فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ

فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ؛ انتخابی هوشمند برای ارائه‌های حرفه‌ای

با پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ، محتوای خود را در قالب 120 اسلاید استاندارد و جذاب ارائه دهید و در نگاه اول تاثیرگذار باشید.

چرا باید از پاورپوینت استفاده کنید؟

1. چیدمان دقیق و کاربرپسند: فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ با طراحی ساختاریافته و اصولی، مخاطب را به‌خوبی درگیر محتوا می‌کند.
2. صرفه‌جویی در زمان: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ آماده‌ی استفاده هستند؛ بدون نیاز به هیچ‌گونه ویرایش.
3. نمایش با وضوح بالا: کیفیت طراحی در فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ به‌گونه‌ای است که در هر صفحه‌نمایشی عالی به‌نظر می‌رسد.

هشدار: استفاده از نسخه‌های ناقص فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ ممکن است باعث بروز اختلال در نمایش یا افت کیفیت شود. تنها نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ، کیفیت تضمین‌شده دارد.

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ :

مقدّمه

مکاتب الحادی برای رسیدن به اهداف خود از هیچ تلاشی فروگذار نمی کنند، بلکه تمام همّت خود را در جهت تحقّق بخشیدن به این اغراض به کار می گیرند. ایشان از طریق انکار و یا عقیم پنداشتن ادلّه اثبات وجود خداوند، درصددند به نوعی هستی و یا نقش خدای مطلق در جهان را انکار نموده و یا در آن ایجاد تردید نمایند. پویایی و رشد تفکّر دینی، ملحدان متعصّب را بر آن داشته که گام های شاخص تر و جدّی تری در عرصه های الحاد بردارند تا همچنان بتوانند نگرش های الهی را مورد چالش قرار دهند.

نوشتار حاضر به بررسی یکی از محورهای بنیادی الحاد، یعنی «مسئله شر» (the problem of evil)، که مباحث گسترده ای را به خود اختصاص داده است، می پردازد.

هیچ کس نمی تواند منکر وجود شرور و بلاها به معنای عام^(۱) در عالم باشد؛ زیرا وجود آن ها روشن است. از سوی دیگر، انکار واقعیات، ناشی از جهل و ضعف نفس است، که خود نوعی شرّ محسوب می گردد. از این رو، انکار وجود شرّ نیز خود مثبِت شرّ است.

وجود زلزله، سیل و آفت های آسمانی، که به کشتارهای جمعی منجر می شوند، مورد تأیید هر صاحب عقل و بصیرت است. ظلم ستمگران، رذایل اخلاقی و کدورت های نفسانی نیز به همین ترتیب. اندک التفاتی در تاریخ برده داری، استکبار و به دارآویختن مردمان مظلوم و ستمدیده هر صاحب انصافی را به اعتراف بر وجود شرور وامی دارد.

در اینجا سؤال مهمّی مطرح می شود: آیا خدایی که صاحب قدرت مطلق است، خدایی که خیر محض است، خدایی که هرگونه نقص و ضعف در او محال است، به وجود شرّ در جهان رضایت می دهد؟ آیا چنین خدایی نمی تواند از بروز این همه شرّ جلوگیری نماید؟ آیا می توان وجود شرور را دلیلی بر محدودیت صفات عالیه الهی دانست؟

تبیین مفاهیم

تعریف خیر و شرّ

تعریف خاصّ از خیر و شرّ، پیش داوری خاصّی را در بحث شرّ وارد می کند. امّا مراد ما از شرّ در اینجا، گونه ای خاصّ و تعریفی ویژه از شرّ نیست، بلکه شرّ را به همان معنایی فرض می کنیم که معنای آن روشن است و نیز اغلب در مصادیق آن اتّفاق نظر وجود دارد. به طور خلاصه می توان گفت: شرّ به معنای عامّ همان چیزی است، که نوعا کسی نسبت به آن رغبت نمی کند. در مقابل، خیر مورد میل و علاقه همگان می باشد.

بسیاری از تعاریف درباره خیر و شرّ بیانگر تصویر مزبور از خیر و شرّ است؛ از جمله می توان به تعریف بوعلی سینا اشاره کرد که می فرماید: «خیر فی الجمله چیزی است که هر شیئی به آن اشتیاق و علاقه دارد؛ و آن وجود یا کمال وجود است… امّا شرّ امر عدمی است، که ذاتی ندارد، بلکه عدم جوهر یا عدم کمالی برای جوهراست.»^(۲)

ملاّصدرا نیز می گوید: «خیر چیزی است که هر شیئی به آن اشتیاق و میل دارد و با آن سهمی از کمال ممکن خود متحقّق می شود، اما در مورد شرّ حکما گفته اند که آن ذاتی ندارد.»^(۳)

همچنین در دائره المعارف روتلج آمده است: «شرّ نتیجه شدیدترین گناه اخلاقی ماست. شرّ تحمیل آسیب غیرعادلانه خطرناک روی احساس موجودات است. قتل، شکنجه، برده گیری و… بعضی از نمونه های شرّ هستند.»^(۴)

انواع شرور

در یک تقسیم کلّی می توان به سه نوع از شرور (از لحاظ حوزه وجودی آن ها) اشاره نمود:

شرور طبیعی: شروری که نتایج و آثار آفات، بلایا، رنج ها و آلام طبیعی هستند؛ یعنی بلایایی که از طرف طبیعت بر انسان عارض می شوند؛ بلایایی همچون زلزله، سیل، مرض های کشنده، مرگ، فقر و مانند آن ها که از خارج، انسان را مورد تهدید قرار می دهند.

شرور اخلاقی: شروری که از طرف انسان به طور اختیاری رخ می دهند؛ یعنی همان افعال ناشایست و معاصی که از انسان ها صادر می شوند؛ همچون ظلم، خیانت، دزدی، تکبّر، آدمکشی و هزاران عمل غیر اخلاقی دیگر.

شرّ متافیزکی: شرّی است که همه موجودات امکانی و مخلوقات خداوند به آن مبتلا بوده و قابل انفکاک از آنان نمی باشند و منظور از شرّ متافیزیکی، محدودیّت (و به تعبیر ملّاصدرا فقر وجودی) همه موجودات ممکن در مقابل کمال نامتناهی خداوند است. به دلیل آنکه هر محدودیّتی نقص و ضعف به شمار می آید و هر نقصی نیز مشمول شرور عالم است؛ از این رو، محدودیّت، فقر و امکان وجودی، شرّ محسوب می شود. لازم به ذکر است که در بحث شرور، این قسم از شرّ مورد بررسی قرار نمی گیرد؛ زیرا محدودیّت وجودی لازمه خلقت و مقتضای طبیعت هرممکن الوجودی است و کسانی که وجود شرور را در تضادّ و یا در تناقض با وجود خداوند می دانند، هرگز به نقص تکوینی خود و دیگران معترض نیستند؛ زیرا از نظر آن ها میان هستی خداوند و نیز صفات عالیه او با ضعف وجودی و نقض تکوینی موجودات، منافاتی وجود ندارد.

رویکردها و جهات متفاوت بحث

وجود شرور در عالَم در قالب های متفاوتی از سوی ملحدان و منتقدان در جهت معارضه با وجود خداوند مورد نظر قرار گرفته است، ولی اغلب بحث از شرور در دو محور ذیل بررسی می شوند:

فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ به منزله قرینه: طبق این رویکرد، وجود شرور در عالَم با برخی از صفات عالیه الهی سازگار نیست. چگونه می توان میان وجود شرور و بلایا و قدرت نامتناهی خداوند جمع کرد؟ آیا می توان خداوند را خیرخواه محض نامید در حالی که به ایجاد این همه شرور و آفت ها نیز رضایت دهد؟ آیا می توان با وجود این همه مشکلات و مصایب، علم نامتناهی را برای خداوند ثابت کرد؟ از این رو، انتظار می رود متدینان برای توجیه وجود شرور در عالم چاره ای اندیشیده و یا آنکه از اسناد این صفات نامتناهی به خداوند صرف نظر کنند.

مسئله منطقی شرّ: در این رویکرد، تلاش و اصرار بر اثبات ناسازگاری و تناقض منطقی میان وجود خداوند و وجود شرور است. در این محور، بحث بر سر حکمت و علّت ایجاد شرّ توسط خداوند و یا محدودیّت صفات الهی نیست، بلکه تأکید بر بودن تناقض میان وجود خداوند و شرور است. به دلیل آنکه وجود شرور امری بدیهی محسوب می شود، از این رو، انکار وجود خداوند امری مسلّم می نماید.

برای تحلیل این رویکردها، محورهای مزبور را در قالب دو فصل مجزّا گنجانده و مورد بررسی قرار می دهیم.

فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ به منزله قرینه

تبیین مسئله

همچنان که گفته شد، در این رویکرد، وجود شرور با صفات عالیه الهی در تضادّ می باشد؛ خدایی که خیرخواه محض است چگونه می تواند وجود این همه شرور را در عالم تحمّل نماید؟ و مهم تر آنکه، چرابه ایجاد آن ها تن می دهد؟ از آن روی که خداپرستان، برای خداوند صفاتی نامتناهی و عالی از جمله قدرت مطلق، علم مطلق و خیرخواهی مطلق قایلند، چگونه بلایا، آفات و درد و رنجی را که از طرف چنین خدای کاملی، صادر می شود توجیه می کنند؟ شرور غیرموجّه و بدون حکمت، در نهایت به کرانمندی صفات عالیه الهی خواهد انجامید.

متدیّنان می توانند به یکی از این راه حل ها پایبند شوند:

۱. علم الهی را محدود پنداشته و به جهل خداوند در مصادیق شرور معتقد شوند.

۲. به محدودیّت قدرت الهی قایل باشند؛ به این معنا که جلوگیری از بروز شرّ خارج از حیطه قدرت خداوند باشد.

۳. خیریّت مطلق خدا را تنزّل داده و خیرخواهی الهی را در بلا و آفات، منتفی بدانند.

در هر صورت، متدینّان نیز در قبال این مسئله به ارائه پاسخ هایی پرداخته اند که در ذیل مهم ترین آن ها را ذکر و مورد بررسی قرار می دهیم. البته ذکر تنها برخی از پاسخ ها به معنای نبود پاسخ های دیگر نیست، بلکه در این نوشتار سعی شده فقط به پاسخ هایی اشاره شود که بیشتر مورد توجه و بحث بوده اند.

راه حل های ارائه شده به فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ به منزله قرینه

۱. پاسخ ثنویّه

ثنویّه برای توجیه وجود شرور در عالم، قایل به ثنویت و دوئیّت در مبدأ خلقت شدند. طبق نگرش آن ها: «از آنجا که در عالم، هم خیر وجود دارد و هم شرّ، لذا هستی ما نیز دو صورت به خود می گیرد: صورت خیر و صورت شرّ، و زمانی که دو صورت متقابل تحقّق پذیرد، قطعا مبدأ این دو نوع از هستی باید دو چیز باشد: مبدأ خیر و مبدأ شرّ. مبدأ خیر را می توانیم همان خداوند بزرگ بدانیم و مبدأ شرّ قدرت بزرگی است که در اصل خلقت با خداوند، شریک و در نوع خلقت از خداوند امتیاز می یابد و در واقع، با خداوند به رقابت می پردازد. لذا خداوند خیرات به وجود شرّ راضی نیست، اما به خاطر ضعف و ناتوانی نمی تواند مانع بروز شرّ شود.»^(۵)

پس ثنویّت در قبال حلّ مشکل شرّ، از سویی برای خداوند شریک و رقیب فرض نموده که این فرض با اصل توحید در تناقض است و از سوی دیگر، قدرت مطلقه و بی پایان خداوند را انکار کرده است.

نقد پاسخ ثنویّه: ثنویّه به دلیل آنکه برای شرور وجودی منحاز از خیرات قایل شدند، از این رو، معتقدند که خیر و شر به دو مبدأ هستی محتاجند، امّا در واقع، ماهیّت شرّ چیزی جز عدم نیست. بد، همان عدم خوبی است. بعضی از شرور عدم محض اند؛ مانند فقر، جهل و مرگ که عدم ثروت، عدم علم و عدم حیات هستند و واقعیّت دیگری ندارند. امّا بعضی دیگر از شرور اگرچه در واقع امور وجودی هستند؛ مانند زلزله، سیل، آفات، ظلم و ستم، اما از آن روی که موجب مرگ، سلب حقّ و درد و رنج می شوند، عدمی اند. از این رو، سیل و زلزله در واقع شرّ نیستند و امور وجودی به حساب می آیند، امّا از جهت منجر شدن به مرگ و فنا عدمی قلمداد می شوند. پس بر هر چیزی از هر جهتی که عدمی باشد شرّ اطلاق می شود، خواه ذاتا عدمی باشد و یا مستلزم عدم. همچنین هر چیزی که وجودی باشد، خیر محسوب می شود، خواه مطلقا خیر باشد (مانند وجود خداوند متعال) و یا احیانا موجب شرّ و عدم (مانند ثروت) که جهت وجودی آن قطعا خیر است و جهت عدمی آن قطعا شرّ.^(۶)

استدلال ملاّصدرا بر عدمی بودن شرّ: ملاّصدرا در تبیین ماهیّت شرّ، آن را عدمی قلمداد نموده، تأکید می کند که شرّ، هیچ حظّی از وجود رابهره مند نیست. ایشان در تبیین و اثبات این ادّعا می فرماید: «شرّ امری عدمی است، یا عدم ذات و یا عدم کمالی از کمالات ذات، به خاطر آنکه اگر شرّ امری وجودی باشد، یا شرّ برای ذات خودش است و یا شرّ برای غیر ذاتش. فرض اول نمی تواند صحیح باشد؛ چون وجود شی ء نمی تواند مقتضی عدم خودش باشد، و نه عدم بعضی از کمالات خودش؛ چون اگر شرّ مقتضی عدم ذات خودش باشد، لازم می آید آن شی ء، موجود نباشد و اگر مقتضی عدم کمالی از کمالاتش باشد، شرّ همان بخش عدم کمال است نه بخشی که صاحب کمال است؛ پس در نتیجه، شرّ همان امر عدمی محسوب می شود. و همچنین چگونه چیزی می تواند طالب عدم کمال خودش باشد در حالی که همه اشیا (که از وجود بهره مند هستند) طالب کمالات مناسب با خودشان هستند؛ یعنی هر وجودی، کمال خودش را دنبال می کند. کدام امر وجودی است که از اتّصاف به کمال خودش راضی نباشد؟ و اگر شرّ وجودی، شرّ برای غیرخودش باشد یا مُعدِم ذات آن غیر و یا معدم کمالی از کمالات آن غیر است و یا اینکه اصلاً مُعدِم چیزی نیست. اگر مُعدِم ذات یا کمال آن غیر باشد، پس شرّ همان عدم ذات یا کمال است نه امر وجودی که معدِم است؛ چون آن امر وجودی فی نفسه خیر محسوب می شود. و اگر این امر وجودی، معدم چیزی از غیر نباشد، پس شرّی وجود ندارد.

پس زمانی که شرّ وجودِ منحازی نداشته باشد، نمی توانیم مبدأ مستقلّی برای وجود آن در نظر بگیریم؛ یعنی احتیاجی نیست که دو مبدأ داشته باشیم؛ یک مبدأ بیشتر نداریم و آن مبدأ خیر و وجود است. و این عدم وجود خیر است که شرّ را تشکیل می دهد.»^(۷)

بر وفق این بیان، «شرّ بالذات» وجود ندارد و عدمی است، اما وجودهایی هستند که «شرّ بالعرض» می باشند، مثل وجودهایی که با وجود دیگری (که خیر است) منافات دارند و باعث از بین رفتن خیر می شوند. چنین وجودهایی هرچند بالذّات خیرند، اما بالعرض شرّ هستند؛ چون باعث از بین رفتن خیر دیگری می شوند. پس این پاسخ نمی تواند شرّ بالعرض را توجیه کند و این شرور از راه های دیگر که خواهد آمد پاسخ داده می شوند.

۲. پاسخ قدّیس آگوستین (AUGUSTINE)

اوّلین شخصی که در تاریخ مسیحیّت، توجیه عمده ای از فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ ارائه نمود، قدّیس آگوستینوس بود. وی با تقریر فلسفی ماهیّت شرّ و تقریر کلامی منشأ و علّت وقوع شرّ، به دفاع از عدل الهی و مبارزه با فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ پرداخت.

از نظر وی، به دلیل آنکه ماهیت شرّ، عدمی است (یعنی عدم خیر و کمال)، از این رو، آنچه که در عالم وجود دارد و بهره ای از هستی را به خود اختصاص داده است خیر محسوب می شود؛ مثلاً، نابینایی، بهره ای از وجود خاصّ ندارد، بلکه همان عدم بینایی است؛ از این رو، آنچه وجود دارد و خیر و کمال است، بینایی است و نابینایی بخشی از هستی را اشغال نکرده است. بنابراین، از زمانی که خداوند متعال عالم را خلق نمود، هیچ شرّ و نقصی در عالم وجود نداشت.

اما وی منشأ پیدایش شرّ را در بُعد کلامی، چنین بررسی می کند:

«وجود شرور در واقع، به اختیار ملائکه و انسان ها برمی گردد و شروع آن از زمانی بود که بعضی از فرشتگان (ابلیس) از اطاعت الهی سرباز زده و مرتکب گناه گشته اند و پس از آن آدم و حوّا نیز مورد فریب شیطان قرار گرفته و از جوار خیر و رحمت تامّه الهی دور گشته اند. لذا شروری که از اراده انسان ها صادر می شوند (شرّ اخلاقی) همان گناهان و معصیت های آن هاست؛ و شروری که مستقیما از انسان ها صادر نمی شوند (شرّ طبیعی) معلول گناهان هستند. پس شرور و بلاهای طبیعی که در عالم وجود دارند، در واقع کیفر گناه محسوب شده و علّت صدور آن ها نیز گناهان انسان های مختار است.»^(۸)

در نتیجه، وجود شرور با عدالت و حکمت الهی منافاتی نخواهد داشت. و این همان اصل تعادل اخلاقی است که انسان ها در قبال گناهان، به کیفر و بلاهای مطابق با آن ها مبتلا می شوند.

نقد شلایرماخر بر آگوستین: شلایر ماخر در بررسی نظریه آگوستین، دو نقد را یادآور می شود:

نقداوّل: خداوند قادری که این عالَم را خلق نموده، خلقتش مقتضای اراده اوست؛ یعنی این عالم همان چیزی است که می خواسته، و عالَمی که او خلق کرده هیچ شرّی را در برندارد، امّا با این حال مشاهده می نماییم که این عالم به انحراف منجر شده است. اگرچه انسان ها در انجام گناه آزادند، ولی از حیث کمال و خیری که در ذات و در محیط زیست انسان وجود دارد، انسان هیچ گاه مرتکب شرّ و گناه نمی شود؛ یعنی برای خداوند چنین امکانی وجود دارد انسان هایی مختار و آزاد بیافریند که هرگز دچار گناه و شرّ نیز نشوند. پس منشأ وقوع شرور به نوع خلقت خداوند برمی گردد نه به اعمال و رفتار انسان ها.

نقد دوّم: بنا به اعتقاد آگوستین، در ابتدای خلقت عالم هیچ شرّی وجود نداشت و شرّ از زمانی پا به عرصه عالم گذاشت که فرشتگان و انسان ها به انحراف گرویدند. شلایر ماخر به این بخش از دفاعیه آگوستین اشکال گرفته، می گوید: اولاً، نمی توانیم بگوییم که انسان در ابتدای خلقت، از لحاظ اخلاقی کامل تر بوده و سپس به مرور زمان به حیات پست تر نایل گشته است، بلکه انسان از حیات پست تر (که در ابتدای خلقت آن را دارا بود) تدریجا رو به کمال رفته و متکامل تر گشته است، پس شرّ در ابتدای خلقت نیز وجود داشته است. ثانیا، طبق علم و تجربه بشری، بلایا و شرور طبیعی پیش از خلقت انسان نیز وجود داشته اند. پس شرور طبیعی معلول گناهان مخلوقات نمی باشند، بلکه مقتضای طبیعت عالَمی است که خداوند آن را این گونه خلق نموده است.^(۹)

اشکالات نقد شلایر ماخر: وی در نقد اوّل به آگوستین، مدّعی می شود که خداوند می توانست انسان را گونه ای خلق کند که مرتکب شرّ نشود. امّا آیا ممکن است که خداوند انسان ها را مختار بیافریند، اما از ارتکاب به بعضی از گزینه ها مانع شود؟ این پاسخ در بحث بعدی (دفاعیّه پلانتینگا) به طور مفصّل تبیین می شود.

امّا در مورد نقد دوّم باید گفت: به دلیل آنکه آگوستین وجود همه شرور طبیعی را معلول گناهان انسان می داند، از این رو، درصدد است تا وجود شرور را در ابتدای خلقت نفی نماید، اما اگر تنها پاره ای از شرور طبیعی را معلول گناهان بدانیم، دیگر نقد شلایر وارد نخواهد بود؛ زیرا اساسا دیگر لازم نیست موجودیّت شرور را در ابتدای خلقت عالم منتفی بدانیم تا اینکه از وقوع یا عدم وقوع آن، بحث نماییم. از این رو، در دفاعیّه ایرنائوس این اشکال مطرح نمی شود.

۳. نظریه عدل الهی ایرنائوس

دفاعیه ای که اُسقف ایرنائوس (۲۰۲ ۱۲۵) از فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ ارائه می کند، مبتنی براین محور است که در آفرینش نوع بشری دو مرحله وجود دارد: مرحله اول آن است که انسان ها به عنوان حیوانات هوشمند و مستعدّ برای تکامل پا به عرصه حیات می گذارند و در مرحله دوم می توانند به کمال والای اخلاقی و بندگی واقعی خداوند نایل آیند. اما رسیدن به مرحله دوم (حیات پایدار)، متوقّف بر آن است که انسان ها آزادانه بتوانند کمالات اخلاقی را انتخاب نمایند؛ زیرا زمانی کمال ارزشی برای انسان حاصل می شود که با رفع موانع و تحمّل مشکلات و سختی ها به مقام الهی برسد؛ یعنی انسان برای کم کردن فاصله بعد علمی و معرفتی خود از خداوند باید به کمالات ارزشی دست یابد، هرچند دشواری ها و مصایبی نیز در این راه برای او ایجاد شود. پس در واقع، شرور اخلاقی لازمه اختیار ضروری انسان است و همین اختیارات که موجب کمال طلبی را فراهم می نماید. اما در شرور طبیعی، اگرچه ممکن است بعضی از آن ها معلول شرور اخلاقی انسان ها باشند، اما این ادعا فراگیر نبوده و در همه موارد قابل اثبات نیست.

از این رو، ایرنائوس بر این باور است که بنای خداوند بر این نبوده که جهانی را همراه با لذّت و آسایش کامل خلق نماید تا انسان ها از حدّاکثر لذّت و حداقل رنج برخوردار باشند، بلکه خداوند عالم را به مکانی برای پرورش روح خلق کرده تا انسان ها بتوانند با صبر و مقاومت در مقابل مصایب، به تکامل و ترقّی روح بپردازند.^(۱۰)

بنابراین، جهانی همراه با مشکلات، بلایا، درد، رنج، ناتوانی و شکست، تنها محیط مناسب برای راهیابی به مرحله دوم آفرینش، یعنی قرب و بندگی الهی است. پس ارزش انسان سازی با وجود شرایط فوق، ناظر به خیر و کمال مستقبل، یعنی حیات ابدی و قرب الهی است. در نتیجه، وجود شرور طبیعی، در واقع فراهم کننده شرایط لازم برای ایجاد خیر کثیر می باشد.^(۱۱)

۴. پاسخ الهیّات پویشی (Process Theology)

الهیّات پویشی از گرایشات جدیدی است که متکلّمان مسیحی بر اساس فلسفه وایتهد آن را مطرح کرده اند. الهیّات پویشی برای سازگاری میان خداوند و شرور عالم، به محدود کردن قدرت خداوند تن داده و قدرت مطلقه خداوند را مورد انکار قرار می دهد.

به عقیده آنان، خداوند، عالَم را از عدم ایجاد نکرده است، ولی با وجود این، می تواند عالم را تحت تأثیر خود قرار دهد. از این رو، در الهیّات پویشی، خداوند خالق عالَم محسوب نمی شود.

عقیده مزبور بر خلاف سنّت مسیحی است که خداوند را آفریدگار عالم و قدرت او را نامحدود می داند. البته وایتهد دست خدا را به طور کامل از آفرینش جدا نمی کند، بلکه مدعی است که خداوند اگرچه قبل از آفرینش نیست، اما همراه با آفرینش است؛ به این معنا که خداوند نیز همراه با سایر علل در آفرینش مداوم نقش دارد؛ زیرا خداوند نیز جزئی از خود جهان است.^(۱۲)

شاید مراد وایتهد از این بینش، آن باشد که خداوند علت تامه و محض در آفرینش نیست، بلکه بخشی از علل مؤثره می باشد. در نتیجه، برای آفرینش تامّ همه چیز به او بستگی دارد؛ یعنی اگر دخالت او نباشد، هیچ ممکنی به حوزه وجود وارد نمی شود؛ زیرا برای پیدایش یک پدیده وجود همه علل شرط است و خداوند نیز شرط لازم برای وجود موجودات است نه شرط کافی.

پس قدرت خداوند در دیدگاه پویشی از روی ترغیب و انگیزش خواهد بود نه قدرت مهارکننده و تامّه؛ یعنی خداوند هیچ حادثه ای را نمی تواند ایجاد کند، ولی می تواند تشویق، ترغیب و تحریک نماید، تا پدیده ای به وجود آید. و از سویی، خدای وایتهد خیرخواه است و هیچ شرّی را روا نمی دارد؛ به همین دلیل، مورد پرستش و عبادت قرار می گیرد. در نتیجه، وجود شرور با خیرخواه بودن خداوند منافاتی ندارد. از نظر وایتهد، اگر خداوند از قدرت مطلق برخوردار بود، قطعا از بروز شرّ مانع می شد.

نقد و بررسی پاسخ الهیّات پویشی:

الهیّات پویشی، چون بینش خاصی نسبت به وجود و فعل خدا دارد، در نتیجه، برای توجیه مسئله شرور، دیدگاه خاص و مبنایی خودش را دنبال می نماید. چنان که گفته شد، اگر در فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ ما یکی از صفات عالیه ای را که برای خدا ادعا شده از خدا نفی کنیم، دیگر هیچ اشکالی ما را تهدید نمی کند. از این رو، دیدگاه محدود پویشی نسبت به قدرت خداوند، با وجود شرور هیچ منافاتی نخواهد داشت.

از آن روی که ایشان برای اثبات تقدّس و خیرخواهی خداوند، قدرت مطلقه را انکار می کنند، در نتیجه، جلوگیری از شرور از دایره قدرت او خارج است. اما در نقد این نظریه باید گفت: چون اختلاف ما با پویشی یک اختلاف مبنایی است، اگر مبنای پویشی راجع به قدرت الهی را بپذیریم، می توانیم در مسئله شرور نیز نظریه آنان را تأیید نماییم. اما ما در بینش اسلامی (و حتی ادیان بزرگ دیگر) هرگز چنین نگرشی نسبت به خداوند نداریم، بلکه قایل به قدرت مطلقه الهی هستیم. و ارائه چنین پاسخی بدون پذیرش مبنای پویشی، گونه ای از چاله به چاه افتادن است.

این گونه پاسخ به مسئله شرور و ملازم به محدود کردن قدرت الهی و در نتیجه، نسبت نقص دادن به خداوند (که از جهت عقلی مردود است) و تن دادن به مشکل دیگری است، که خود جای بحث و نقد دارد.

به دلیل آنکه ردّ نظریه پویشی مستلزم نقد و بررسی مبنای فکری آنان است، برای رعایت اختصار، از ذکر آن صرف نظر می نماییم.

۵. تحلیل فلسفی ارسطو

از بهترین پاسخ هایی که به فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ داده شده، تبیینی فلسفی از شرّ است که برای اولین بار ارسطو آن را ارائه نمود و بسیاری از فلاسفه و متکلّمان بزرگ همچون ملاصدا و بوعلی سینا برای پاسخ به فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ به آن استناد نمودند:

موجودات ممکن از لحاظ عقلی به پنج قسم تقسیم می شوند:

۱. موجوداتی که خیر محض اند و هیچ شریّتی در آن ها وجود ندارد؛

۲. موجوداتی که دارای خیر کثیرند و شرّ آن ها کم است؛

۳. موجوداتی که دارای شرّ کثیرند و خیر آن ها کم است؛

۴. موجوداتی که خیر و شرّ در آن ها مساوی است؛

۵. موجوداتی که شرّ مطلق اند و هیچ خیری در آن ها نیست.

طبق تقسیم مزبور، می توانیم بگوییم:

قسم اول، یعنی موجوداتی که خیر محض اند، باید بالضروره موجود باشند؛ زیرا خداوند، فاعل خیر محض است و اگر این دسته از موجودات را خلق نکند، در خلقت او نقص ایجاد می شود؛ مانند نفوس و عقول تامّه. همچنین ایجاد قسم دوّم، یعنی موجوداتی که دارای خیر کثیر و شرّ قلیل اند نیز بر خدا واجب است؛ زیرا ترک ایجاد این قسم خود شرّی کثیر محسوب می شود؛ یعنی نمی توان به خاطر وجود شرّ قلیل از خیر کثیر صرف نظر کرد. برای مثال، حرارت و آتش، فواید بسیاری برای انسان ها دارد و دارای خیر کثیر می باشد، اما همین حرکات گاهی اوقات موجب بلا و مصیبت می شود. آیا می توان گفت به خاطر وجود این مصیبت اندک باید از آن خیر اکثری دست کشید؟

دو قسم مزبور، در قضای الهی داخل هستند، اما سه قسم دیگر نمی توانند در خلقت خداوند موجود باشند؛ زیرا با حکمت و عنایت الهی ناسازگارند.^(۱۳)

۶. علت ایجاد شرّ قلیل از سوی خداوند

پاسخ ارسطو به فایل پاورپوینت کامل مسئله شرّ این پرسش را به دنبال دارد که چرا خداوند شرّ قلیل را ایجاد نمود؟ آیا بهتر نبود حتی به اندازه کم هم شرّی وجود نمی داشت؟ در پاسخ باید بگوییم:

نمی توان گفت خداوند می توانست عالَم را به گونه ای خلق نماید که هیچ شرّی در آن نباشد، بلکه خیر محض باشد؛ زیرا وجود شرّ و بلا لازمه این عالم مادی است؛ چرا که پستی و بلندی، فقدان و دارایی از لوازم ضرو