فایل پاورپوینت کامل فلسف? احسان در آموزه های اخلاقی اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فلسف? احسان در آموزه های اخلاقی اسلامی :

اشاره

احسان، از جمله ارزشهای جامع اسلامی و از مفاهیم بنیادین و پُردامن قرآن کریم است. خداوند در قرآن با عبارت: «إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسان»؛[۱] همگان را به احسان فراخوانده است: به نظر می رسد؛ ذکر احسان در کنار عدالت در این آیه، شاید از آن جهت باشد که بسیاری از مشکلات جامعه با دادورزی برطرف نمی گردد، بلکه نیازمند نیکوکاری است.

احسان، از آن دسته آموزه های وحیانی است که بازتاب گسترده ای در فرهنگ و اندیش اسلامی یافته است. فقیهان برای استنباط احکام فقهی به شکل گسترده ای به آیات و روایات “احسان” استناد کرده اند.[۲]

از نگاه اسلام، احسان از تکالیف اخلاقی مهم و اساسی در تعاملات اجتماعی به شمار می آید. به این جهت، در منابع اخلاقی و عرفانی، به پیامدهای احسان و آثار غفلت از آن در فرایند سلوک و تکاملِ اخلاقی، اشارات فراوانی شده است.

مفهوم شناسی احسان

بررسی آیات قرآن کریم نشان می دهد که احسان، متناسب با چگونگی کاربرد آن، در سه معنا به کار رفته است: انجام کار نیک، نیکی کردن به دیگری و انجام کاری به شکل کامل آن.

دو معنای نخست با مصادیق گوناگون دربار روابط مختلف انسان با خدا، خود و دیگران کاربرد دارد، ولی مفهوم اخیر فقط دربار خداوند به کار رفته است.[۳] مثلاً خداوند در دعوت به نیکوکاری فرمود: «اَحْسِنْ کمَا اَحْسَنَ اللهُ إِلَیک»؛[۴] «(به دیگران) نیکی کن، همان گونه که خدا به تو نیکی کرده است!»[۵]

و نیز فرمود: «أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یحِبُّ الْمُحْسِنینَ»؛[۶] «نیکی کنید که [بی تردید] خداوند نیکوکاران را دوست دارد.»

در تهذیب اللغه نیز «احسان” برابر «اساءه» (بدی کردن، ناسزا گفتن، زیان رساندن) قرار داده شده است.[۷]

راغب اصفهانی هم «احسان» را «الإنعامُ عَلَی الغیر» دانسته[۸] و نوشته است: «الإحسانُ أن یقابِلَ الْخیرِ بِأکثَرِ مِنْهُ، وَ الشَّرُّ بِأقَلِّ مِنْهُ؛ احسان این است که خیر با پاداشی بیش تر از آن روبه رو شود و شرّ با کم تر از آن.»[۹]

فرانکنا، از فیلسوفان اخلاق، می نویسد: گمان می کنم چهار چیز در اصل نیکوکاری وجود دارد: ۱. نباید شرّ یا آسیب رساند؛ ۲. باید از شرّ یا آسیب جلوگیری کرد؛ ۳. باید شرّ را از میان برکند؛ ۴. باید نیکی کرد یا خیر رسانید.[۱۰]

بنابراین، احسان وسیع تر و عمومی تر از انعام است و احسان در جایی معنا می یابد که تعامل و طرف مقابلی وجود داشته باشد.

موقعیت و گستر احسان

آنچه از روایات استفاده می شود این است که نیکی کردن به دیگران در سه موقعیت زیر انجام می پذیرد:

الف) نیکی کردن به فردی که به ما خیر یا شرّ رسانده است (نیکی ابتدایی)؛

ب) نیکی کردن به فردی که به ما نیکی کرده است (نیکی پاداشی)؛

ج) تلافی بدی فردی به کم تر از آنچه وی در حقّ ما انجام داده است (تلافی بدی به بدی کم تر).

خوبی صورتهای یاد شده توسط خردمندان اثبات شده است و از نظر اسلام، نیکی کردن در دو موقعیت، بسیار ممتاز است:

۱. نیکی کردن به دیگران، بدون چشمداشتِ پاداش (نیکی ابتدایی رایگان)؛

قرآن، همگان را به نیکی کردن به دیگران، بدون چشمداشتِ پاداش دعوت می کند و نیکی به خویشان، یتیمان، بیچارگان، همسایگان دور و نزدیک، دوستِ همنشین، در راه ماندگان، بردگان و پرهیز از خودپسندی، فخرفروشی و بخل ورزی با آنان را از مصادیق نیکی به دیگران می شمارد: «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکوا بِهِ شَیئاً وَ بِالْوالِدَینِ إِحْساناً وَ بِذِی الْقُرْبی وَ الْیتامی وَ الْمساکینِ وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ ما مَلَکتْ أَیمانُکمْ إِنَّ اللَّه لا یحبُّ مَنْ کانَ مُخْتالًا فَخُوراً»؛[۱۱] «و خدا را بپرستید! و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید! و به پدر و مادر، نیکی کنید؛ همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان، و همسایه نزدیک، و همسایه دور، و دوست و همنشین، و واماندگان در سفر، و بردگانی که مالک آنها هستید؛ زیرا خداوند کسی را که متکبر و فخرفروش است، (و از ادای حقوق دیگران سرباز می زند) دوست نمی دارد.»

۲. نیکی به کسی که به ما بدی روا داشته است (نیکی در برابر بدی).

خداوند در قرآن کریم هنگام معرفی «اُولُوا الْاَلْباب» می فرماید: «وَ یدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَهِ السَّیئَهَ أُولئِک لَهُمْ عقْبَی الدَّارِ»؛[۱۲] «[آنان کسانی هستند که] با حسنات، سیئات را از میان می برند. پایان نیک سرای دیگر، از آ نِ آنها است.»

علامه طباطبایی(ره) در تفسیر این آیه می نویسد:

«ماد “درأ” به معنای دفع است… مثل این که به کسی ظلم کرده باشند و ایشان با عفو و احسان تلافی کند؛ و یا به ایشان جفا کرده باشند؛ ایشان به حُسن خُلق و گشاده رویی، جبران نموده باشد؛ و یا منکری دیده و از آن نهی کرده و یا ترک معروفی سراغ داشته، بدان امر کرده است. هم اینها “درأ” (دفع) سیئه به حسنه است، و دلیلی از ناحی لفظ آیه که دلالت کند به خصوص یکی از اینها، وجود ندارد.»[۱۳]

حضرت علی(ع) فرمود: «مِنْ کمَالِ الْإِیمَانِ مُکافَاهُ الْمُسِی ءِ بِالْإِحْسَانِ؛[۱۴] از [نشانه های] کمالِ ایمان، این است که بدی کننده را به نیکی، پاداش دهی!»

امام علی(ع) پیشتاز این خصلت بود. معاویه شخصی را برای کشتن علی(ع) اجیر کرد. او به کوفه آمد ولی قبل از هر گونه اقدامی، امام علی(ع)، نیتِ او را گفت. او اظهار پشیمانی کرد. امام(ع) به قنبر دستور داد آذوق بازگشت او را بدهد.[۱۵]

حضرت علی(ع) پیش از شهادت به فرزندانش سفارش کرد به ابن ملجم ستم نکنند و غذا و مکان مناسب برای خواب در اختیار او قرار دهند: «أطِیعُوا طَعَامَهُ وَ اَلِینُوا فِرَاشَهُ؛[۱۶] خوراکش را خوب و بسترش را نرم کنید!»

امام زین العابدین(ع) در مناجات با خداوند، در حقّ همسایگان خود، چنین درخواست می کند: «وَ اجْعَلْنِی اللَّهُمَّ أَجْزِی بِالْإِحْسَانِ مُسِیئَهُمْ؛[۱۷] بار خدایا، مرا توفیق ده که بدکارشان را به احسان پاداش دهم.» چنین درخواستی از سوی امام سجاد(ع) در پیشگاه الهی، نشان از جایگاه بلند «احسان به بدکاران ” در منظوم اخلاقی اسلام دارد؛ که لازم التزام به آن، برخورداری از ایمانِ خالص و داشتن سع صدر است. به گفت مرحوم عابد نهاوندی؛

کو آن کسی که کار برای خدا کند؟بر جای بی وفایی مردم، وفا کند؟هر چند خَلق، سنگِ ملامت بر او زَنَندبر جای سنگ، نیم شبها دعا کند؟[۱۸]

امام صادق(ع) به فرزند جُندَب فرمود: «یا ابْنَ جُنْدَبٍ صِلْ مَنْ قَطَعَک وَ أَعْطِ مَنْ حَرَمَک وَ أَحْسِنْ إِلَی مَنْ أَسَاءَ إِلَیک وَ سَلِّمْ عَلَی مَنْ سَبَّک وَ أَنْصِفْ مَنْ خَاصَمَک وَ اعْفُ عَمَّنْ ظَلَمَک کمَا أَنَّک تُحِبُّ أَن یعفَی عَنْک أَ لَا تَرَی أَنَّ شَمْسَهُ أَشْرَقَتْ عَلَی الْأَبْرَارِ وَ الْفُجَّارِ وَ أَنَّ مَطَرَهُ ینْزِلُ عَلَی الصَّالِحِینَ وَ الْخَاطِئِین؛[۱۹] ای پسر جندب، با آن که از تو بریده، پیوند برقرار کن! و به آن که محرومت کرده، ببخش! و به هر که به تو بدی کرده است، نیکی کن! و به هر که دشنامت دهد سلام کن! و در حقّ آن که با تو دشمن است انصاف ده! و از آن که به تو ستم کرده بگذر! چنان که دوست داری از تو بگذرند، و عفو خدا را در نظر گیر. نمی بینی که خورشیدش بر نیک و بد می تابد و بارانش بر درستکار و تبهکار می بارد.»

همچو خورشید به ذرّاتِ جهان، قسمت کن

گر نصیبِ تو زِ گردون، همه یک نان باشد

پاسخ به یک شبهه

بسیاری از مردم معتقدند که نیکی کردن به نااهلان، کار بیهوده ای است و آنان در مقابل خوبیها، بدی روا می دارند و ارزش احسان را درک نمی کنند. از نظر آنان، نیکی کردن به نااهلان، «ترحم بر پلنگ تیزدندان» است و نه تنها فایده ای ندارد و بلکه ضرر هم دارد.

در پاسخ به این شبهه به سخن خداوند متعال در قرآن کریم اشاره می کنیم که فرمود: «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ الَّذِینَ هُمْ مُحْسِنُونَ»؛[۲۰] «خداوند با افرادی است که تقوا پیشه کرده اند، و افرادی که نیکوکارند.»

از این تعبیر استفاده می شود که تقوا و احسان، هر یک سبب مستقلی برای موهبتِ نصرت الهی و ابطال مکر دشمنان دین و دفع کید آنان هستند. پس می توان گفت که این آیه، جمل «وَ لا تَک فِی ضَیقٍ مِمَّا یمْکرُون» را تعلیق می کند و وعد نصرت می دهد.[۲۱]

بنابراین، افرادی که به دستورهای خداوند عمل می کنند و اهل نیکوکاری اند، هرگز مغلوب و شکست خورده نیستند؛ چون خداوند پشتیبان نیکوکاران است.

علاوه بر این، انسانها شیفته و برد احسان هستند. و برخی انسانها با احسان ما، دست از کارهای ناشایست خود برمی دارند. افزون بر آن، نباید انتظار جبران نیکوکاری را از مردم داشته باشیم؛ بلکه باید فقط برای رضای خدا به بندگان خدا نیکی کنیم و خدا پاداش نیکوکاران را بر عهده گرفته است: «وَ لَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَیناهُ حُکماً وَ عِلْماً وَ کذلِک نَجْزِی الْمُحْسِنینَ»؛[۲۲] «و چون [یوسف] به حدّ بلوغ [و کمال نیروی بدنی و فکری] رسید، او را حکمت و دانش (علوم شرایع گذشته؛ شریعت نوح و ابراهیم) دادیم، و ما نیکوکاران را این چنین پاداش می دهیم.»

جمل «وَ کذلِک نَجْزِی الْمُحْسِنِین»؛ دلالت می کند بر این که این حکم و این علم که به یوسف داده شد، موهبتی ابتدایی نبود، بلکه به عنوان پاداش به وی داده شد؛ چون او از نیکوکاران بود. و بعید نیست که از جمل مذکور نیز استفاده کرد که خداوند از این علم و حکمت به هم نیکوکاران می دهد، البته هر کسی به قدر نیکوکاریش.»[۲۳]

فلسف احسان

چرا باید به فکر دیگران باشیم؟ چرا باید از راحتی و خواسته های خود بگذریم و نیازهای دیگران را برآورده سازیم؟ و به تعبیر دیگر فلسف احسان چیست؟

فلسف احسان عبارت است از:

۱. سود رسانی

یکی از اصول اخلاقی در تعاملات اجتماعی، اصل سودرسانی به همنوعان است. بر مبنای آن، افراد باید در میان شیوه های اخلاقی و رفتاری، راهی را انتخاب کنند که برای دیگران مفید باشد. از آنجا که انسانها مانند حلقه های یک زنجیر، حیات و قوامشان در گِرو پیوستگی و وابستگی به یکدیگر است، شاه بیتِ توصیه های ادیان الهی و پیامبران و امامان را همدلی، همکاری، دلسوزی و خدمت رسانی تشکیل می دهد. به عنوان نمونه؛ پیامبر اکرم(ص) جایگاه نیکی به مردم و سودمندی را پس از ایمان به خدا قرار داده و فرموده است: «رَأْسُ الْعقْلِ بعْدَ الدِّین التَّوَدُّدُ إِلَی النَّاسِ وَ اصْطِنَاعُ الْخَیرِ إِلَی کلِّ بَرٍّ وَ فاجِرٍ؛[۲۴] اساس [و ریش] عقل و خرد پس از ایمان آوردن به خدا، جلب دوستی مردم و نیکی کردن در حقّ هر کسی