فایل پاورپوینت کامل مقاومت و تسلیم (تفسیر و نقد رمان دلیران تنگستانی)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مقاومت و تسلیم (تفسیر و نقد رمان دلیران تنگستانی) :

مقدمه

یک رمان تاریخی رمانی است که می خواهد مسیر گذشته زندگی را بازآفرینی کند، فرایندی ذهنی که هم از داده های تاریخی تغذیه می کند و هم از تخیل غیر تاریخی؛ فرایندی نسبتاً پیچیده که نویسنده که رمان نویس تاریخی با آن کلنجار می رود تا حقیقت رمانش را بیان کند. در رمان تاریخی سوژه های متعددی وجود دارند که مشمول واقعیت هستند و با کمک تخیل در قالب رمان گنجانده می شوند، نویسنده در این فرایند ذهنی از آزادی ذاتی بسیاری برای فراتر رفتن از تاریخ و تخیل برخوردار است تا حقیقتی را به نمایش بگذارد.

خلق یک رمان تاریخی عملی شجاعانه است و نقد آن یعنی بررسی نبوغ کسانی که آن ها را با جهان فاصله انداخته، به آثاری که آن ها به جهان افزوده اند، نه نقشی که در جهان بازی کرده اند، عملی بس شجاعانه تر است و کسانی می توانند از این عمل به غایت شجاعانه سربلند بیرون بیایند که توانایی فکری برابری با کلان روایت ها، ذهن و حقیقت اثر را داشته باشند، توانایی فرمانده ای که بتواند سربازان را به پیش فراخواند، دوردست ها، مناظر زیبا و غمناک پهنه ها و دورنماها را احضار کند.

محمدحسین رکن زاده خالق رمان های تاریخی چون دلیران تنگستانی و فارس و جنگ بین الملل اول که هم در دوران حیات و بیشتر بعد از مرگ شهرت چشمگیری یافت با این جود بسیاری او را نویسنده یا مورخ و یا رمان نویس حرفه ای نمی دانند، البته نمی توان به این نقدها زیاد خرده گرفت، آدمیت نه شفاف تر از نویسندگان دیگر می نوشت و نه هدفش عبارت بود از ساختن سیستم واحد و فراگیری از ایده ها و نه آن قدر جسارت فکری لازم را داشت که بتواند با آن، به آن سوی پرده رخنه کند و ساختار واقعی رویدادها را بشناسد؛ با این حال منکر این جاذبه نمی توان شد که آن دنیای فکری که رکن زاده در آن به سر می برد آن قدر از ما دور است که به نظرمان غریبه می نماید اما آن قدر نزدیک هم هست که می توانیم امید به درک آن داشته باشیم.

در حوزه رمان های تاریخی، توانایی خیره کننده ای لازم دارد: توانایی ترسیم تصویری از شخصیت مردان وزنان جنوبی که نویسنده درباره آن ها می نویسد، بی آنکه لحظه ای فراموش کند «مای» حال و آینده این شخصیت ها را برحسب اندیشه هایش می خواهیم بشناسیم، نه برحسب عکس ها، اسناد خشک بی روح گلچین شده و یا ماجراهای زناشویی و سلیقه های آن ها در لباس پوشیدن. آدمیت این توانایی را داشت که در جای جای دلیران تنگستان حضورداشته باشد و در مجمعی نامرئی مکالمه ای خاموش را میان زندگان و مردگان برقرار سازد.

نمی توان گفت این توانایی ها، تمام انگیزه من در توجه به دلیران تنگستانی بود، توجه من به این اثر کمتر به مقام و اعتبار فکری خود آن برمی گشت و بیشتر مربوط می شد به نیروها، اندیشه ها و انگیزه های نهفته در حقیقت این آثار، نیروها، اندیشه ها و انگیزه هایی که جامعه امروز با آن دست به گریبان و با آن اداره می شود، نیروها، اندیشه ها و انگیزه های که به ما نشان داده است که رکن زاده نیز سزاوار آن نوع برخورد محققانه است که پژوهشگران در قبال چهره های مطرح در پیش می گیرند.

۱- زندگی و محیط آدمیت

۱-۱-واکنش ها: یخ ها می شکند

قرن نوزدهم همیشه “مای” کشورهای مسلمان را به یاد استعمار می اندازد، دورانی که این مفهوم در بستر تفکر مرکانتلیسیم و ارتش های قدرتمند اروپایی شکل گرفت و آن قدر مهم شد که جهان اسلام، اروپا را از طریق استعمار و ادوات نظامی شناخت تا تحولات فکری و مدرنیته آن، اما آنچه بیشتر دنیای اسلام را تحت تأثیرقرارداد تحولات فکری و مدرنیته آن بود، اندیشه هایی که می گفت: رابطه بین افراد به چه شکلی بوده است، به چه شکلی هست، به چه شکلی ممکن است و این که چگونه باید زندگی کنیم، افراد یک جامعه باید چگونه باشند و چه کارهایی بکنند.

در نیمه دوم قرن نوزدهم پیوندهای تجاری و سیاسی ایران با کشورهای اروپایی را که پیش تر آغازشده بود را تسریع بیشتری بخشید که این خود باعث تغییرات مهمی در جامعه ایران بود. پیوندهای سیاسی و اقتصادی ایران در این دوره با غرب توأم با یک نوع فشار سیاسی، نظامی بود و این باعث شد ارتباط ها و فشارهای خارجی از سطح شاه و دربار به درون جامعه ایران کشیده شود؛ جامعه ایران باوجود مراوده های بسیار گسترده تجاری در دوره های مختلف، هنوز جامعه ای بسته بود.

این ارتباط ها در چنین سطح گسترده ای، جامعه را مجبور به واکنش کرد، برخی معتقد بودند: این روابط بیشتر از آن که ضرر باشد می تواند به جامعه سود برساند و می توان استعمار را از تمدن غرب و مبانی مدرنیته آن جدا کرد و با این جداسازی می توان کشور را به شیوه اروپایی نوسازی کرد، می توان با کمک این اندیشه ها از حماقت ها، پیش داوری ها، نادانی، هوس هایی که منطق را به گمراهی می کشاند و همچنین از حرص و آز حاکمان، خرافه پرستی که جامعه ایران را رو به نابودی کشانیده است نجات داد و این را در جامعه تعریف کردند.

برخی دیگر که نحوه و رفتار توأم با غرور، برتری طلبی، تحقیر نیروهای خارجی را دیده بودند، اعتقادی و واکنش دوگانه یافتند: از یک سو از غرب نفرت داشتند و بیگانه ستیز و از سوی دیگر پذیرفته بودند که به دستاوردهای غرب احتیاج دارند.

واکنش سوم که بسیار مهم بود، این واکنش و برخورد نه می توانست و نه می خواست استعمار را از اندیشه و مبانی مدرنیته غرب جدا کند. واکنشی بود که از طرف نیروهای رسمی و دارای قدرت روی داد، این کار در قالب بی توجهی به تمدن غرب بر پایه نوع ساده ای از نسبی گرایی فرهنگی صورت گرفت.

شاید پرداختن به سود و زیان این ارتباط ها در این مقاله نگنجد اما می توان گفت، این ارتباط ها نارضایتی های فراگیری در جامعه به وجود آورد که من آن را نشانه افزایش آگاهی در جامعه و شکسته شدن یخ های سنت می بینم؛ آگاهی از ناتوانی حکمرانان در قبال فشار سیاسی و نظامی غرب و در مقام مقایسه آگاهی از روند آهسته نوسازی، همچنین از فساد پادشاه و عواملش و مهم تر از همه آگاهی از این که حکام قاجار بیشتر به فکر تقویت خود در برابر جامعه اند تا حفظ جامعه در برابر قدرت های بیگانه.

بحران تنباکو (۱۲۷۰-۱۲۷۱) اوج نارضایتی عمومی بود نسبت به طبقه حاکمِ؛ این بحران نتیجه فروش امتیاز توزیع و صدور تنباکو به ماژور تالبوت انگلیسی از طرف ناصرالدین شاه بود(آبراهامیان،۱۳۸۷: ۹۴). در اردیبهشت ۱۲۷۰ شمسی با ورود نمایندگان این شرکت به بازار شیراز که منطقه مهم کشت تنباکو به شمار می رفت، بازار شیراز بسته شد و به تبع آن و به واسطه تلگراف، بازار شهرهای تهران، اصفهان، تبریز، مشهد نیز بسته شد و برخی علما با صدور فتواهایی از این حرکت حمایت کردند؛ افزایش آگاهی باعث افزایش نارضایتی و در نتیجه موجب اعمال فشار بر طبقه حاکمِ شد، پادشاه تحت فشار عمومی وادار به لغو این امتیاز شد.

ناصرالدین شاه پس از بحران تنباکو محدودیت بیشتری بر جامعه تحمیل کرد؛ به دوران رشد و گسترش دارالفنون پایان داد، ایجاد مدارس جدید را ممنوع ساخت و از توزیع نشریاتی چون قانون (۱۲۶۹-۱۲۷۷) چاپ لندن و روزنامه اختر نشر استانبول را در کشور جلوگیری نمود. سرانجام این محدودیت ها با ترور وی در سال ۱۲۷۵ شمسی پایان یافت.

مظفرالدین شاه (۱۲۷۵ -۱۲۸۵) جانشین ناصرالدین شاه شد. وی برخی محدودیت های دوره ناصری را برداشت: اجازه ورود روزنامه های آزاداندیش و همچنین ممنوعیت مسافرت را از میان برداشت و مهم تر از همه اینکه وی از تشکیل انجمن های صنفی و آموزشی استقبال کرد.

۲-۱- کودکی و نوجوانی: تعالی یک جنبش، سال های مقاومت و سرگردانی

در چنین زمینه ای محمدحسین رکن زاده در ۲۸ بهمن ۱۲۷۸ یعنی سه سال از به تخت نشستن مظفرالدین شاه در یک خانواده تجارت پیشه در شیراز متولد شد. بدی اوضاع اقتصادی، استثنایی قائل نبود و تأثیر اش بر خانواده محمدحسین آن قدر بود که پدر محمدحسین، میرزا عبدالله ملقب به رکن التجار را مجبور به مهاجرت به بوشهر بکند.

بوشهر به دلیل نزدیکی به دریا، مرکز مهمی برای صدور مواد خام به کشورهای اروپایی بود و مکان خوبی برای خانواده محمدحسین، میرزا عبدالله در بوشهر به دلیل تقاضای بالای تریاک و چای، به تجارت این اقلام پرداخت اما نا بسامانی های بد اقتصادی نبود حمایت حکومتی از تجار داخلی، ورشکستگی زود هنگامی را برای میرزا عبدالله رقم زد و او را مجبور کرد در سطحی نازل تر زندگی کند.

شغل تجارت با همه بی ثباتی هایش، امکان ارتباط گسترده ای را فراهم می کند و گاهی انعطاف ذهنی منحصربفردی را برای این افراد پیش می آورد، میرزا عبدالله در کنار فعالیت های اقتصادی، مقالاتی درزمینه های اجتماعی و ادبی در روزنامه های حبل المتین در کلکته و چهره نما در قاهره و اختر در استانبول و مظفری در تهران می نوشت(رکن زاده-آدمیت،۱۳۴۰: ۳/ ۳۸۴). اما این فعالیت های فکری آن قدر جسارت لازم را نداشت که موردتوجه عموم و ظن یا غضب حکومت قرار گیرد؛ مهم ترین چکیده فعالیت نویسندگی میرزا عبدالله، اثری مختصر به نام روزنامه سفر بنادر است که شرحی کوتاه از احوالات خود میرزا عبدالله است که سفری را از بوشهر به بندرلنگه در سال ۱۲۷۷ شمسی یعنی دو سال بعد از به تخت نشستن مظفرالدین شاه و سه سال قبل از تولد محمدحسین انجام داده بود را به رشته تحریر در درآورد(شعبانی، ۱۳۸۸: ۳۰۲).

محمدحسین پنج ساله که شد او را در مدرسه معروف، سعادت ثبت نام کردند، هم زمان که این کودک خود را آماده می کرد از جهان پیرامونش شناخت پیدا کند، در پایتخت تغییرات مهمی داشت صورت می گرفت. مظفرالدین شاه بعد از به تخت نشستن امیدوار بود با رفع محدودیت های پدرش، بتواند از نارضایتی ها در جامعه بکاهد ولی این طور نشد، سیاست باز در کنار وجود مشکلات و فساد طبقه حاکمِ، نه تنها مشکل را حل نکرد بلکه باعث افزایش نارضایتی نیز شد.

تشکل ها و انجمن های مخفی و نیمه مخفی مختلفی به تقلید از تاریخ انقلاب ها، تشکیل شد و همه آن ها باوجود اختلاف نظر در یک مسئله باهم عقیده بودند و آن اینکه جامعه فاسد و مریض است و نیاز به تغییرات اساسی دارد موازی با این تشکل ها و انجمن ها، جنبشی حمایت گرایانه که با افزایش مالیات بر تاجران داخلی مخالفت می کرد و می خواست از وضع احتمالی مالیات های جدید ارضی جلوگیری کند، با امیزیش مطالبات این تشکل ها، خیلی زود به مقدمه جنبشی دمکراتیک تبدیل شد که ما آن را به عنوان جنبش مشروطه (۱۲۸۵) در کتب تاریخی می شناسیم.

تأسیس مجلس ملی و پی ریزی قانون اساسی، مطالباتی بود که برخی از انجمن ها و گروه های متأثر از غرب در قسمتی از جامعه تعریف کردند و برخی به غلط آن را عدالت خانه فرض و برای قسمت دیگر جامعه چنین تعریف کردند، جنبش مشروطه باوجود همه ضعف هایش، خواهان شناسایی قدرت و تقسیم و توزیع آن در جامعه بود این اخبار به سرعت انتشار می یافت و میرزا عبدالله پدر محمدحسین نیز هم همانند بسیاری از این تحول در حکومت آگاهی یافت و به آن دل بستگی پیدا کرد و در نهایت مشروطه خواه شد(رکن زاده-آدمیت،۱۳۴۰: ۳/۳۸۴).

جنبش مشروطه خواهی تغییرات مهمی را در عرصه سیاست و قدرت ایجاد کرد اما هیچ وقت نتوانست سایه حکومت پادشاهی و استبداد را از جامعه براندازد؛ نگاه به پادشاه قدر قدرت که دارای قدرت نامحدود باشد هنوز در ذهن بسیاری از ایرانیان اعم از مردم عادی تا روحانی و سیاستمدار معنای ارزشمند و مقدس داشت و این جامعه را به سوی دوگانگی مبهمی کشاند: یکی مشروطه خواهی و دیگری مشروعه خواهی یا همان نظام پادشاهی گذشته باقدرت نامحدود.

مظفرالدین شاه پنج روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت و محمدعلی شاه به تخت سلطنت رسید، او از همان ابتدا نشان داد که خواهان تقسیم قدرت با مجلس و محدود بودن به وسیله قانون اساسی نیست و تحت عنوان حمایت از مشروطه مشروعه شیخ فضل الله، ایران را به جنگ داخلی (خرداد ۱۲۷۸-تیر ۱۲۸۸) مصیبت باری کشاند که نهایتاً با تصرف تهران در تیر ۱۲۸۸ شمسی توسط مشروطه خواهان جنگ داخلی به پایان رسید، این پیروزی هرچند شکوهمند بود اما آن اندازه قدرتمند نبود که بتواند به پیروزی کامل مشروطه خواهان بینجامد.

انتظار می رفت که مشروطه خواهان بتوانند تحت نظام جدید مشکلات کشور را حل کنند، اما در کنار دخالت های حکومت های استعماری و اختلافات داخلی که حالا تحت عنوان احزاب و نشریات خود را نمایان می کرد این طور نشد؛ دمکرات ها که نشریه ایران نو و قلم رسول زاده را در اختیار داشتند معتقد بودند که می توان دست به جداسازی استعمار و مدرنیته غربی زد و با پیاده کردن این مبانی مشکلات کشور را حل کرد، اینان معتقد بودند که مدرنیته غرب فقط مخصوص خود غربیان نیست: تشکیل مجلس ملی قدرتمند، حق رأی، برابری شهروندان بدون توجه به مذهب و نژاد و آموزش همگانی جز دستاوردهای بشری هستند چراکه بشر با وجود تمام تفاوت ها در مطالباتی مشترک هستند و اعتدالیون واکنش مخالفی بود در برابر دمکرات ها.

کشمکش های داخلی با تهدیدات روسیه هم زمان شد. روس ها، رهبران سیاسی ایران را به منظور حفظ بازارهای خود و برکناری مورگان شوستر تهدید کردند؛ مورگان شوستر که امید اکثریت نمایندگان مجلس (دمکرات ها) بود، حال به بحرانی برای کل کشور تبدیل شده بود، تلاش های او برای حل مشکلات اقتصادی کشور در تضاد با منافع روس ها بود و همین مسئله منجر به حمله روس ها به ایران شد و در جریان حمله به انزلی، رشت و مشهد قتل عام بسیاری صورت گرفت که درنهایت برای جلوگیری از تصرف پایتخت، اولتیماتوم روس ها پذیرفته شد به این ترتیب مجلس دوم تحت فشارهای خارجی بسته شد. اشغال کشور توسط روس و انگلیس تأثیر عمیقی در تاریخ معاصر ایران گذاشت: اولین بذر استقلال خواهی و مقاومت بر ذهن ها.

مجلس سوم بلافاصله پس از آغاز جنگ جهانی اول تشکیل شد. نمایندگان که از شکست های اولیه روس ها در جنگ دلگرم شده بودند از اعلان جنگ به متحدین خودداری کردند، آن ها همچنین کمیته مقاومت ملی را تشکیل دادند. این اقدامات با واکنش و حمله روس ها همراه شد، کمیته نخست در صحن حضرت معصومه در قم تشکیل شد اما با پیشروی روس ها اعضای کمیته به کرمانشاه رفتند که محل فعالیت آلمان ها و عثمانی ها بود.

واکنش انگلیس و روس در برابر این فعالیت ها، حمله نظامی بود، درنتیجه-ی این حمله هسته های پراکنده ای از مقاومت شکل گرفت، مقاومت هایی از سر استیصال که بعدها به صورت تراژدی عظیمی، ذهن بسیاری را معطوف به خود کرد. جنگ جهانی اول برای خانواده رکن زاده فاجعه بار بود، آشوب و ناامنی در منطقه جنوب باعث شد از بوشهر به اهواز بروند. رکن زاده ۱۷ ساله در اهواز مدتی را به معلمی در دبستان جاسبیه پرداخت و بعدازآن در تجارت خانه آقا محمدباقر بهبهانی به منشی گری پرداخت تا اینکه پدر در ۱۸ شعبان ۱۳۳۴ قمری به مرض وبا فوت کرد.

قطع به یقین فرزند از پدر ارث می برد، چه ژنتیکی، چه مالی، چه فکری؛ میرزا عبدالله ثروت چندانی نداشت تا برای خانواده اش به ارث بگذارد اما به طورقطع می توان گفت پدر تأثیرات زیادی در اندیشه محمدحسین گذاشت، اندیشه هایی چون: غرور ملی، ملی گرایی و وطن پرستی میراثی بود که پدر بر ذهن پسر به ارث گذاشت، اندیشه هایی که بعدها موقع نگارش دلیران تنگستانی به آن توجه داشت و با آن توانست نظم موجود را نفی یا علی اصول این نظم را به عنوان نظمی غیرعادلانه یا نظمی ناگوار و اسف انگیز برای «مای» حال و آینده ترسیم کند.

رکن زاده بعد از فوت پدر آن گونه که خود می نویسد: «با خانواده به بوشهر آمدم و مدتی در تجارت خانه مرحوم حاج محمدعلی شیرازی به کار دفترداری و انشاء و مختصر دادوستد تجاری اشتغال داشتم، ضمناً مشغول تحصیل و تکمیل ادبیات فارسی و عربی و مطالعه بودم و در مطالعه کتاب های مختلف که از پدر به ارث برده بودم راه افراط می پیمودم»(همان، ۳۸۴). رکن زاده بعد از مدت کوتاهی در سال ۱۲۹۸ شمسی برای زیارت به نجف و کربلا رفت و پس از مراجعت دیگر به بوشهر نرفت و به شهر آبا و اجدادی خود یعنی شیراز رفت. او در شیراز دیگر به فکر تجارت نبود چون نه سرمایه کافی و نه علاقه ای به این کار داشت.

۳-۱- سال های شکوفایی فکری: ستایش از یک منجی

در این بحبوحه، تغییرات وسیعی در روابط قدرت در پایتخت ایجادشده بود. رضاخان میرپنج از سران قزاق توانست با کمک و حمایت انگلیس پایتخت را به بهانه جلوگیری از نفوذ کمونیسم تصرف کند و بعدازآن با کمک هوش و ذکاوت خود و همچنین تائید عقل عمومی جامعه، قدرت را کامل به دست آورد و رکن زاده نیز همانند بسیاری آن را تائید نویدی برای زندگی بهتر دانست.

رکن زاده در سال ۱۳۰۱ اولین اقدام عملی و فرهنگی خود را آغاز کرد در این سال دست به تأسیس کتابخانه و قرائت خانه کوچکی به نام آدمیت زد نامی که بعدها شهرت وی شد(شعبانی ، ۱۳۸۳: ۳۳۱).

از محتوای عناوین کتاب فروشی رکن زاده می توان استنباط کرد که وی نه تنها به دنبال ترویج دانش جدید است بلکه خواهان ترویج کتاب هایی با موضوعاتی چون: اخبار و حدیث، فقه اصول، نصایح و مواعظ، حکمت و همچنین منطق و تصوف است، واکنشی که معتقد بود می تواند از تمدن ها چیزها یاد گرفت. با بهبود وضع معیشتی رکن زاده در سال ۱۳۰۵ نشریه آدمیت را هم تأسیس کرد. نشریه ای با سرلوحه ای به شکل مستطیل که سمت چپ آن تصویر شیخ سعدی شیرازی به صورت درویشی پیر ایستاده که دست خود را به طرف صفحه ای که روی آن کلمه آدمیت که اشاره به نام نشریه است می کند. این جریده هفتگی بود که در حوزه های علمی، سیاسی، ادبی، اجتماعی و کاریکاتور بارنگ و بوی انتقادی فعال بود(شعبانی، ۱۳۷۵: ۲۳۹). آدمیت توانست در این نشریه سفرنامه پدرش را چاپ و همچنین توانست با مجله های مشهور و آزاداندیشی چون ایرانشهر و مجله آینده ارتباط برقرار کند.

بی تجربگی در مدیریت و مشکلات مالی و نقد عملکرد بلدیه شیراز، دست به دست هم داد، نشریه را بعد از دو سال به تعطیلی کشاند، با تعطیلی روزنامه، آدمیت دیگر علاقه ای به ماندن در شیراز نداشت و همان سال تعطیلی نشریه به تهران آمد و در تهران مدتی را در تجارت خانه حاج محمد معین التجار بوشهری مشغول کار شد، مدتی بعد از طرف معین التجار به کارخانه چوب بری واقع در تبر مازندران رفت و حسابرسی آن را به عهده گرفت، اما کارش زیاد دوام نداشت چون کارخانه پس از مدتی توسط دولت ضبط شد.

رکن زاده پس ازآن طی تلگرافی از معین التجار به اهواز رفت و در آنجا چند ماه معاون تجارت خانه او در اهواز شد و دراین زمان هم سفری به هندوستان (۱۳۰۶ شمسی) داشت و بعدازآن دوباره به تهران بازگشت، در تهران از تجارت دست کشید و به اصرار سید ابراهیم ضیا الواعظین مدیر روزنامه ایران آزاد شد.

سید ابراهیم ضیا همانند آدمیت که اصالتی شیرازی داشت و در بوشهر به دنیا آمده بود، سید ابراهیم ضیا اصالتی یزدی داشت و در سال ۱۲۶۷ در شیراز به دنیا آمده بود. سید ابراهیم ضیا ازجمله کسانی بود که با سید جلال الدین مؤید اسلام مدیر روزنامه حبل المتین در کلکته همکاری داشت، وی بعدها به تهران آمد و موفق به دریافت امتیاز و انتشار روزنامه ایران آزاد شد و توانست مقاله های تند و آتشینی درباره حکومت وقت (احمدشاه قاجار) بنویسد، باقدرت گیری رضاشاه سید ابراهیم ضیا الواعظین به حمایت از وی پرداخت و بعدازآن در سه دوره (پنجم، ششم، هفتم) نماینده ایل قشقایی در مجلس شورای ملی شد، در این دوره وی توانست روزنامه ایران آزاد را دوباره انتشار دهد.

همکاری آدمیت با سید ابراهیم مدت زیادی دوام نداشت چراکه سید ابراهیم هم همانند بسیاری دیگر به این فهم رسید که آزاداندیشی نقطه مقابل هر نوع استبداد و اندیشه مطلق گرایانه است و پی بردن به آن باعث تعطیلی روزنامه ایران آزاد شد.

بعد از تعطیلی روزنامه ایران آزاد، آدمیت که حال ۳۰ سال از عمرش سپری شده بود دوباره مبادرت به تأسیس کتابخانه آدمیت در سال ۱۳۰۸ شمسی کرد و تا سال ۱۳۱۴ به این کار مشغول بود، اما کتابخانه شغلی نبود که بتواند هزینه های معاش آدمیت را تأمین کند به همین دلیل وی به استخدام وزارت دارایی درآمد و چند سالی در آنجا به عنوان حسابدار فعالیت کرد. شاید بتوان گفت این دوران مهم ترین دوران فعالیت فکری و نویسندگی آدمیت محسوب می شود.

آدمیت در سال ۱۳۱۰ پاورقی «دلیران تنگستانی» را در روزنامه کوشش آغاز کرد که بعدها به صورت کتابی مستقل بارها چاپ شد، یک سال و نیم بعد در خرداد ۱۳۱۲ کتاب فارس و جنگ بین الملل را انتشار داد و عنوان کرد که جلد دوم دلیران تنگستانی است.

این دو اثر، در قالب داستان، با بن مایه مدارک تاریخی است که در آن سعی شده اشغال ایران توسط متفقین در جنگ جهانی اول و قیام مردم جنوب به سرکردگی تنگستانی ها را روایت کند. آدمیت با انتشار این دو اثر خود را به عنوان مورخی جنوبی که دارای تمایلات مهین پرستانه است معرفی کرد.

۴-۱ – سال های واپسین: ماشین می شکند

با آغاز جنگ جهانی دوم تغییر و تحولات عمده ای در داخل کشور روی داد. تأثیرات جنگ فقط منتهی به دول درگیر در جنگ نبود و دامنه آن همانند جنگ جهانی اول به کشورهای بی طرف نیز سرایت کرد. با حمله آلمان ها به شوروی ایران کانون توجهات قرار گرفت، همسایگی ایران با شوروی این امکان را به متفقین می داد که از طریق مرزهای شمالی آذوقه و مهمات به شوروی ارسال کنند.

تمایلات رضاشاه و حتی جامعه به آلمان به عنوان (نیروی سوم) باعث مقاومت حکومت رضاشاه به خواسته متفقین شد و همین بهانه حمله متفقین به ایران شد و سرنوشت رضاشاه این بود که تبعید شود و پسر ارشد اش محمدرضا شاه با درایت فروغی و تائید متفقین به تخت سلطنت بنشیند.

سقوط حکومت بار دیگر نشان داد که چقدر آزاداندیشی با اندیشه مطلق گرایی منافات دارد، شکستن ماشین استبداد این امکان را هم به احزاب، نهادها، مطبوعات و مجلس داد که آزادانه فعالیت کنند در این دوره آدمیت به دوراز فعالیت های سیاسی، نشان داد که مورخی است که سیاست را درگذشته آن هم در تقابل بین مقاومت ملی و اشغال گران دنبال می کند. با شروع نهضت ملی شدن نفت به رهبری مصدق و حمایت آیت الله کاشانی که ماهیتی آزادی خواهانه و استقلال خواهی داشت، آدمیت به آن دل بست و هوادار نهضت مصدق شد، اما حمایت وی آن قدر نبود که بشود بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و سقوط دولت مصدق، او را دستگیر و به زندان برد.

رکن زاده یک سال بعد از کودتا، در بهمن ۱۳۳۳ وارد کتابخانه مجلس شورای ملی شد و مرحله دوم زندگی فرهنگی و غیرسیاسی اش آغاز شد، در این دوران شروع به نوشتن فهرست کتب خطی کتابخانه در سال های مختلف کرد، این کار بعدها این امکان را به او داد که به احوال بسیاری از دانشمندان و سخن سرایان فارس آگاهی پیدا کند و این آگاهی بعدها انگیزه ای برای نگارش اثری چهارجلدی با عنوان «دانشمندان و سخن سرایان فارس» شد.

نگارش این اثر چهار سال و در چهار جلد که جلد اول آن در سال ۱۳۳۷ با عنوان دانشمندان و سخن سرایان فارس: از آتشی تا پیامی با ۴۴ تصویر و ۵۹۲ صفحه؛ جلد دوم آن با عنوان دانشمندان و سخن سرایان فارس: از تائب اوزی تا زین العطار شیرازی با ۵۵ تصویر و ۶۷۲ صفحه؛ جلد سوم آن با عنوان دانشمندان و سخن سرایان فارس: از سائل قیری تا عیشی شیرازی با ۴۲ تصویر و ۷۲۸ صفحه و جلد چهارم آن با همان عنوان در دو قسمت نوشته شده که قسمت اول آن از غافل فیروزآبادی تا مؤدب کازرونی با ۱۱۰ تصویر و ۵۶۰ صفحه و قسمت دوم از موقر بوشهری تا یوسفی شیرازی به انضمام فهرست اعلام با ۵۶۱ در آبان ۱۳۴۰ به نگارش درآمد. آدمیت هشت سال بعد رساله سردار فاخر حکمت را نوشت وآن را به صورت جداگانه به این