فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱)

با فایل فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) شامل 103 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه فی رؤیه غاستون بوتول (۱) :

ابوزید، عبدالرحمن بن محمد بن محمد، ابن خلدون (۷۳۲ / – ۸۰۸ه . ۱۳۲۲- ۱۴۰۶م) احد کبار علماء الاسلام البارزین، له کتاب «العبر و دیوان المبتدا والخبر فی ایام العرب والعجم والبربر» فی سبعه مجلدات، الا ان المقدمه التی کتبها لهذا الکتاب تعتبر من اروع ما کتب فی الفلسفه والتاریخ وعلم الاجتماع، بل ان اسمه لم یشتهر الابسبب تلک المقدمه القیمه بحیث ان مقامه الفلسفی کاد ان یختفی تحت شعاع تلک المقدمه .

منذ اکثر من قرنین عرف الاوروبیون مؤلفات ابن خلدون واخذوا یدرسون آراءه، بینما لم یمض علی معرفتنا به اکثر من اربعه عقود . لقد الفت کتب عدیده وکتبت مقالات کثیره حول آراء ابن خلدون الرفیعه، الا ان هناک نکات ما زالت غیر مکشوفه فی آرائه، وهذا الامر یتطلب مزیدا من دراسه هذه الشخصیه الفذه .

من بین الکتب التی کتبت حتی الآن عن ابن خلدون یمکن ان نشیر الی «فلسفه ابن خلدون الاجتماعیه » ^(۲) تالیف العالم بعلم الاجتماع الشهیر، الفرنسی، غاستون بوتول ^(۳) الذی الفه فی سنه ۱۹۳۰م . وبما ان هذا الکتاب لم یترجم بعد، فقد سعیت فی هذا البحث ان اشیر الی اهم النکات ونقدها وتلخیصها .

هنالک، کما قلنا، اسئله کثیره تدور حول شخصیه ابن خلدون وآرائه، مثل :

هل نجح ابن خلدون فی تاسیس علم جدید؟

هل لفکر ابن خلدون و تاسیسه هذا العلم الجدید جذور اسلامیه، ام انه خارج هذا المیدان ؟

علی الرغم من وجود جذور کثیره من الآراء الغربیه فی الفلسفه و علم الاجتماع فی افکار ابن خلدون، لماذا اصیب بالتوقف الفکری و لم یستطع تاسیس مدرسه فکریه جدیده؟

هل کان تمسک ابن خلدون بالشریعه والسنه الاسلامیه هو السبب فی ذلک، ام الضغوط السیاسیه وتحمله الاذی فی زمانه لم تسمح له بتنظیم افکاره وطرحها .

هذه اسئله یحاول هذا الملخص بیانها علی قدر الامکان .

الکتاب یقع فی عشره فصول ستقوم هذه المقاله بشرح النکات المهمه فی کل فصل، ثم تشیر الی آراء بعض العلماء فی هذا الکتاب واخیرا الی النتیجه ونقد قصیر .

الفصل الاول: حیاه ابن خلدون

یقوم بوتول فی هذا الفصل بشرح بعض الکلیات والخصوصیات فی حیاه ابن خلدون متطرقا لزمانه ومکانه، وهو یری انه لو لم یکن الا القسم التاریخی من «مقدمه » ابن خلدون لکفاه ذلک فخرا مشرفا، اذ لولا ذلک القسم لبقی تاریخ شمال افریقیا، من الفتح الاسلامی حتی القرن الرابع عشر المیلادی، مظلما داجیا .

بوتول یعتقد ان دور ابن خلدون ارفع بکثیر من مجرد النقل، ویقول :

فی البدایه کان یرید ان یکتب تاریخ البلد الذی یعیش فیه، فکانت النتیجه انه کتب تاریخیا عالمیا فریدا فی بابه لفت الیه الانظار فی تلک الفتره من تلک الحقبه فی البلدان الاسلامیه .

کذلک کان یرید ان یضع کتابا فی الفلسفه لتحلیل معلوماته التاریخیه . وهنا حصل امر فرید، امر لا نظیر له بعد مشاهیر فلاسفه الیونان . ^(۴)

یقسم بوتول «مقدمه » ابن خلدون الی عده اقسام:

۱ . محاوله النقد التاریخی .

۲ . شرح عام للظواهر الاجتماعیه .

۳ . دراسه القوانین التی تتحکم فی التطورات الاجتماعیه والسیاسیه .

بهذا المنظور کان ابن خلدون ینوی ان یسمو بمعارفه التاریخیه بما اطلقنا علیه بعد ذلک اسم القوانین التاریخیه، لا عن طریق النقل والاحصاء طبعا، بل کان یرید ان یفهم اساس الملل ^(۵) و کنهها ویمیزها، وان یتعرف اسباب الحوادث واختلافاتها وتشابهاتها مما کان یمکن ان یعثر علیه بین تلافیفها .

بوتول یری ان ذلک کان امرا معقدا و یعتقد ان هذا التعقید یمکن ان ینحل عندما نعلم ان فاعله لا یعلم شیئا عن اشباهه فی ازمان اخری .

کان ابن خلدون یعیش فی اواخر القرون الوسطی، ای فی عصر الانهیارات والتحولات الکبری فی النظم، و عصر التنور فی اوروبا وبدایه عصر النهضه، تلک الفتره التی کانت معکوسه بالنسبه لشمال افریقیا حیث کانت وتسیر القهقری . بوتول یشرح الوضع المتردی والمنحط لتلک المنطقه ویقول ان ذلک کان سببا فی ظهور شخصیه مفکره مثل ابن خلدون .

لقد حمل ابن خلدون آراءا متباینه عن بعض شخصیات عصر النهضه فی ایطالیا . فی البدایه کان اشخاص من اهل الدرس و الفن، ثم اشخاص من اهل الحرب، اوجدوا فیه رغبه عارمه فی الحصول علی السلطه، کما اوجدوا فیه الرغبه فی البحث والتفکیر ^(۶) .

یعتقد بوتول ان تلک الرغبه هی التی ادت الی ان یقوم ابن خلدون، فی تلک الظروف القلقه المضطربه و الحیاه السیاسیه المتناحره، بخلق «مقدمته » العظیمه التی یقول عنها بوتول انها جدیره بان تکون مقدمه لدراسه التاریخ .

الفصل الثانی: «المقدمه »

یضع المؤلف لهذا الفصل العنوان التالی «علی الرغم من معرفه ابن خلدون التاریخیه الواسعه، فان «المقدمه » تعتبر بمثابه تاملات فریده فی بابها عن تجربته فی شمال افریقیا» .

یری بوتول انه اذا ما قام فیلسوف باکتشاف طریق لاحب جدید لحل المعضلات، یطرح السؤال التالی نفسه: ما هی السبل التی ادت بهذا الفیلسوف الی اکتشاف ما اکتشف؟ و هذا یؤلف فصلا مهما جدا فی الفلسفه المعاصره الجدیده . لذلک یقوم المؤلف ببذل المساعی متتبعا مسیره ابن خلدن الفکریه التی اوصلته الی عرض طرقه الجدیده، ^(۷) لکی یستطیع ان یصور ابداعاته و خلاقیته الفکریه ویشرحها، وهو یعتقد ان «المقدمه » ذات اصاله عالیه لا یدانیها ای اثر فی الادب الشرقی .

کما ان فلسفه العرب، بعد ان ادت دورها الابداعی فی تلک الحقبه من الزمن، کانت تمضی دور افولها فی قفص التعصب ^(۸) والاضطرابات، و لم تستطع . فی ذلک الجو من الحروب الصلیبیه والاضطهاد الدینی، ان تجد جوا یساعدها علی التامل و التعمق الفلسفی والبحث العلمی . ان التوجه العقلانی عند ابن رشد و ابن میمون والمؤلفات التی کانت تتحدث عن السلطه والاخلاق والعلوم الاجتماعیه، اخذت تتجه نحو ما وراء الطبیعه، والالهیات، والعلوم الطبیعیه . فی ظروف کهذه توجه ابن خلدون الی دراسه المجتمع . و علی الرغم من ان مساعیه لم تکن قائمه علی الاسلوب الایجابی، لکنها کانت، علی الاقل، قائمه علی المشاهده ^(۹) التی استخدمها اسلافه من کبار الفلاسفه العرب فی العلوم الطبیعیه والطبیه استخداما موفقا .

هنا لابد من القول اننا بعیدون عن اسلوب النقد ^(۱۰) الذی ظهر بعد ذلک فی اوروبا، کذلک لا وجود للبحث الاستدلالی . بوتول یتفق مع مونیه ^(۱۱) فی ان الامثله التی یضربها ابن خلدون لاسناد نظریاته لیست ادله، بل هی صورا کان فیلسوفنا یمیل الیها کاسلوب فی النقد الایجابی لکی یحصل علی صور صادقه ومتلقیات واضحه الا ان هذا المیل نفسه حمل ابن خلدون علی الاتجاه نحو العینیه التی کانت فی ایامه متقدمه .

فی التحلیل الذی یقدمه بوتول عن ان ابن خلدون لم یکن من الطلائع فی اسلوب العینیه یقول لانه لم یکن قد اطلع علی کتاب «السیاسه » لارسطو و کتاب «الجمهوریه » لافلاطون . والجدیر بالذکر قوله :

فی الواقع لا یمکن اعتبار ابن خلدون طلیعه هذا الاسلوب بین معاصریه ولا بین الماضین الاقربین او الاقدمین، بل هو ادام استمراریته . وذلک لانه لم تکن له علاقه بمفکری العهد القدیم حتی یتمکن من ان یزین کتاباته بالتفاسیر والتحشیات التی خلفوها بمثلما فعل الفلاسفه العرب بالاستفاده من «ارغنون » ارسطو .

کتابان من العصر القدیم کان یمکن ان تلهم ابن خلدون ولکنه لم یکن قد رآهما: کتاب «السیاسه » لارسطو والذی لم یکن معروفا یومئذ . و فی الوقت نفسه لم یکن یعرف توسیدید ^(۱۲) (الذی کثیرا ما قارنوه به) ^(۱۳) .

وبما ان فیلسوفنا لم یستلهم من احد فی کتابه المقدمه، فینبغی ان نری ان کان ما نعرفه عن المقدمه یدل علی «شرقیه » ابحاثه و علی انها نقطه انعطاف فی فهمه وادراکه ام لا، حسب قل بوتول .

فی نظری ان فیلسوفا یدعی الابلی کان له اکبر الاثر فی ابن خلدون، ذلک الفیلسوف الذی یمتدحه ویثنی علیه واصفا ایاه بالاستاذ الکبیر فی العلوم العقلیه . کان الابلی منطقیا، فیتبین ان ابن خلدون لم یتاثر فی مرحله البلوغ باحد من رجال الکلام او العرفان او الحقوق، بل تاثر بمنطق عقلانی .

فیما یتعلق بالجوانب السلبیه فی ابن خلدون وتتبعه العلمی، یقول بوتول :

انه لا یعتقد ان ابن خلدون کان یعرف لغه اجنبیه، لانه لم یشر الی ذلک فی تاریخ حیاته، ولا کتب شیئا بلغه اجنبیه ولا ترجم منها . کما انه کان فی سکوت یکاد یکون مطلقا تجاه اوروبا المسیحیه، حتی انه فی بحث قصیر عن اداره البابا واجهزته الحکومیه، لا یلبث ان یعتذر عن الخوض فی موضوع «یخالف الدین » . لم یکن ابن خلدون یعرف شیئا عن الاصول النظریه للمسیحیه، فهو علی الرغم من سکناه فی مملکه مسیحیه، یصفها ببلاط پییر الظالم ^(۱۴) .

ولا بد من الاعتراف بانه کان ذا صفه نراها مضاعفه فی العلماء الشرقیین، فقد کان ینفی عن مؤلفات الاجانب وفکرهم وعلومهم کل اتجاه نفعی .

کان ابن خلدون قلیل المعرفه بالتاریخ القدیم، الامر الذی طبعه بالسذاجه والتساهل، وحمله علی التوسل بالاساطیر الشعبیه بحیث انه نسب بناء بعض البنایات التاریخیه الی کائنات اسطوریه (الغیلان .)

انک لتجد امثال ذلک فی کتاباته . و لم یعن ابن خلدون بتاریخ اوروبا ولا الشرق الاقصی، فقوانینه التاریخیه مستقاه کلها من تاریخ شمال افریقیا، فهو یعرف ساحه شمال افریقیا واللاعبین علی مسرحها، واذا ما ذکر سایر الدول الاسلامیه والبلدان المفتوحه فانما یذکرها علی وجه العموم ولما بعد اسلامها، وهذا ما حدد میدان تحلیلاته، وبذلک کانت الاستنتاجات والاستدلالات فی المقدمه ناجمه عن الظروف التاریخیه الخاصه بدول شمال افریقیا، خاصه وانه کتبها خلال کتابه تاریخ البربر، هذا ما یعترف به ابن خلدون نفسه ^(۱۵) .

الفصل الثالث: هدف کتابه المقدمه

تعریفه التاریخ وخصائص اسلوبه

یعتبر بوتول المقدمه سعیا لنقد تدوین التاریخ الشرقی نقدا تاریخیا حتی ذلک الحین، هذا بالدرجه الاولی، وبالدرجه الثانیه، یری انها، باعتبارها علم الاجتماع سعی لتفسیر الظاهرات الاجتماعیه . فمن هذه الناحیه، حیاه الجتمعات حدث و فعل ^(۱۶) . والموضوع عند ابن خلدون هو دراسه هذا الفعل نفسه واساس وجود المجتمعات والمشاهده لیدرک العوامل والاسباب للاختلاف الموجود بین مختلف الاقوام الاجتماعیه وانواع حیاتهم . وهذا ما یجر المؤلف الی اختبار تاثیر ظروف السکن فی الحیاه الاجتماعیه، والی دراسه کیفیه ظهور الظاهرات الاقتصادیه وتفسیر بعضها والقوانین التی تحکمها .

ویمکن ان نتصور هدفا ثالثا لکتابه المقدمه هو بیان قاعده تلخص فی ذاتها تطور السلطات وتحولاتها و بعباره اخری، المجتمعات اجساد سیاسیه، وهی تؤلف الدول و تنطبق علی الخصائص الجغرافیه والاقتصادیه للجماعات .

ابن خلدون، الذی کان طوال حیاته رجل سیاسه، یتجه بکلیته الی هذه الاحداث محاولا استخراج نظریه عامه، وبالمثابره علی الدرس والبحث یتوصل الی اساس الحکم واتساعه فی الزمان والمکان وقانون تغیر السلطات .

کان هذا فی الوقت الذی لم یکن ابن خلدون یعرف شیئا عن مناظرات افلاطون بشان الدوله، ولا عن «سیاسه » ارسطو، وبعدم اطلاعه علی الطلائع الذین سبقوه، کان یعتبر نفسه مخترعا ومبدعا لفکره ممتازه ^(۱۷) علی الرغم من ان فی ابن خلدون جوانب من النبوغ الفکری من غیر معارض، فان بوتول، بالنظر لتجاوز ابن خلدون سنه کتابه التاریخ یومذاک، والقیام بدراسه ما یعتبر الیوم القوانین التی تحکم المجتمعات الانسانیه و تطور الدول، یعتبره مبدعا وخالقا صادقا ذاتیا وتلقائیا، و یعتقد، الی حد ما، ان هذه النظره یشم منها رائحه نقد جدید، و یری ان سعی ابن خلدون سعیا جادا فی کتابه التاریخ ما یزال امرا مهما وذا معنی، لکنه یری ان اسلوب ابن خلدون لم ینعکس فی الشرق، بل استحال الی رسائل و کتابات میته .

من الانتقادات المهمه التی یوجهها بوتول الی ابن خلدون و یعتقد ان احدا لم یعن به هو ما یلی:

قد یمکن توجیه النقد الی ابن خلدون صحیحا فی انه کتب اکثر مؤلفاته (باستثناء المقدمه التی کتبها ایام تقاعده وتاملاته) فی جو مشحون بالدسائس والتآمر فی محیط محدود ضیق فی افریقیا . اهم کتبه التاریخیه الصرف، مثل تاریخ البربر الذی کتبه حت سلطه سیاسیه وبتکلیف من حکام تونس (بنی حفص .) لذلک فالکاتب المجبور لم یکن ملزما بالاستعجال فحسب، بل کان مجبورا علی ترجیح الامیر . ای انه کان علیه ان یلتزم الذوق واسلوب الکتابه الرائج فی ذلک الزمان والمکان .

مما کان ینسجم مع رغبه المکلف بکلمه، انه کان بصوره غیر مباشره یقوم بواجب مؤرخ البلاط بکل ما فی ذلک من الاعمال غیر المرغوب فیها مما کان یقوم بها المتنورون فی البلاط . . . فی نظری ان المقدمه تمثل جانبا من کتابات ابن خلدون التی کتبها باستقلال و عدم تبعیه لاحد هذا مع العلم بان آخرین لا یستثنون حتی المقدمه من التبعیه .

لابد من القول ان ابن خلدون یری ان حقیقه التاریخ هی الاخبار عن المجتمع الانسانی، المجتمع العالمی، الاحوال التی تطرا علی طبیعه هذا المجتمع، مثل التنافر، والتعایش، والعصبیات، وانواع الفتوحات، وانتصار فریق علی فریق، و ما تخلفه هذه العصبیات والانتصارات من نتائج، کتشکیل الحکومات والدول والمناصب والدرجات، وما یحصل علیه الانسان بسعیه و عمله، کالحرف والمعایش والعلم والفنون والعادات وما الی ذلک مما یکون نتیجه طبیعیه لهذا المجتمع ^(۱۸) .

یری المؤلف ان هذا التعریف واسع وکامل ومرتبط بعلم الاجتماع الجدید، و یعتقد ان یتجاوز الحدود الخاصه بالتاریخ، واذا حللنا هذا التعریف نجد فیه بذور جمیع العلوم الاجتماعیه وبراعمها، کما هی فی الوقت الحاضر ^(۲۰) .

یعتقد بوتول ان ابن خلدون رکز دراساته علی ثلاثه انواع من الظاهرات مما کان لها تاثیر فی رقی المجتمعات: الظاهرات النفسیه، و الظاهرات الاقصادیه، والظاهرات السیاسیه .

ان التفسیرات التی یذکرها ابن خلدون لشخصیات التاریخ الاصلیه لا تشبه «البطل » ^(۲۱) کما کان یراه کارلایل ^(۲۲) .

یضیف بوتول: ان هم ابن خلدون الدائم هو ان یکون علی حذر من ان یقول شیئا یخالف الشریعه وتعالیمها، فهو عندما یعرض فکره ما، یورد شروحا مطوله یبین فیها ان فلسفته تنسجم تماما مع السنه الاسلامیه الخالصه . . و هذا ما یکرره بالنسبه للحکم والسیاسه . ان هذا التشدد فی التزام قوانین الشریعه انما یدل علی روح القدریه والجبر فی المقدمه ^(۲۳) .

الفصل الرابع: علم الاجتماع العام والاقتصادی

یعطی ابن خلدون الاولویه للجوانب الاقتصادیه التی تقوم الحیاه الاجتماعیه علیها، وهو یقسم المجتمع بحسب اسالیب الانتاج ^(۲۴) الی: الحیاه المدنیه، والفلاحین القرویین او سکنه الجبال، والعشائر الرحل الذین یربون الماشیه (مثل البربر، والغلمان، والاتراک والترکمان . . . وهذا ما یذکر بوتول بآراء منتسکیو، ویجعله یصف ابن خلدون بانه طلیعه المادیه التاریخیه . .

کاتب هذه السطور یتعجب من ان فیلسوفنا لم یبد وجهه نظره فی الاقتصاد السیاسی الانتزاعی . لم یکن ابن خلدون یعرف شیئا عن آراء الاقصاد الانتزاعی، مثل القیمه، وطرق الکسب ^(۲۵) ، والنقود ^(۲۶) ، واساس حق التملک وغیرها . . یقول بوتول :

عله ذلک ان هذه الآراء لا تنسجم مع قدریه ابن خلدون، کما ان نظرته الی المجتمع تشبه نظریات اصحاب اصاله المجتمع ^(۲۷) . و هو یعتقد انه کلما ازدادت النفوس اقتربت الدوله من اوجها وابتدات مرحله انحطاطها .

یقول بوتول :

یرسم ابن خلدون صوره اقتصاد یمکن ان نسمیه بالاقتصاد الساکن ^(۲۸) الذی لا انعطاف فیه ^(۲۹) . . . وهو یری ان هذا یحدد ابتکارات الافراد ^(۳۰) .

الفصل الخامس: علم النفس الاجتماعی

یقول بوتول:

ان ابن خلدون یری ان الخصائص النفسیه لکل امه ناجمه عن الظروف والاوضاع والاحوال المادیه لافراد تلک الامه، وهو یری ان تلک الاحوال اکتسابیه عن طریق التربیه والتعلیم . . . یقوم بوتول بعقد مقارنه بین ابن خلدون و دوغوبینو ^(۳۱) الذی کان یعتقد ان فتوحات الاقوام کانت ناجمه عن تفوقها العنصری، مثل ابن خلدون . . یری بوتول ان القبائل الرحل فی شمال افریقیا حالت دون قیام حاله مشابهه للاقطاعیه الاوروبیه، اذ ان الایمان بالمساواه الاسلامیه ^(۳۲) کان یحملها علی الثوره والعصیان، الامر الذی ابقی المنطقه فی شکلها السیاسی الاقتصادی البدوی . کما یمکن ان نلاحظ فی آراء ابن خلدون «قوانین التقلید» التی قال بها غبریل تارد ^(۳۳) ، وهی ان الناس اذا اجتمعوا یمیلون الی ان یقلد بعضهم بعضا:

الاقوام المغلوبه تمیل الی تقلید الشعایر والآداب والرسوم والعادات التی تاتی بها الاقوام الغالبه ^(۳۴) . . .

الفصل السادس: عل النفس السیاسی

بعد ذلک یدرس ابن خلدون کیفیه قیام الامبراطوریات و کیف ان بعض الملل التی تبلغ مرحله من التمدن والحضاره تفرض قدرتها او معرفتها علی الملل الاخری . بوتول یعتقد ان الوطنیه بمعناها المعروف الیوم لم تکن مالوفه فی ذلک الزمان والمکان، وانما الاتجاه الدینی کان هو الاقوی .

یدعی بوتول انه لم یکن فی الدول الاسلامیه نظریه ثابته للحکم، وان القرآن قد سکت عن هذا الامر، کما ان غیاب هذا الامر من الکتاب المقدس ادی الی ظهور نظریات بهذا الشان عامه او هی نظریات تسوغ آله الحرب ^(۳۵) ، او تسوغ حاله موقته ^(۳۶) .

بعد الیونانیین، کما یری بوتول، لم یظهر مجتمع واع ^(۳۷) تابع للحکمه والشوری . . و فیما یتعلق بالسلطه السیاسیه، یبدو ان ابن خلدون اتجه فقط الی الملکیه الشرقیه ^(۳۸) ، ای الاستبداد النظری ^(۳۹) ، واستغلال عامه الناس علی ید الحاکم واعوانه وانصاره . یقول بوتول ان ابن خلدون لم تکن له نظریه متمیزه عن الحکم انه یعترف بضروره وجود سلطه حاکمه ولکنه لا یشیر الی نوعها . . کما انه لا رای له فی الحکم التعاقدی ^(۴۰) القائم علی الحوار الحر والابحاث المطوله . لفظه الامبراطوریه تعنی عنده استغلال الاقلیه للاکثریه، والسلطه السیاسیه عنده وسیله للاستغلال، الا انه