فایل پاورپوینت کامل فهرست نویسی: تنها یکبار

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فهرست نویسی: تنها یکبار :

چکیده

هر یک از دوره های مختلف فهرست نگاری، از فهرست نویسی سنّتی تا فهرست نگاری نوین، دارای ویژگی هایی است. فهرست نویسی سنّتی بر چهار هویّت نامستقل نویسنده شناسی، کتاب شناسی، نسخه شناسی، و تجربه میدانی، تکیه داشت. در نخستین دوره فهرست نگاری در دنیای اسلام،به پدیدآورنده اصالت داده می شد. فهرست نویسان میانه اسلامی از حاجی خلیفه تا شیخ آقا بزرگ تهرانی نیز سرگذشتنامه پدیدآورنده را بیشتر از توصیف کتاب و محتویات آن، مورد توجّه قرار می دادند. در فهرست نگاری نوین، که برگرفته و تأثیرپذیر از شیوه غربیِ فهرست نویسی است، آگاهیها با نظم ویژه ای تنظیم نیافته و مهم ترین ضعف آن، عدم رعایت موازین علمی است. برای اینکه فهرست نگاری نوین، سودمند واقع گردند و طبق موازین علمی، تدوین و تألیف شوند، ثبت این اطّلاعات در آنها ضروری و بایسته است: ۱. آگاهیهای راهنما. ۲. کتاب شناسی. ۳. انجامه شناسی. ۴. آگاهیهای نسخه شناسی. ۵. بیرون از متن. ۶. کتاب شناسی فهرست.

کلید واژه: فهرست نویسی سنتی، نسخه شناسی، کتابشناسی، انجامه / ترقیمه، حاشیه.

* * *

در آغاز تأکید می کنم که من فهرست نویس یا کتابدار نیستم، و علت مراجعه من به فهرست های نسخه های خطی، فقط برای بهره برداری تاریخی، سند شناسانه و نسخه شناسانه از آنهاست، و نه برای گرفتن تجربه ای کتابدارانه و یا فهرست نگارانه. و البته با آن مباحث، بیگانه و ناآشنا هم نیستم. در اینجا به عنوان یک «کاربر» به خود حق می دهم که از فهرست نویسان بپرسم، خُرده بگیرم و پیشنهاد دهم.

در ادامه مقاله، اگر پیشنهادی نموده یا راه کاری ارائه کرده ام، تنها برای آن است که در آینده، کسانی چون من، که از مراجعه مستقیم به همه نسخه های خطی فهرست شده معذورند، بهتر بتوانند از فهرستها بهره برند. زیرا می دانیم که هر نسخه ای تنها یکبار فهرست می شود و اگر در همان یکبار، تمام آگاهیهای سودمند کتابدارانه و نسخه شناسانه از آن استخراج نشود، پژوهشگران آینده از آگاهیهای استخراج نشده محروم خواهند ماند. البته توصیه های من، چندان هم از توان و وظایف تعریف شده فهرست نویسان ما دور نیست. داوری درباره علمی بودن مطالب را نیز به خوانندگان کارشناس می سپارم. در این نوشته می خواهم به دو پرسش زیر اشاره و تا حد امکان به آنها پاسخ دهم:

۱. فهرست نویس نسخه خطی تا چه حد، حق یا وظیفه غوص در نسخه خطی را دارد؟

۲. اجزای فهرست نویسی نسخه خطی از نظر موضوع کدامند؟

در پاسخ به پرسش نخست که: «فهرست نویس نسخه خطی تا چه حد حق یا وظیفه غوص در نسخه خطی را دارد؟» استاد احمد منزوی می نویسد:

روزی از این ناچیز پرسیده بودند: در فهرست نگاری امروز، گروهی اهل مکتب دقّتند و معتقدند شناخت و معرفی یک کتاب ولو ماهها طول بکشد باید با نهایت دقت و حوصله و تفتیش منابع صورت بگیرد. گروهی نیز اهل مکتب سرعتند و می گویند: فعلاً باید یک فهرست اجمالی ولو نه چندان دقیق از نسخ خطی نشر شود. در شرایط امروز کدام مکتب کارآمدتر است؟ مکتب فهرست نویسی محققانه بطیی ء، یا آسان گیرانه سریع و زود ثمر، که فعلاً طرفداران رو به رشد هم دارد؟ در پاسخ آن پرسش عرض کرده ام من، نه از گروه محققان وسواسی و منزه طلب مکتب دقت هستم که ماهها و حتی سالها کتاب نادر را در میز کارم نگاه دارم و در حول و حوش آن، بی آنکه نشانه ای از رساله را در اختیار استادان و افکار عمومی اهل کتاب قرار دهم، جویای اطلاعات دقیق گردم. و نه اهل مکتب فهرست نویسی به شیوه نامگو. من طرفدار فهرست نویسی به شیوه تفصیلی تحقیقی هستم، ولی نه بطیی ء و نه آسانگیرانه.۱

با آنکه استاد منزوی در اصل اعتقاد دارد که: «بایستی کوشید کار معرفی نسخه ها را هرچه سریع تر پیش برد و آیندگان لغزشهای ما را اصلاح خواهند کرد»۲ و در راه تهیه کتابنامه آثار فارسی سرعت از ضروریات است، اما شاید آن اعتراض را بتوان به کسانی دانست که «ماهها و حتی سالها کتاب نادر را در میز کار نگاه می دارند و در حول و حوش آن، بی آنکه نشانه ای از رساله را در اختیار استادان و افکار عمومی اهل کتاب قرار دهند، جویای اطلاعات دقیق می گردند».

شاید گفته شود که فهرست نگار آنقدر وقت ندارد که این همه آگاهیها را از نسخه خطی استخراج کند و کار برگه های موجود و نیز حجم فهرستهای منتشره موجود، امکان این کاوش های موشکافانه را به فهرست نگار نمی دهد. با آنکه این شبهه قابل تأمل است اما، همانطور که پیشتر نیز گفته شد، اگر بپذیریم که «هر نسخه خطی تنها یکبار امکان فهرست شدن را دارد»،۳ بهتر است این سختی کار را برای فهرست نویس بپسندیم و برای انبوه کاربران در طول زمان نپسندم.

(۲)

تا آنجا که می دانم، فهرست نویسی سنّتی یک موضوع بیشتر نمی شناخت: کتابشناسی. درست است که زندگینامه نویسنده و گاه مترجم و شارح نیز در آن می آمد اما ظاهراً هویت مستقل از کتابشناسی برای آن در نظر گرفته نمی شد. گاه نیز فهرست نویس، تجربه میدانی خود را می آورد و مثلاً ذکر می کرد که نسخه ای را در نزد فلان یا در کتابخانه فلان دیده است، گاه قطع یا رنگ یا جنس نسخه را هم مورد اشاره قرار می داد. در صورتی که از نظر شکلی این استقلال را به رسمیت بشناسیم، فهرست نویسی سنّتی بر چهار هویت نامستقل نویسنده شناسی، کتاب شناسی، نسخه شناسی، و تجربه میدانی تکیه داشت، هرچند به هویت مستقل چهارگانه آن اشاره نمی کرد.

فهرست نویسان نخستین در دنیای اسلام، اصالت را به نویسنده، شارح، مترجم، و به قول کتابداران امروزی «پدیدآورنده» می دادند و آثار پدید آورنده را پس از سرگذشتنامه او می آوردند. نگاهی به آثار ابن ندیم، شیخ طوسی، منتجب الدین، ابن طاووس و دیگران ما را به این نتیجه می رساند.

فهرست نویسان میانه اسلامی از حاجی خلیفه تا شیخ آقا بزرگ تهرانی نیز با آنکه مدخلها را بر اساس نام کتاب ردیف می کردند، اما حجم سرگذشتنامه پدیدآورنده هنوز بیش از توصیف کتاب و محتویات آن بود و ظاهراً تنها نام کتاب مدخل قرار می گرفت و هنوز اصالت با پدیدآورنده بود.

فهرست نویسی نوین، بی تردید برگرفته و متأثر از غرب است. پژوهشگرانی که در کتابخانه های اروپا به پژوهش مشغول بودند به روشهای فهرست نویسی آنان روی آورده و از آنجا که نخستین فهرست نویسان ما تحصیلات آکادمیک کتابداری، یا فهرست نویسی نسخه های خطی نداشتند و اگر تحصیلات جدید داشتند در دیگر عرصه های علوم انسانی بود و این افراد در کتابخانه های تازه تأسیس ما که پس از مشروطیت تأسیس شدند به کار گمارده می شدند، تنها با تقلید از روشهای اروپاییان می توانستند به فهرست نویسی بپردازند. مهدی بیانی فهرست را به سه بخش: موضوع (تقسیم بندی مطالب کتاب)، توصیف (برای نسخه شناسی)، و تعریف (برای کتابشناسی) تقسیم کرده است. ایرج افشار دو موضوع اصلی را کتاب شناسی و نسخه شناسی می داند، اما هویت مستقل انجامه را به طور غیر صریح می پذیرد. به جرأت بگویم که در بیشتر فهرستهای نیم سده اخیر، مرز روشنی در این باره وجود ندارد و آگاهیهای فهرست، با نظم خاصی چیده نشده و نیازی هم به نشان دادن نمونه نیست.

از مهمترین ضعفهای فهرست نویسی که انگیزه نگارش این مقاله است، علمی نبودن آن است. فهرستهای موجود علمی نیست زیرا:

۱. ورود به فهرست نویسی یک نسخه منطقی نیست. بافت آگاهیهای ارائه شده نیز منطقی نیست. مانند هر شیئی، پیش از ثبت ظاهر کتاب (نسخه شناسی) وارد باطن آن (کتاب شناسی) می شوند.۴

۲. در توصیف، تعریف و موضوع دادن به کتاب روشهای علمی رعایت نمی شود. قواعد شناخته شده رده بندی مورد توجه قرار نمی گیرد.

۳. در ذکر کمّیتها و نیز کیفیت داده ها، از اصطلاحات و واحدهای استاندارد و علمی بهره گرفته نمی شود. فرضاً برای ذکر اندازه کتاب هنوز از اصطلاحات سنتی همچون جیبی، رقعی، وزیری، رحلی، سلطانی، خشتی، … استفاده می شود که در بعضی از این اصطلاحات تا۲۰ درصد جای تغییر دارد و هنوز بعضی از فهرست نویسان استفاده از خط کش و دادن میلی متر را در زمره غربزدگی برشمرده و استفاده از اصطلاحات سنتی را حفظ فرهنگ اسلامی می دانند. در ذکر کیفیتها چون رنگها نیز، هنوز استفاده از طیف رنگ و دادن شماره دین (Din) راکفر می شمارند. هنوز بیشتر نسخه ها نخودی رنگند که خود طیفی از اواخر رنگ شیری تا قهوه ای را در برمی گیرد. معلوم نیست چرا خواننده فهرست ما باید بفهمد که اناری، گل بهی، حنایی، عنابی، ارغوانی، پوست پیازی، سرخابی و غیره چه رنگی هستند. هنوز فهرست نویس ما گمان می برد خوانندگان فهرست او، هم ولایتی های اویند که این اصطلاحات را می فهمند. اصلاً چه نیازی است بیگانه ای که آن محصولات را ندیده و نام آن رنگها را نشنیده، چنین فهرستی را بخواند و بفهمد.

سودمندترین روش فهرست نویسی، ثبت آگاهیهای شش گانه زیر است:

۱. آگاهیهای راهنما

۲. آگاهیهای نسخه شناسی

۳. آگاهیهای انجامه شناسی

۴. آگاهیهای کتاب شناسی

۵. بیرون از متن (Ex Libris)

۶. کتاب شناسی فهرست

اما به دلیلی که پایین تر شرح داده خواهد شد، بخشهای ۲ و ۴ را جابجا کرده و ترکیب زیرا را پیشنهاد دارم:

۱. آگاهیهای راهنما

۲. کتاب شناسی

۳. انجامه شناسی

۴. آگاهیهای نسخه شناسی

۵. بیرون از متن (Ex Libris)

۶. کتاب شناسی فهرست

عناصر معرفی شده در بخشهای ششگانه زیر، سلیقه ای است و هیچ اصراری در تعداد آنها ندارم، اما در ترتیب ثبت آنها و نیز ضرورت بخشهای ششگانه اصرار و تأکید دارم.

* * *

۱. آگاهیهای راهنما

آگاهیهایی که ما را به نسخه رهنمون می شود: در واقع این آگاهیها به ما می گویند که نسخه چگونه به ما رسیده و اکنون در کجا موجود و چگونه قابل دسترسی است. آشکار است که فروشنده از تکمیل آگاهیهای این بخش خودداری کرده و کتابخانه ها و موزه ها از ثبت بسیاری از این آگاهیها خودداری می کنند و شاید از ضرورت آن آگاهی ندارند. مهمترین آگاهیهای راهنما عبارتند از:

الف: شماره بازیابی: شماره موقّت، شماره (های) ثبت پیشین، شماره کنونی، شماره رده بندی و غیره.

ب: آگاهیهای تهیه:

از کجا تهیه شده؟

در چه مجموعه ای (یا مجموعه