و یهودیان به وضوح تعریف شده بود. یهودیان که لحظه ای تحت فشار غیرقابل مقاومت این حرکت قرارگرفته بودند. با شعف پیمان را پذیرفتند. این سند با دقت در کتاب ابن هشام ثبت شده و عظمت واقعی انسان را نشان میدهد. در بخش های مختلف منشور آزادی سعی شده است به پیمان شکنی هشدار داده شود.

بسم الله الرحمن الرحیم، این نامه ای است. از محمد رسول الله (ص) به مؤمنان، خواه قریش، خواه یثرب و همه افراد از هر جا نشات گرفته و از آن ها پیروی کرده، آن ها امت واحد را تشکیل میدهند.

چگونگی جنگ و صلح برای همه مسلمانان یکی خواهد بود. هیچ یک از بین آن ها حق ندارد با دشمنان افراد هم دین صلح کند. یا با آن ها اعلام جنگ کند. از یهودیان هرکس به جمع ما بپیوندد.

در مقابل حملات و آزارها از او محافظت خواهد شد؛ مانند مردم خود ما از یاری و برابری برخوردار خواهد بود. یهودیان شاخه های مختلف: عوف، نجار، حارث، جشم، ثعلبه، اوس و سایرین که در یثرب سکونت دارند. با مؤمنان در حکم یک امت اند. همانند مسلمین در دین خود آزادند. موالی و هم پیمانان یهودیان از همان مصونیت و آزادی برخوردار خواهند بود. کسی که مرتکب جرم و گناهی شود تعقیب و مجازات خواهد شد. یهودیان در دفاع از یثرب (مدینه) در برابر همه دشمنان به مسلمانان خواهند پیوست. شهر یثرب برای همه کسانی که این منشور را میپذیرد منطقه امن خواهد بود. موالی و هم پیمانان مسلمین و یهودیان به عنوان افراد تحت حمایت مورداحترام خواهند بود.

همه مسلمانان واقعی از هرکسی که به گناه، قتل، ظلم و بی نظمی محکوم شده بیزار خواهند بود.

هیچ کس مجرم را پناه نخواهد داد. حتی اگر نزدیک ترین منسوبان او باشد. همه اختلافاتی که در آینده بین پذیرندگان این منشور بروز کند مرجع آن به خواست خدا و رسول الله (ص) است.

مذاکره با سرکشان بنی قینقاع

یهودیان بنیقینقاع با پیامبر (ص) پیمان سازش و عدم تعرض بسته بودند. پس از پیروزی مسلمانان در غزوه بدر، به سبب حسد یا به دلیل دیگری، اولین گروه از یهود بودند که با نقض پیمان خود با پیامبر (ص) بنای سرکشی و نافرمانی گذاشتند. پیمان شکنی یهود بنیقینقاع سبب شدند تا مسلمانان درصدد جنگ با آن ها برآیند. (ابن هشام، ۱۳۶۱: ۳۲۸) زن عرب مسلمانی برای فروش جنسی به بازار یهود بنی قینقاع آمد. به دکان زرگری یهودی رفت. یهودیان با اصرار میخواستند زن روسری خود را باز کند، ولی او امتناع میکرد. زرگر یهودی با دیدن این وضع از جایش برخاست و دامن پیراهن زن را، بدون آگاهی او، از پشت سربلند کرد و به بالای آن گره زد (ابن سعد، ۱۴۱۰: ۱۳۷). زن بیاطلاع از ماجرا به محض برخاستن از جای خود قسمت پایین بدنش از پشت سر یکجا نمایان شد و یهودیان بر او خندیدند. زن از شدت ناراحتی فریاد کشید.

مسلمانی که شاهد اجرا بود به آن زرگر حمله ور شد و او را کشت و در مقابل سایر یهودیان نیز با حمله به آن مرد مسلمان او را کشتند. مسلمانان با آگاهی از فتنه درصدد انتقام برآمدند و بدین ترتیب روابط مسلمانان و یهود بنیقینقاع به هم خورد و جنگی میان آن ها درگرفت. رسول خدا طی گفتگویی با عبدالله بن ابی تصمیم به محاصره خانه های قبیله بنیقینقاع گرفت که پانزده روز به طول انجامید. درنهایت با دستور رسول خدا (ص) آن ها مجبور به ترک باغ و خانه و زندگی خود و خروج از مدینه شدند. این قبیله از خانه و زندگی خود دست کشیدند و به «اذرعات » شام کوچ کردند (ابن هشام، ۱۳۶۱: ۴۸۱).

مذاکره و گفتگو با سرکشان بنی نضیر

این غزوه دومین جنگ پیامبر (ص) با یهودیان مدینه است که در ربیع الاول سال چهارم هجرت اتفاق افتاد. (ابن سعد، ج ۲:۴۳ / ابن هشام، ج ۲: ۱۸۹) چنانکه مورخان نوشته اند رسول خدا (ص) به عهده گرفته بود دیه آن دو مرد را که از بنی عامر به دست عمرو بن امیه کشته شده بود بپردازد.

ازاین رو درصدد تهیه پول خون بها برآمد و به همین دلیل با جمعی از اصحاب خود که علی (ع) و ابوبکر و عمر نیز با آن ها بودند و به نزد یهود بنی نضیر (که در حوالی مدینه سکونت داشتند) آمد و از آن ها برای پرداخت آن خونبها کمک خواست زیرا یهودیان بنی نضیر با رسول خدا (ص) پیمان دوستی داشتند و هم با بنی عامر، آنان به رسول خدا (ص) قول همه گونه کمک و مساعدتی دادند ولی در همان موقع که آن حضرت (ص) در محله آن ها پشت دیوار یکی از خانه های ایشان به انتظار کمک آن ها نشسته بود باهم خلوت کرده و گفتند: شما هرگز برای کشتن این مرد چنین فرصتی مثل امروز پیدا نخواهید کرد. هم اکنون مردی بالای بام این خانه برود و سنگی از بالا بر سر او بیندازد و کارش را تمام کند شخصی از آن میان بنام عمرو بن جحش انجام این کار را به عهده گرفت و بلادرنگ خود را بالای بام رساند تا توطئه یهود را اجرا کند. (ذهبی، ج ۲: ۱۴۸ / محمد بن عمر، ج ۲: ۳۶۲) ولی قبل از آن که او کار خود را بکند خدای تعالی به وسیله وحی رسول خدا (ص) را از توطئه ایشان آگاه کرد؛ و خداوند تبارک تعالی این آیه را نازل فرمود: یا ایها الذین آمنوا ذکروا تعت الله علیکم اذهم قوم أن یبسطوا الیکم ایدیهم فکف ایدیهم عنکم (سوره مائده، آیه: ۱۱)

نکات قابل ذکر در خصوص غزوه بنی نضیر:

۱. یهود بنی نضیر به عنوان یک اقلیت که کاملا در موضع ضعف قرار داشت، به قتل پیامبر اسلام (ص) اقدام کردند.

۲. یهود بنی نضیر به طوری که طرفه پیمان سازش خود را با پیامبر (ص) نقض کردند.

۳. پس از تصمیم و اقدام عملی به قتل پیامبر (ص) که نوعی ایجاد ناامنی و اعلام جنگ بود. به دستور پیامبر (ص) مبنی بر ترک مدینه تا مدت ده روز، توجه نکردند، درحالی که این گونه رفتار پیامبر (ص) یک لطف بزرگ در حق آنان بود.

۴. یهود بنی نضیر در پاسخ به پیام پیامبر (ص) نه تنها حاضر به ترک محل خود نشدند، بلکه رسما به پیامبر (ص) نیز اعلام جنگ دادند.

۵. پیامبر (ص) فقط از طریق محاصره و بدون هیچ گونه درگیری، بر آنان پیروز شد یعنی پیامبر (ص) با یک روش و منش کاملا انسانی، بدون ریخته شدن خون و بدون هیچ گونه درگیری – برخلاف آنچه در جنگ ها معمول است -توانست بر آن غلبه کند؛ و یهود بنی نضیر بدون درگیری یا خسارت جانی، مدینه را ترک کردند.

مذاکره با سران قبیله بنی قریظه

شاید غزوه احزاب سخت ترین جنگ پیامبر اکرم (ص) با کفار و مشرکان باشد. پس از واقعه بنینضیر، سران آن ها که به خیبر رفته بودند، نزد قریش آمدند و پیشنهاد اتحاد برای از پای درآوردن محمد (ص) را دادند. (ابن سعد، ۱۴۱۰: ۵۶۰) کعب بن اسد قرظی رئیس یهود بنی قریظه بود که با پیامبر (ص) پیمان بسته بود، ابوسفیان شخصی به نام حیی بن اخطب را به سراغ آنان فرستاد تا با پیامبر اکرم (ص) نقض پیمان کنند (فاطمی، ۱۳۸۲: ۶۶). رسول خدا (ص) با شنیدن این خبر، رؤسای اوس و خزرج، سعد بن معاذ و سعد بن عباده را به همراه عبدالله بن رواحه و خوات بن جبیر برای بررسی صحت این خبر فرستاد. پیامبر (ص) به آنها فرمود: اگر در بررسیها صحت این خبر را مطمئن شدید در بازگشت آن را با رمز و اشاره به من اطلاع دهید تا مبادا آشکار شدن این خبر موجب پریشانی و اضطراب سایرین شود، ولی اگر این خبر دروغ بود و بنی قریظه همچنان بر عهد و پیمان خود وفادار بودند، آن را به آواز بلند بگویید. هنگامی که این افراد نزد رسول خدا (ص) بازگشتند، سلام کردند و گفتند: «عضل و قاره ». این دو قبیله، عضل و قاره، نسبت به مسلمانان در رجیع عهدشکنی کردند و پیمان شکستند (ابن هشام، ۱۳۶۱: ۳۲۱ / ابن اثیر، ۱۴۱۰: ۱۸۱). بنا بر نوشته ابن هشام، با شنیدن این خبر رسول خدا (ص) دستور داد هر کس مطیع و فرمان بردار خدا و رسولش است، نماز عصر را در بنی قریظه به جای آورد. مسلمانان تا آخر شب همگی خود را از مدینه به مقر رسول خدا (ص) رساندند و محاصره بنیقریظه شروع شد. این محاصره بیست وپنج روز به طول انجامید و درنهایت نیز به تنگ آمدند و تسلیم شدند. بنیقریظه هنگامی که خود را مجبور به تسلیم دیدند، فردی را نزد رسول خدا (ص) فرستاده و تقاضا کردند ابولبابه را برای مشورت درباره کار خود به نزد ایشان بفرستد. حضرت درخواست ایشان را پذیرفت و چون ابولبابه وارد قلعه شد، زنان و کودکان احاطه اش کردند و به گریه و زاری پرداختند. ابولبابه دلش به حال آن ها سوخت و چون بنیقریظه از او پرسیدند: «آیا ما به حکم محمد گردن نهیم؟ » او با اشاره انگشت به حلق خود، به آن ها فهماند کشته خواهند شد، گفت: «آری»، ولی در همان حال متوجه شد به رسول خدا (ص) و م سلمین خیانت کرده است و به همین دلیل با بیرون آمدن ازآنجا مستقیم به مسجد رفت و خود را به ستون مسجد بست (ابن سعد، ۱۴۱۰: ۵۷). با تسلیم شدن بنیقریظه قبیله اوس نزد رسول خدا (ص) آمدند و گفتند: یا رسول الله این ها در مقابل خزرج هم پیمانان ما بوده اند و همان طور که درباره یهود بنی قینقاع، به خاطر خزرج، به نرمی رفتار کردی درباره بنیقریظه، به خاطر ما، به نرمی رفتار کن. رسول خدا (ص) از ایشان پرسید آیا حاضرید فردی از قبیله اوس درباره ایشان حکم کند؟ گفتند: آری. پس سعد بن معاذ را برای حکم دادن در مورد ایشان انتخاب کرد و فرمود هر چه او حکم داد ما همان طور رفتار میکنیم و آن ها پذیرفتند.

پیش از آنکه سعد وارد مجلس رسول خدا (ص) شود به او گفتند: ای ابا عمر، همانا رسول خدا(ص) سرنوشت بنیقریظه را بر عهده تو گذاشته است تا درباره آن ها حکم کنی. (ابن هشام، ۱۶۱: ۳۲۹/ ابن سعد، ۱۴۱۰: ۵۹) سعد از ایشان پرسید: آیا به خدا سوگند میخورید حکم مرا هرچه باشد بپذیرید. گفتند: آری. آنگاه متوجه رسول خدا (ص) شد که در آنجا نشسته بود بدون اینکه ایشان را مستقیما مورد خطاب قرار دهند گفت: آیا کسانی هم که در این طرف هستند حکم مرا قبول دارند. رسول خدا (ص) فرمود: آری. سعد گفت: من به کشتن مردانش و تقسیم اموالشان حکم میکنم. زنان و کودکانشان نیز به اسارت مسلمانان درآیند. رسول خدا (ص) فرمود: «ای سعد آنچه حکم خدا در بالای هفت آسمان بود به همان حکم کردی» (حلبی، ۱۹۷۵: ۶۶۳/ ابن هشام، ۱۳۶۱: ۲۴۰).

مذاکرات پیامبر اکرم (ص) در غزوات

مذاکره در غزوه بدر

چنان که در کتاب مغازی نوشته شده است اولین جنگ پیامبر اکرم (ص) با مشرکان و یکی از مهم ترین جنگ های آن حضرت، جنگ بدر است. این جنگ در ماه جمادی الاول سال دوم هجرت اتفاق افتاد و یاران پیامبر (ص) از ابتدا به قصد جنگ نیامده بودند. پیش از اینکه رسول خدا (ص) فرمان خدا مبنی بر جنگ با دشمنان حضرت احدیت را بدهند، ارتش قریش به میدان آمده بود، زیرا پیامبر اکرم (ص) در آغاز دستور داده بود سپاهیان حمله نکنند تا او فرمان حمله را صادر کند (واقدی، ۱۴۰۹: ۱۲). طبق مطالب این کتاب قبل از جنگ پیامبر اکرم (ص) عمر بن خطاب را نزد مشرکان فرستاد و پیام داد برگردید و دست از این جنگ بردارید، ولی ابوجهل بانگ زد که برنمیگردیم و نقد خود را به نسیه عوض نمیکنیم. با شروع جنگ حضرت فرمود شما آغازگر جنگ نباشید، چون آغازگر جنگ باغی به معنی سرکش (بغی کننده) است و در نظام الهی باغی و متجاوز محکوم به شکست است (همان: ۴۰۰). شیوه تبلیغ رسول خدا (ص) گفتگو و روشنگری بود، ولی دشمنان او به این روش تمایلی نداشتند و از خشونت استفاده میکردند. رسول الله (ص) در عین آماده شدن برای دفاع در مقابل دشمن سعی داشت با قبایل مختلف هم پیمان شود و با این کار از بروز حملات جنگی آنان و هم پیمانی آن ها با دشمن جلوگیری کند.

مذاکره پیامبر (ص) در غزوه خیبر

غزوه خیبر از غزوات پیامبر اکرم (ص) برابر یهودیان در منطقه خیبر در ماه محرم سال هفتم اتفاق افتاد. بنا بر نوشته مورخان، بعد از واقعه بنی قریظه، یهودیان خیبر تصمیم به جنگ با پیامبر (ص) گرفتند. پس از بازگشت از حدیبیه در سال هفتم هجری، به آن حضرت خبر دادند یهودیان خیبر درصدد جمع آوری لشکر برای حمله به مدینه هستند. پیامبر (ص) نیز برای پیشگیری از حمله دشمن، لشگری فراهم آورد و به سوی قلعه های خیبر حرکت کرد. یهودیان بنی قینقاع و بنی قریظه که آزادشده بودند در خیبر تجمع کردند (ابن هشام، ۱۳۶۱: ۳۲۹). با فتح قلعه های خیبر، قبیله خیبر تصمیم به مصالحه گرفتند و حاضر به صلح شدند و نتیجه بحث و مذاکرات این گونه شد که یهودیان بخشی از اموال خود را بردارند و منطقه را ترک کنند. پس از تنظیم قرارداد دوباره گفتند اگر اجازه دهید ما در سرزمین خود بمانیم، چون به کار زراعت آن آشناتریم. پیامبر (ص) درخواست آن ها را پذیرفت و آن ها توافق کردند نصف محصول را به دولت اسلامی بدهند (همان: ۳۳۱) بنابراین وقتی پیامبر (ص) به سوی خیبر رفت نه برای جنگ با آنان بود و نه هدفش مسلمان کردن آن ها، بلکه فقط میخواست جایگاه آن ها را در جامعه روشن کند. هرکدام از قلعه ها که نجنگیدند و حاضر به گفتگو و مصالحه شدند، پیامبر با آن ها گفتگو و مصالحه کرد و دلیل اینکه پیامبر (ص) نمیخواست ضرورتا آن ها را مسلمان کند این است که آنان همچنان پس از جنگ یا پس از صلح بر دین خود باقی ماندند. ما مواردی سراغ نداریم که پیامبر (ص) به زور آن ها را مسلمان کرده باشد.

مذاکره در غزوه احد

در نزدیکی کوه احد و شمال غربی عربستان، میان سپاهیان اسلام به رهبری پیامبر اسلام (ص) و سپاه مکه به رهبری ابوسفیان درگرفت. بنا بر گفته مورخان رسول خدا (ص) اصحاب را جمع کرد و در گفتگو با ایشان آن ها را بین ماندن یا خروج از شهر مخیر کرد، بااین حال حضرت مایل به حضور مردم در شهر بودند و اینکه قریش را به حال خود بگذراند. اگر قریش خارج از شهر میماند کاری از پیش نمیبرد، ولی در صورت ورود به شهر مسلمانان از شهر دفاع خواهند کرد و در صورت نیاز خواهند جنگید. عبدالله بن ابی با نظر پیامبر (ص) موافق بود (ابن هشام، ۱۳۶۱: ۶۶۳)، ولی در مقابل گروهی از مسلمانان غایب در جنگ بدر تمایل داشتند غیبت خود را در آن نبرد به نوعی جبران کنند به آن حضرت گفتند «یا رسول الله ما را برای جنگ با دشمن از شهر بیرون ببر تا خیال نکنند از آن ها ترسیدیم یا از روی ضعف و ناتوانی در شهر مانده ایم. » جوانان مهاجر و انصار که شیرینی و پیروزی بدر را چشیده بودند نیز خواهان جنگ بیرون از شهر مدینه بودند تا به ترس و بزدلی متهم نشوند (طبری، ۱۹۶۷: ۵۰۳/ ابن کثیر، ۱۴۰۷: ۱۲). عبدالله بن ابی به خارج نشدن از شهراصرار داشت و بیان کرد یا رسول الله، در مدینه بمان و بیرون نرو، چون پیش تر نیز هرگاه هنگام حمله دشمن از شهر خارج شده ایم بر ما پیروز شده اند، ولی با ماندن در شهر توانسته ایم آن ها را شکست دهیم. بااینکه رسول خدا (ص) نیز موافق ماندن در شهر بود، به دلیل پافشاری آن ها در خروج از شهر، عاقبت آن حضرت را نیز با